Bank przegrał kasację w sporze o kredyt w CHF i zapłaci klientowi 5400 zł kosztów

Wyrokiem z 6 grudnia 2021 r. Sąd Okręgowy w Katowicach oddalił powództwo

G.P., który domagał się ustalenia, że umowa o dewizowy kredyt

mieszkaniowy/inwestorski, jaką zawarł z poprzednikiem prawnym pozwanego,

jest nieważna, a także zasądzenia od pozwanego na jego rzecz 145 122,71 zł

i 147 883,39 CHF z odsetkami ustawowymi za opóźnienie, wraz z kosztami

postępowania.

Sąd pierwszej instancji wskazał, że zawierając umowę kredytu powód miał

status konsumenta zgodnie z art. 221 k.c., ponieważ kredyt został zaciągnięty

na sfinansowanie zakupu nieruchomości gruntowej i budowę domu systemem

gospodarczym, co nie pozostawało w związku z prowadzoną przez powoda

działalnością gospodarczą.

Przywołując treść art. 69 ustawy - Prawo bankowe, Sąd ten stwierdził,

że strony zawarły umowę kredytu w walucie obcej, w której wysokość kwoty kredytu

określona została we frankach szwajcarskich (art. 3.01 ust. 1 umowy). Waluta obca

pojawia się zarówno w treści samej umowy, w niej realizowane były zobowiązania

stron, kwota wypłaconego kredytu została uruchomiona w CHF (kwota wypłacona

w CHF była stała i wynikała z umowy stron). Zgodnie z postanowieniem art. 3.07.

ust. 6 umowy, uruchomienie kredytu mogło nastąpić zarówno w walucie kredytu,

jak i w złotych polskich, przy wykorzystaniu negocjowanego kursu kupna dewiz

dla CHF obowiązującego w Banku w dniu płatności. Spłata kredytu (zadłużenia)

przez kredytobiorcę mogła, według wyboru kredytobiorcy, od początku następować

bądź w walucie polskiej (według obowiązującego w pozwanym Banku kursu

sprzedaży dla dewiz) bądź w walucie kredytu, a zatem to kredytobiorca dokonywał

wyboru sposobu wypłaty jak i spłaty, a możliwość taką miał już od początku

obowiązywania umowy, zgodnie zaś z art. 4.01 umowy, kwoty hipoteki stanowiące

zabezpieczenie także wyrażone były w CHF. Okoliczności te uzasadniały przyjęcie,

II CSKP 967/24

3

że wskazanie waluty obcej w umowie (CHF) nie miało charakteru fikcyjnego, a kredyt

był kredytem walutowym.

Zdaniem Sądu pierwszej instancji, ustalenie przez strony, że kredyt zostanie

wypłacony w innej walucie niż waluta kredytu, nie pozostaje w sprzeczności z naturą

zobowiązania, którego źródłem jest umowa kredytu, nie narusza też prawa ani zasad

współżycia społecznego (art. 3531 k.c.). Umowa kredytu dochodzi do skutku przez

złożenie zgodnych oświadczeń woli, skoro zatem Bank zobowiązał się do oddania

do dyspozycji kredytobiorcy oznaczonej sumy w CHF, nie oznacza to, że kwota

kredytu nie została określona, jeżeli strony uzgodniły, że wypłata kwoty kredytu i jego

rozliczenie nastąpi w innej walucie niż waluta kredytu. Tym samym doszło

do określenia przedmiotowo istotnych postanowień umowy kredytu, a zatem umowa

nie jest sprzeczna z art. 69 ust. 1 Prawa bankowego i nie można jej zarzucić

bezwzględnej nieważności na podstawie art. 58 § 1 k.c.

Sąd Okręgowy wskazał, że powód od początku wiedział jaka kwota kredytu

zostanie mu udzielona (w CHF), co wynika wprost z umowy. Okoliczność, że nie

wiedział czy kwota w walucie obcej, po jej przeliczeniu na PLN, będzie odpowiadała

wysokości jego potrzeb związanych z nabyciem nieruchomości, stanowi

potwierdzenie ściśle walutowego charakteru kredytu, podobnie jak kwestia różnicy

pomiędzy kwotą wypłaconą w PLN a kwotą w PLN, którą miał obowiązek spłacić.

Dotyczy to bowiem wykonywania umowy (różnic kursowych), a nie jej ważności.

Sąd pierwszej instancji rozważył również zarzut powoda, że umowa jest

nieważna z uwagi na umieszczenie w niej abuzywnych klauzul umownych dających

pozwanemu możliwość arbitralnego i dowolnego ustalania kursu franka

szwajcarskiego, który to kurs stanowił podstawę określania wysokości zobowiązania

stron w złotówkach, wskazując, że są one zawarte w art. 3.07 ust. 6 oraz 3.10 pkt. 5

umowy. Wskazując poszczególne przesłanki z art. 3851 § 1 k.c. stwierdził,

że kwestionowane postanowienia dotyczące kursów wymiany CHF nie były

z powodem indywidualnie uzgodnione i nie podlegały negocjacjom, podkreślając

przy tym, że nie jest istotna podnoszona przez pozwanego teoretyczna możliwość

negocjowania kursy wymiany walut, w zakresie kwoty uruchomianego kredytu. Dalej

zaznaczył, że postanowienia dotyczące kursów sprzedaży i kupna CHF, po których

II CSKP 967/24

4

rozliczane były kwota wypłacanego kredytu oraz spłacanych z rachunku zlotowego

rat kredytu, faktycznie dawały pozwanemu uprawnienie do jednostronnego

wpływania na wysokość ustalonych w umowie świadczeń stron. Kursy wymiany CHF

określane są bowiem w tabeli sporządzanej przez pozwany Bank, a zatem wyłącznie

jedna strona stosunku prawnego otrzymała uprawnienie do samodzielnego

określania wartości czynnika wpływającego na wysokość świadczeń stron.

Nie zostały również sprecyzowane przesłanki ustalania kursów kupna i sprzedaży

CHF, a jedynie terminy, w jakich ta wysokość jest ustalana, co mogło potencjalnie

(według oceny dokonywanej na chwilę zawarcia umowy) skutkować ustalaniem

kursów przez Bank w arbitralny sposób i kształtowaniem ich na dowolnej wysokości.

Tak sformułowane postanowienia umowy zaburzają równowagę stron umowy,

w sposób rażący naruszając ekonomiczny interes kredytobiorcy. Umowa zawierała

odesłanie do tabeli kursów, bez innych zastrzeżeń dotyczących ich zasad jej

ustalania, także w zakresie odmienności kursów kupna i sprzedaży. Nawet jeśli

w dacie zawierania umowy kurs sprzedaży CHF wobec złotego był znany czy też

dostępny, w następnych okresach wieloletniej umowy powód tego kursu znać nie

mógł, gdyż jego ustalenie pozostawione było wyłącznie Bankowi. Dostępność kursu

walut w dacie zawierania umowy wynikała z obowiązku nałożonego na banki

na mocy art. 111 ust. 1 pkt. 4 Prawa bankowego, jednakże na ustalanie kursu walut

kredytobiorca nie miał żadnego wpływu, gdyż umowa nie zawierała zapisów

wyjaśniających sposób ustalenia kursów z tabeli.

Sąd Okręgowy wskazał, że zgodnie z art. 3851 k.c. postanowienia umowy

zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli

kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco

naruszając jego interesy (niedozwolone postanowienia umowne), co nie dotyczy

postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę

lub wynagrodzenie, ale tylko wówczas, gdy zostały sformułowane w sposób

jednoznaczny. W przedmiotowym wypadku głównym świadczeniem Banku było

oddanie kredytobiorcy do dyspozycji ustalonej kwoty kredytu na oznaczony czas

i z przeznaczeniem na określony cel, zaś głównym świadczeniem kredytobiorcy było

korzystanie z udostępnionej kwoty kredytu zgodnie z postanowieniami umowy, zwrot

kwoty wykorzystanego kredytu, zapłata odsetek oraz prowizji.

II CSKP 967/24

5

Zdaniem Sądu pierwszej instancji, kwestionowane przez powoda

postanowienia umowne nie dotyczą jednak głównych świadczeń stron, a eliminacja

spornych postanowień umowy ze względu na abuzywność klauzul, które służyły

ustaleniu kursu sprzedaży CHF na potrzeby wypłaty kredytu oraz ustalenia

wysokości raty kapitałowo-odsetkowej, nie wpłynie na zmianę głównego przedmiotu

umowy. Podkreślił różnicę pomiędzy sporną w niniejszej sprawie umową kredytu

w CHF, a umowami kredytu w PLN indeksowanymi do CHF, wskazując,

że w analizowanej umowie, wszystkie świadczenia, czyli kwota kredytu i raty, były

precyzyjnie ustalone w umowie w CHF. Wyeliminowanie postanowień dotyczących

przeliczania wypłaconej powodowi kwoty oraz rat na PLN niczego nie zmieni, gdyż

dalej jest znana kwota wypłaconego kredytu, jak i wysokość rat. Eliminacja klauzul

dotyczących zastosowania kursu z tabeli, nie wyłączała więc możliwości wykonania

umowy, a jedynie powoduje ewentualne powstanie roszczeń finansowych powoda.

Niedozwolone postanowienia umowy nie wiążą konsumenta (art. 3851 § 1 k.c.),

jednak, zgodnie z art. 3851 § 2 k.c., strony związane są umową w pozostałym

zakresie. Kwestionowane postanowienia dotyczące ustalania kursów CHF dotyczą

nie samej treści, lecz wykonania umowy, a umowa może być nadal realizowana

bez abuzywnych klauzul o kursach wymiany, w szczególności kredyt mógł być i dalej

może być spłacany bezpośrednio w CHF, bez konieczności przeliczania wyrażonego

w CHF zadłużenia na PLN. Również pierwotna kwota zadłużenia (udzielonego

kredytu) od początku była wyrażona w CHF, więc jest znana, a wyeliminowanie

zakwestionowanych zapisów nie ma na nią wpływu, jak w przypadku kredytów

indeksowanych. Dodatkowo, w tej umowie powód mógł skorzystać z innych

wariantów wypłaty i spłaty rat przewidzianych w art. 3.07. ust. 6 oraz art. 3.09 ust. 3

zd. 1 umowy, wnioskując o wypłatę w walucie kredytu i dokonując wpłat

bezpośrednio w CHF, czyli z pominięciem kwestionowanych postanowień.

Powód nie wykazał przy tym, aby w całym okresie obowiązywania umowy

nie miał faktycznej możliwości korzystania z rachunku walutowego bądź

technicznego, na które mógłby wpłacać środki w CHF. W przypadku obu tych

rachunków, środki z rachunku mogły być pobierane przez pozwanego w walucie

kredytu. Skoro zatem powód miał możliwość zarówno otrzymania kredytu w CHF jak

i spłacania kredytu bezpośrednio we frankach szwajcarskich od początku

II CSKP 967/24

6

obowiązywania umowy, dokonywanie spłat w polskich złotych było więc wynikiem

jego wyboru. Zawarte w umowie klauzule przeliczeniowe regulujące wypłatę i spłatę

kredytu w złotych po kursie określonym obowiązującym w Banku, nie miały zatem

wobec powoda obligatoryjnego zastosowania. Odnosząc się natomiast do wypłaty

kredytu w PLN po przeliczeniu kwoty CHF według tabeli kursów, Sąd pierwszej

instancji uznał, że - jak wynika z powołanego wyżej przepisu - aby uznać dane

postanowienie umowne za abuzywne, nie jest wystarczające stwierdzenie, że jest

ono sprzeczne z dobrymi obyczajami i stanowi przejaw nierównomiernego rozkładu

praw i obowiązków stron umowy, ale powinno zostać także wykazane, iż w związku

z określonym ukształtowaniem postanowienia doszło do rażącego naruszenia

interesów konsumenta.

Dalej Sąd Okręgowy wskazał, że niesporne jest, iż w okresie od zawarcia

umowy do wejścia w życie noweli Prawa bankowego z 29 lipca 2011 r., tj. do

26 sierpnia 2011 r., nie było przepisów, które określałyby, jaki należałoby stosować

kurs waluty obcej. Z uwagi na fakt, że zobowiązanie powoda powinno być wykonane

zgodnie z jego treścią i w sposób odpowiadający celowi społeczno-gospodarczemu

oraz zasadom współżycia społecznego, należałoby odnosić się w ramach

porównania do kursu rynkowego, np. średniego kursu stosowanego w innych

bankach. W okolicznościach niniejszej sprawy konieczne było zatem wykazanie,

że kurs kupna zastosowany przez pozwany Bank przy wypłacie kredytu odbiegał

od kursu rynkowego w sposób istotny, gdyż jedynie wówczas można by mówić

o sytuacji rażącego naruszenia interesów powoda. Okoliczność ta nie została

wykazana, a więc Sąd Okręgowy uznał, iż brak podstaw do stwierdzenia,

że wskazane postanowienie umowy miało charakter abuzywny.

Sąd pierwszej instancji nie podzielił także twierdzeń powoda, że Bank,

wykorzystując swoją silniejszą pozycję, nie udzielił mu jasnej i dostatecznej informacji

o rodzaju udzielanego kredytu i dopuścił się naruszenia zasad współżycia

społecznego, nie chroniąc powoda przed nieprzewidzianymi skutkami umowy,

a także, aby stosował praktyki sprzeczne z dobrymi obyczajami, wprowadzając

powoda w błąd przez nieprzekazanie w sposób jasny, jednoznaczny i we właściwym

czasie, istotnych informacji, na podstawie których mógłby sobie wyrobić opinię co do

rzeczywistego ryzyka kursowego. Z treści umowy wynika, że powodowi

II CSKP 967/24

7

przedstawiono informację o ryzyku kursowym i ryzyku zmiany oprocentowania,

co potwierdził własnoręcznymi podpisami pod umową. Jeśli powód nie był

zainteresowany uzyskaniem kredytu walutowego, nie musiał przystawać na ofertę

pozwanego i mógł podjąć próbę skorzystania z oferty innego banku. Przyjmując

nawet, że pracownicy Banku wskazywali, że frank szwajcarski jest walutą stabilną,

to nie mogli zapewnić, że jego kurs nie ulegnie zmianie. Wręcz przeciwnie - powód

został pouczony o takim ryzyku, zwłaszcza że zmiany kursów walut same w sobie są

rzeczą naturalną i przewidywalną, chociaż ich zakres nie jest możliwy

do przewidzenia, nawet dla podmiotów dysponujących nieograniczonym

potencjałem analitycznym oraz doświadczeniem. Z tych względów brak podstaw

do twierdzenia, że pozwany uchybił obowiązkom informacyjnym i powinien był

uprzedzić powoda o tym, że kurs CHF ulegnie tak znacznemu podwyższeniu,

ponieważ nie ma podstaw do przyjęcia, iż w chwili udzielania kredytu Bank miał taką

wiedzę lub przy zachowaniu należytej staranności mógł ją uzyskać.

Na skutek apelacji powoda, Sąd Apelacyjny w Katowicach wyrokiem

z 28 listopada 2022 r. zmienił zaskarżone orzeczenie w ten sposób, że: ustalił

nieważność umowy o kredyt dewizowy mieszkaniowy/inwestorski z 26 czerwca

2008 r. zawartej pomiędzy G.P. i Bankiem S.A. w W. ; zasądził od pozwanego na

rzecz powoda 145 122,71 zł i 147 883,39 CHF z ustawowymi odsetkami za

opóźnienie, a w pozostałej części powództwo oddalił; oddalił apelację w pozostałej

części.

Sąd odwoławczy wskazał, że spora grupa zarzutów apelacji dotyczyła

naruszenia w różnych konfiguracjach art. 69 ust. 1 Prawa bankowego, art. 3531 k.c.

i art. 58 § 1 k.c., przez przyjęcie, że sporna umowa nie jest sprzeczna z prawem

i zasadami współżycia społecznego, a tym samym nieważna na podstawie art. 58

§ 1 k.c. Sąd ten stanął na stanowisku, że - co do zasady - konstrukcja umowy kredytu

odwołująca się do waluty obcej, w tym przewidująca udzielenie kredytu

denominowanego (indeksowanego) w walucie obcej, nie jest sprzeczna z art. 69 ust.

1 Prawa bankowego, co wynika z obecnie już utrwalonej linii orzecznictwa (zob. np.

wyrok SN z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18 i cytowane tam inne orzeczenia).

II CSKP 967/24

8

Sąd Apelacyjny wskazał, że postanowieniem indywidualnie uzgodnionym

w myśl art. 3851 § 3 k.c. nie jest zatem postanowienie, którego treść konsument mógł

negocjować, lecz takie, które rzeczywiście negocjował. Okoliczność, że konsument

znał i rozumiał treść postanowienia, nie stoi na przeszkodzie uznaniu, że nie zostało

ono indywidualnie uzgodnione, jeśli jego treść nie została sformułowana w toku

negocjacji z konsumentem. W tym wypadku powód zapoznał się z treścią umowy

oraz oświadczył, że rozumie jej treść, a także miał wpływ na datę jej zawarcia,

określenie kwoty kredytu i liczbę rat, co jednak nie oznacza, że - jak stanowi art. 3851

§ 3 k.c. - miał rzeczywisty wpływ na treść jej postanowień normujących klauzule

indeksacyjne. Co więcej, za takie indywidulane uzgodnienie nie może być rozumiane

działanie polegające na wyborze określonego rodzaju produktu kredytowego,

co zadaje się forsować pozwany argumentując, że to strona powodowa zdecydowała

o zawarciu umowy kredytu w CHF i jego wypłacie w złotych, ponieważ taki wybór

nie usuwa wadliwości zamieszczonych w umowie sporządzonej według wzorca

klauzul. Ciężar dowodu, że postanowienie zostało uzgodnione indywidualnie,

spoczywa na tym, kto się na nie powołuje (§ 4). Pozwany nie wykazał,

iż kwestionowane postanowienia były uzgadniane indywidualnie, zwłaszcza że

umowa została zawarta na podstawie wzorca opracowanego i stosowanego przez

pozwanego.

Sąd odwoławczy wyjaśnił, że w orzecznictwie niejednolicie rozstrzygano

zagadnienie czy klauzule przeliczeniowe określają główne świadczenia stron.

Podzielił w tym przedmiocie stanowisko, że oceny tej należy dokonywać in concreto,

z odwołaniem się indywidualnie do każdej umowy i każdego postanowienia. Kierując

się tym założeniem stwierdził, że wskazane postanowienia określają główne

świadczenia stron. Z jednej strony kreują wysokość kredytu wyrażoną w CHF, a więc

i jego rat oraz zadłużenia wynikającego z oprocentowania naliczanego od salda

kredytu w CHF, a z drugiej określają wysokość świadczenia kredytobiorcy,

czyli wysokość spłat, których ma dokonywać lub dokonał. W postanowieniach art.

3.07 pkt 6, 3.10 pkt 5, 3.10 pkt 3 umowy wskazano, że do opisanych w nich przeliczeń

zostaną użyte bankowe tabele kursów. Nie określono, w jaki sposób tabele te będą

powstawać, w jaki sposób będą kształtowane w nich kursy walut, czy będą granice

możliwych zmian kursowych, oraz dlaczego w przeliczeniach stosowane są raz kursy

II CSKP 967/24

9

kupna, a raz kursy sprzedaży, co oznacza, że niejednoznaczność tych postanowień

jest oczywista.

Rażące naruszenie interesów konsumenta oznacza nieusprawiedliwioną

dysproporcję praw i obowiązków wynikających z umowy na jego niekorzyść,

skutkującą niekorzystnym ukształtowaniem jego sytuacji ekonomicznej oraz jego

nierzetelnym traktowaniem. Postanowienia umowy lub wzorca, ustalone

jednostronnie przez bank i przyznające mu uprawnienie do jednostronnego,

samodzielnego ustalania kursu kupna i sprzedaży w stosunku do PLN,

bez wskazania reguł kształtowania tego kursu, stanowią postanowienia naruszające

dobre obyczaje, godzą bowiem w istotę równowagi kontraktowej stron. Odnosząc to

do treści analizowanych klauzul przeliczeniowych Sąd Apelacyjny stwierdził,

że zostały zaprojektowane w sposób rażąco niesymetryczny, zabezpieczając

interesy Banku i godząc w interes kredytobiorcy. Ich zastosowanie prowadziło

bowiem do przerzucenia ryzyka walutowego w całości na kredytobiorcę. Nieuczciwą

praktyką rynkową było zastrzeżenie przez Bank uprawnienia do jednostronnego

określania poziomów kursów walutowych, z jednoczesnym stosowaniem różnych

kursów przy wypłacie kredytu i jego spłacie. Tabela kursów kupna i sprzedaży walut

służąca do przeliczania, była ustalana przez Bank, a powód nie miał żadnego wpływu

na poziom kursów walutowych, w tym możliwości ich kontroli, a znał jedynie sposób

publikowania tych kursów, który stanowił zresztą obowiązek informacyjny dla osób

(wynikający z art. 111 ust. 1 pkt 4 Prawa bankowego), które dopiero chcą zawrzeć

transakcję.

Według Sądu drugiej instancji, bez względu na to, czy kwestionowane

postanowienia zostaną uznane za określające główne świadczenia stron, czy nie,

stanowiły one niedozwolone postanowienia umowne. Obecnie powszechnie

przyjmuje się bowiem w doktrynie i orzecznictwie stanowisko, że odwołanie się

do kursów walut zawartych w tabeli kursów i ogłaszanych w tabelach banku rażąco

narusza równorzędność stron umowy przez nierównomierne rozłożenie uprawnień

i obowiązków między partnerami stosunku obligacyjnego oraz, że prawo banku

do ustalania kursu waluty nieograniczone skonkretyzowanymi, obiektywnymi

kryteriami zmian stosowanych kursów walutowych, świadczy o braku właściwej

II CSKP 967/24

10

przejrzystości i jasności postanowienia umownego, które uniemożliwia

konsumentowi rozeznanie się w konsekwencjach ekonomicznych zawarcia umowy.

W konsekwencji, zgodnie z art. 3851 § 1 k.c., Sąd Apelacyjny uznał zawarte

w umowie klauzule indeksacyjne za abuzywne, a tym samym podzielił zarzut

apelacji, że Sąd pierwszej instancji naruszył wskazany przepis przez jego

niezastosowanie. Zgodnie z § 2 tego artykułu, postanowienie abuzywne nie wiąże

konsumenta, jednakże strony związane są umową w pozostałym zakresie. Sąd

odwoławczy rozważył również kwestię możliwości obowiązywania umowy kredytu

w pozostałym zakresie, po wyeliminowaniu niedozwolonych klauzul. Uznał, że

usunięcie z umowy klauzul waloryzacyjnych ze skutkiem ex tunc powoduje, że brak

jest określenia w umowie jej elementów koniecznych przewidzianych w art. 69 Prawa

bankowego, ponieważ nie pozwala to na obliczenie sumy, jaką kredytobiorca

zobowiązany jest zwrócić z tytułu kredytu.

Według Sądu drugiej instancji, nie można przyjąć, że sąd może uzupełnić luki

powstałe po wyeliminowaniu z łączącej strony umowy klauzul abuzywnych, gdyż

prowadziłoby to do niedopuszczalnej konwersji umowy, zwłaszcza, że wprowadzanie

w miejsce ustalanego przez bank kursu kupna i sprzedaży CHF jakiegokolwiek

innego miernika wartości (kursu średniego NBP, czy innego) byłoby zbyt daleko

idącą modyfikacją umowy, wprowadzającą do niej zupełnie nowy element. Podstaw

do zastąpienia abuzywnej klauzuli waloryzacyjnej inną, w szczególności taką, która

określałaby inny sposób ustalenia kursu waluty waloryzacji, nie daje bowiem art. 3851

k.c. ani inny przepis prawa, w tym art. 358 § 2 k.c., który nie obowiązywał w chwili

zawierania przez strony umowy i nie może znaleźć zastosowania na zasadzie

analogii.

Ponieważ istniały podstawy do przyjęcia, że klauzule przeliczeniowe zawarte

w szczególności w art. 3.07 ust. 6, 3.10 ust. 5 i 3.12. ust. 3 umowy są abuzywne

oraz, że po ich usunięciu utrzymanie umowy nie jest możliwe, a ponadto z żądania

powoda, wynikało że jest świadomy konsekwencji ustalenia nieważności umowy i się

na nie godzi, Sąd Apelacyjny uznał, iż usunięcie klauzul indeksacyjnych

(waloryzacyjnych) czyni zawartą przez strony umowę dotkniętą nie dającym się

usunąć brakiem, skutkującym jej nieważnością. W tej sytuacji Sąd ten stwierdził,

II CSKP 967/24

11

że szczegółowe odnoszenie się do innych kwestii mogących prowadzić

do nieważności umowy ze względu na jej sprzeczność z prawem czy zasadami

współżycia społecznego, było już zbędne.

Skutkiem tego było powstanie obowiązku rozliczenia wzajemnie spełnionych

świadczeń jako nienależnych w myśl art. 410 § 2 k.c., skoro odpadła tego podstawa.

Ten, kto je spełnił, może żądać zwrotu, choćby był równolegle dłużnikiem

kontrahenta. W świetle § 1 art. 410 k.c. samo spełnienie świadczenia nienależnego

jest źródłem roszczenia zwrotnego przysługującego zubożonemu, niezależnie

od tego, czy i w jakim zakresie spełnione świadczenie wzbogaciło osobę, na rzecz

której świadczenie zostało spełnione. Fakt spełnienia takiego świadczenia wypełnia

przesłankę zubożenia po stronie świadczącego, a jego uzyskanie - przesłankę

wzbogacenia po drugiej stronie.

Skargę kasacyjną od powyższego orzeczenia wniósł pozwany, zaskarżając je

w części zmieniającej wyrok Sądu pierwszej instancji i orzekającej o kosztach

procesu (punkty 1 i 3), zarzucając Sądowi Apelacyjnemu naruszenie art. 69 ust.1

ustawy Prawo Bankowe w zw. z art. 65 § 1 i 2 k.c., 3851 § 1 i 3 k.c. w zw. z art. 3852

k.c. w zw. z art.6 ust.1 Dyrektywy 93/13, art. 3851 § 1 k.c., 3851 § 2 k.c. w zw. z art.

56 k.c., art. 354 § 1 k.c. i w zw. z art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13, 3851 § 2 k.c. w zw.

z art. 6 ust.1 Dyrektywy 93/13 w zw. z art. 65 § 1 i 2 k.c. oraz art. 358 § 2 i 3 k.c.

oraz art. 24 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o Narodowym Banku Polskim

oraz art. L ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r.- przepisy wprowadzające kodeks

cywilny oraz art. 69 ust.3 ustawy - Prawo Bankowe. Na tej podstawie skarżący wniósł

o uchylenie wyroku z zaskarżonej części i oddalenie powództwa w całości.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną, powód wniósł o oddalenie skargi

i zasądzenie na jego rzecz kosztów postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie.

Skarżący w skardze sformułował zarzuty, które w istocie skupiają się wokół

trzech kwestii: uznania klauzul przeliczeniowych zawierających odniesienia do tabel

kursowych banku za abuzywne, możliwości stosowania przepisów dyspozytywnych

w celu określenia kursu waluty obcej po wyeliminowaniu z umowy klauzul

II CSKP 967/24

12

abuzywnych, a także skutków wyeliminowania tych klauzul dla dalszego trwania

umowy.

W przedmiotowej sprawie strony zawarły umowę kredytu indeksowanego

kursem waluty CHF. Według Sądu Apelacyjnego postanowienia umowy dotyczące

przeliczenia kwoty kredytu i rat spłaty na walutę obcą były abuzywne. Umowa kredytu

bez tych postanowień nie mogła funkcjonować, co doprowadziło sąd meriti

do ustalenia jej nieważności. Skarżący podważa to stanowisko, formułując zarzuty

kasacyjne, które już wielokrotnie były przedmiotem oceny w orzecznictwie Sądu

Najwyższego i Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej.

Sąd Apelacyjny trafnie ocenił jako niedozwolone klauzule przeliczeniowe

(indeksacyjne) zawarte w umowie stron, pozwalające pozwanemu Bankowi

na swobodne ustalenie kursu walutowego, po jakim następuje przeliczenie

uiszczanych przez powodów spłat kredytu. Stanowisko o niedozwolonym

charakterze postanowień, w których możliwość ustalania kursu (a zatem również

wysokości świadczeń) zależy od arbitralnej decyzji jednej ze stron, jest już

ugruntowane w orzecznictwie Sądu Najwyższego (zob. wyroki SN: z 26 maja 2022 r.,

II CSKP 650/22; z 31 stycznia 2023 r., II CSKP 334/22; z 8 lutego 2023 r.,

II CSKP 978/22). Ponoszenie nieograniczonego ryzyka kursowego przez

kredytobiorcę skutkuje per se znaczną nierównością praw i obowiązków stron ze

szkodą dla konsumenta. Zdaniem Sądu Najwyższego w składzie rozpoznającym

skargę, gdyby rzeczywiście przy zawieraniu umowy kredytu zostało należycie

wyjaśnione znaczenie zmiany kursu waluty i ponoszonego ryzyka, racjonalny

kredytobiorca nie zdecydowałby się na kredyt powiązany z kursem waluty obcej

w perspektywie jego spłacania przez kilkadziesiąt lat. Poza tym, gdyby kredytujący

bank zamierzał w wystarczający sposób poinformować kredytobiorcę będącego

konsumentem o niebezpieczeństwach wynikających z długoterminowego kredytu

powiązanego z kursem waluty obcej, to nie proponowałby w ogóle zawierania takich

umów kredytowych, zdając sobie sprawę jako profesjonalista, że umowa taka może

zostać oceniona jako nieuczciwa (zob. wyrok SN z 29 października 2019 r.,

IV CSK 309/18).

II CSKP 967/24

13

Konsekwencją stwierdzenia, że dane postanowienie umowne ma charakter

niedozwolony w rozumieniu art. 3851 §1 k.c., jest działająca ex lege sankcja

bezskuteczności niedozwolonego postanowienia (zob. uchwała SN z 29 czerwca

2007 r., III CZP 62/07, uchwała składu siedmiu sędziów SN z 7 maja 2021 r.,

III CZP 6/21, a także wyroki SN: z 30 maja 2014 r., III CSK 204/13; z 1 marca

2017 r., IV CSK 285/16; z 24 października 2018 r., II CSK 632/17; z 8 lutego 2023 r.,

II CSKP 978/22).

Uznanie, że postanowienia określające zasady przeliczania kwoty

wypłaconego kredytu oraz uiszczanych spłat na walutę obcą są niedozwolonymi

postanowieniami umownymi oznacza, że zgodnie z art. 3851 § 1 zd. 1 k.c. nie wiążą

one konsumenta. Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej wyjaśnił, że art. 6 ust.

1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, iż warunek umowny uznany

za nieuczciwy należy co do zasady uznać za nigdy nieistniejący, tak by nie

wywoływał on skutków wobec konsumenta. W związku z tym sądowe stwierdzenie

nieuczciwego charakteru takiego warunku powinno mieć z reguły skutek w postaci

„przywrócenia” sytuacji prawnej i faktycznej konsumenta w jakiej znajdowałby się on

w braku tego warunku (zob. wyrok TSUE z 21 grudnia 2016 r., C-154/15, C-307/15

i C-308/15).

Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w uchwale pełnego składu Izby Cywilnej

z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, w razie uznania, że postanowienie umowy

kredytu indeksowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej

stanowi niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym

stanie prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny

sposób określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów

(pkt 1). W razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej

w umowie kredytu indeksowanego, umowa nie wiąże także w pozostałym zakresie

(pkt 2). Skoro umowa kredytu, po wyeliminowaniu z niej niedozwolonych

postanowień umownych, nie może wiązać w pozostałym zakresie, to trafnie sądy

meriti przyjęły jej nieważność.

Stanowisko co do nieważności umowy kredytu indeksowanego kursem waluty

CHF jest zgodne z aktualną linią orzeczniczą, w której przyjmuje się,

II CSKP 967/24

14

że wyeliminowanie ryzyka kursowego, charakterystycznego dla umowy kredytu

indeksowanego do waluty obcej i uzasadniającego powiązanie stawki

oprocentowania ze stawką LIBOR, jest równoznaczne z tak daleko idącym

przekształceniem umowy, że należy ją uznać za umowę o odmiennej istocie.

Oznacza to z kolei, że po wyeliminowaniu tego rodzaju klauzul, utrzymanie umowy

o charakterze zamierzonym przez strony nie jest możliwe, co przemawia za jej

całkowitą nieważnością (zob. wyroki SN: z 26 stycznia 2023 r., II CSKP 722/22,

i z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18; uchwałę pełnego składu Izby Cywilnej SN

z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, OSNC 2024, nr 12, poz. 118; postanowienie SN

z 22 października 2024 r., I CSK 3462/23).

Wbrew twierdzeniom skarżącego, zasada związania stron umową

w pozostałym zakresie (art. 3851 § 2 k.c.) nie może znaleźć zastosowania w razie

uznania za niedozwolone postanowień umowy kredytu indeksowanego odnoszących

się do sposobu określania kursu waluty obcej. W takim wypadku, jak wyjaśnił Sąd

Najwyższy w uchwale pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z 25 kwietnia

2024 r., III CZP 25/22, w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, że

miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej

wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów. W razie niemożliwości ustalenia

wiążącego strony kursu waluty obcej w umowie kredytu indeksowanego lub

denominowanego, umowa nie wiąże także w pozostałym zakresie. Także

w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej przyjmuje się,

że modyfikacja umowy przez uzupełnienie jej luk byłaby sprzeczna z celem

zapobiegania kolejnym naruszeniom, co jest istotą Dyrektywy 93/13. Przedsiębiorca,

mając świadomość braku sankcji, mógłby w dalszym ciągu stosować nieuczciwe

praktyki oraz abuzywne klauzule, bowiem wiedziałby, że jedyną karą byłoby

zastąpienie niedozwolonych postanowień innymi, co pozostawałoby bez wpływu

na ważność wadliwego stosunku prawnego. Taki wniosek wynika z ugruntowanego

orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, zgodnie z którym, gdyby

sąd krajowy mógł zmieniać treść nieuczciwych warunków zawartych w umowach,

takie uprawnienie mogłoby zagrażać realizacji długoterminowego celu

ustanowionego w art. 7 Dyrektywy 93/13 (zob. wyroki: z 14 czerwca 2012 r.,

C-618/10; z 30 kwietnia 2014 r., C-26/13; z 26 marca 2019 r., C-70/17 i C-179/17).

II CSKP 967/24

15

W konsekwencji nieuzasadnione okazały się zarzuty skargi odnoszące się

zarówno do oceny abuzywności klauzuli przeliczeniowej (indeksacyjnej), jak

i możliwości wypełnienia luk w umowie przez odwołanie się do innych mechanizmów

ustalania kursu walutowego, a co za tym idzie – utrzymania umowy w mocy.

Sąd Najwyższy wielokrotnie wyjaśniał już, że klauzula ryzyka walutowego

nie może funkcjonować bez klauzuli kursowej określającej przeliczenie zobowiązań

stron celem ustalenia wysokości ich świadczenia. Z kolei klauzula spreadowa nie ma

racji bytu w umowie, w której nie zastosowano mechanizmu przeliczeniowego

i wynikającego z niego narażenia konsumenta na ryzyko kursowe. W konsekwencji

klauzule te, składające się na przyjęty w umowach kredytowych mechanizm

przeliczeniowy, są ze sobą ściśle powiązane, a ich rozszczepienie jest zabiegiem

sztucznym. Stanowisko to potwierdzone zostało w uchwale pełnego składu Izby

Cywilnej Sądu Najwyższego z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, która zgodnie z art.

87 § 1 ustawy o SN ma moc zasady prawnej i wiąże Sąd Najwyższy w niniejszej

sprawie.

Trzeba zaznaczyć, że podobne sprawy były już wielokrotnie przedmiotem

rozważań Sądu Najwyższego, który analogiczne skargi kasacyjne oddalał. Ponadto

zarzuty kasacyjne skarżącego, w świetle stanowiska Izby Cywilnej SN wyrażonego

w uchwale z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, nie mogły odnieść skutku.

W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39814 k.p.c., oddalił

skargę kasacyjną.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono zgodnie z art. 98 k.p.c.

w związku z § 2 pkt 7 i § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości

z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie.

Adam Doliwa

Jacek Grela

Ewa Stefańska

(M.T.)

[SOP]