Sąd Najwyższy uchylił część wyroku oddalającą żądanie córki, sprawa wraca do apelacji

W dniu 10 marca 2025r. pełnomocnik M. P. złożył do Sądu Okręgowego w Lublinie

wniosek o zasądzenie od Skarbu Państwa na jej rzecz zadośćuczynienia w kwocie

2 500 000 zł, w trybie ustawy z dnia 23 lutego 1991r. o uznaniu za nieważne orzeczeń

wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego

bytu Państwa Polskiego (dalej jako ustawa lutowa) – t. j. Dz. U. z 2024, poz.442 – z

tytułu pozbawienia życia jej ojca J. S. podczas próby aresztowania przez Urząd

bezpieczeństwa Publicznego w dniu 25 sierpnia 1946r.

Sąd Okręgowy w Lublinie wyrokiem z dnia 23 września 2025r., w sprawie IV

Ko 390/25, zasądził od Skarbu Państwa na rzecz wnioskodawczyni M. P. kwotę 1

250 000 zł. za krzywdę wynikłą z pozbawienia w dniu 25 sierpnia 1946 roku życia jej

ojca J. S. bez przeprowadzenia postępowania zakończonego orzeczeniem, a w

pozostałej części wniosek oddalił.

Wyrok zaskarżony został apelacją prokuratury w części zasądzającej i

zarzucono w niej:

- obrazę przepisu prawa materialnego, w innym przypadku niż wskazany w

pkt. 1 art. 438 k.p.k. tj. art. 445 §1 i §2 k.c. poprzez błędną jego wykładnię polegającą

na niewłaściwym uznaniu, że odpowiednią kwotą zadośćuczynienia za krzywdę

wynikłą z dokonanego w dniu 25 sierpnia 1946 r. pozbawienia życia J. S. bez

przeprowadzenia postępowania zakończonego orzeczeniem będzie kwota 1 250 000

zł, podczas gdy w świetle okoliczności sprawy zasądzoną kwotę należy uznać za

rażąco wygórowaną, nie znajdującą odzwierciedlenia w natężeniu i czasie trwania

cierpień fizycznych i psychicznych osoby represjonowanej oraz prowadzącą do

nadmiernego wzbogacenia się wnioskodawcy.

Wskazując na powyższe skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego orzeczenia

poprzez zasądzenie na rzecz wnioskodawczyni odpowiedniego tj. niższego

zadośćuczynienia, uwzględniającego natężenie i czas trwania cierpień fizycznych i

psychicznych osoby represjonowanej, jak również nieprowadzącego do

nadmiernego wzbogacenia się wnioskodawcy.

Niejako zaś dodatkowo, wskazano w tej apelacji, że sam Sąd podał, iż w

czasie postępowania przed Sądem I instancji do uzyskania od Skarbu Państwa

II KK 111/26

3

zadośćuczynienia uprawnione były, na podstawie art. 8 ust. 1 zd. 2 ustawy lutowej,

dwie żyjące córki J. S. – M. P. i H. S. .

Tym samym skoro Sąd uznał jako odpowiednią kwotę zadośćuczynienia za

śmierć represjonowanego kwotę 1 250 000 zł, to tę sumę powinien podzielić na pół i

wówczas – jak wynika z arytmetycznego wyliczenia – zasądzić na rzecz M. P. kwotę

625 000 zł, nie zaś 1 250 000 zł.

Sąd Apelacyjny w Lublinie wyrokiem z dnia 25 listopada 2025 roku w sprawie

II AKa 334/25 zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że zasądzoną na rzecz M. P.

kwotę zadośćuczynienia obniżył do kwoty 625 000 zł., a w pozostałej części

zaskarżony wyrok utrzymał w mocy.

Kasację od tego wyroku wywiódł pełnomocnik wnioskodawczyni zarzucając w

niej:

1) rażącą obrazę prawa materialnego, która mogła mieć istotny wpływ na treść

zaskarżonego wyroku – art. 8 ust. 1 ustawy o uznaniu za nieważne orzeczeń

wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego

bytu Państwa Polskiego (zwana ustawą lutową), polegającą na uznaniu za

prawidłowe obniżenie zasądzonej na rzecz wnioskodawczyni kwoty 1250 000,00 zł

do kwoty 625 000,00 zł tytułem połowy zadośćuczynienia, w sytuacji gdy należna jej

kwota jak wynika ustalonego przez Sąd Okręgowy w Lublinie rozmiaru krzywdy i

wysokości zadośćuczynienia powinna wynosić kwotę 1.250.000,00 zł, albowiem

zadośćuczynienie należne w związku z bezprawnym pozbawieniem życia J. S.

wynosi 2 500 000,00 zł;

2) rażące naruszenie prawa procesowego które mogło mieć istotny wpływ na

treść zaskarżonego tj. art. 433 § 2 k.p.k. i art. 457 § 3 k.p.k., polegającej na błędnym

uznaniu przez Sąd Apelacyjny, bez należycie sformułowanego zarzutu przez

Prokuraturę, że Sąd pierwszej instancji wydając wyrok wadliwie uznał kwotę 1 250

000,00 zł za należną wnioskodawczyni tytułem zadośćuczynienia i jednocześnie

stanowiącą połowę kwoty zadośćuczynienia w związku ze śmiercią J. S. , w sytuacji,

gdy z uzasadnienia Sądu I instancji zdaniem Sądu Apelacyjnego wynikają inne

motywy Sądu, co spowodowało w konsekwencji wadliwe i nieprawidłowe

przeprowadzenie kontroli instancyjnej skutkujące błędnym przyjęciem, że treść

uzasadnienia miała wpływ na treść wyroku, co doprowadziło do zmiany wyroku,

II KK 111/26

4

podczas gdy prawidłowe rozumowanie wskazuje, że Sąd Okręgowy wydając wyrok

zasądził na rzecz M. P. kwotę 1 250 000,00 zł tytułem połowy należnego

zadośćuczynienia w związku ze śmiercią J. S. , a uzasadnienie jest jedynie

sprawozdaniem powstającym już po ogłoszeniu wyroku i nie można przyjąć, że

uzasadnienie może mieć wpływ na treść rozstrzygnięcia, a jego ewentualne wady

nie mogą wpływać na treść wyroku, zatem Sąd Apelacyjny nie miał podstaw do

zmiany wyroku poprzez obniżenie stosownego zadośćuczynienia.

Wskazując na powyższe skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w

całości i przekazanie sprawy do Sądu Apelacyjnego w Lublinie do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja jest zasadna w odniesieniu do tej części skarżonego orzeczenia (pkt

II wyroku SA), w której utrzymano w mocy rozstrzygnięcie sądu I instancji o

częściowym oddaleniu wniosku. Skarżący nie ma natomiast gravamenu ku temu, aby

skarżyć wyrok w całości, a więc również w tej części, w jakiej zasądzono na rzecz

wnioskodawczyni kwotę przyznanego jej zadośćuczynienia.

Stąd też rozstrzygnięcie Sądu Najwyższego dotyczyło tylko części oddalającej

wyroku Sądu Apelacyjnego w Lublinie.

Zgodzić należy się ze skarżącym, że w niniejszej sprawie doszło do rażącego

naruszenie prawa procesowego tj. art. 433 § 2 k.p.k., które miało istotny wpływ na

treść zaskarżonego wyroku, a polegającgo na błędnym uznaniu przez Sąd

Apelacyjny, iż zasadny jest zarzut prokuratury, że Sąd pierwszej instancji wydając

wyrok wadliwie uznał kwotę 1 250 000,00 zł za należną wnioskodawczyni tytułem

zadośćuczynienia.

Bezsprzecznie uchybienie, którego dopuścił się Sąd Odwoławczy ma swoje

źródło w błędach popełnionych już przez sąd I instancji. Sąd Apelacyjny

bezkrytycznie poprzestał na uznaniu zasadności zarzutu podniesionego w apelacji

przez prokuratora i obniżył kwotę zasądzonego na rzecz wnioskodawczyni

odszkodowania o połowę. Samo to posunięcie było co prawda o tyle zasadne, że

ustalana na podstawie ustawy lutowej kwota zadośćuczynienia jest tym, co należne

byłoby uprawnionemu, gdyby to on brał udział w toczącym się obecnie procesie

odszkodowawczym. Ustaloną w ten sposób i zasądzoną kwotę zadośćuczynienia

II KK 111/26

5

należy następnie podzielić pomiędzy osoby uprawnione w rozumieniu art. 8 ust 1

ustawy lutowej – w tym wypadku, pomiędzy dwie córki zmarłego, przy czym, z

wnioskiem o zasądzenie zadośćuczynienia, w niniejszej sprawie, wystąpiła tylko

jedna z nich. Tak więc zarówno apelacja, jak i rozstrzygnięcie sądu odwoławczego

były słuszne w takim zakresie, w jakim odtwarzały założenie ustawy – poprzez

wskazanie, że po śmierci J. S. uprawnienie do domagania się zasądzenia

zadośćuczynienia w jego imieniu, przeszło na jego córki, a w konsekwencji podanie,

jaka część tego roszczenia należna jest wnioskodawczyni – M. P. .

Rzecz jednak w tym, że nie jest już jasne to, jaka jest ogólna kwota

zadośćuczynienia należnego w związku ze śmiercią J. S. , ani w jaki sposób kwotę

tę ustalono.

Sąd Okręgowy w uzasadnieniu swego wyroku wskazał, trzykrotnie

powtarzając to samo stwierdzenie, że w ocenie Sądu zasądzona kwota 1 250 000 zł

całkowicie odpowiada poczuciu sprawiedliwości i rekompensuje w wydatny i

niesymboliczny sposób krzywdę opisaną w ustaleniach tej sprawy. Przede wszystkim

jednak, z tego stwierdzenia nie wynika, dlaczego akurat ta kwota została uznana za

adekwatną w niniejszej sprawie i w jaki sposób została ustalona. Oczywistym jest, że

w przypadku śmierci osoby uprawnionej nie sposób analizować, tak jak w przypadku

innych spraw z ustawy lutowej, okresu pozbawienia wolności, skali doznanych tortur,

poniesionych strat materialnych, przebytych w następstwie doznanych represji

chorób itp. Ustalenie jednak tej kwoty musi nastąpić w oparciu o jakieś kontrolowalne

kryteria, a nie tak jak w tym przypadku, w sposób całkowicie arbitralny i dowolny. Jest

przecież możliwe podjęcie próby porównania jakie kwoty były zasądzane w innych

sprawach, w których osoba uprawniona do zadośćuczynienia na podstawie ustawy

lutowej poniosła śmierć i dokonanie oceny, czy ze względu na indywidualne

okoliczności niniejszej sprawy zasądzona kwota powinna być podobna, niższa, czy

wyższa. Taka metoda ustalenia wysokości tego roszczenia byłaby, jak wydaje się

najwłaściwsza, ale możliwe jest też sięgnięcie po inne – oparte o wartości

ubezpieczeniowe, czy jakiś sposób przemnożenia obecnych średnich wynagrodzeń.

Istotą jednak tego rozstrzygnięcia zawsze musi być wskazanie kontrolowalnej

metody, w oparciu o którą dokonano wyliczenia należnej kwoty.

II KK 111/26

6

W niniejszej sprawie nie sposób ustalić dlaczego kwota żądania, wskazana

we wniosku, została obniżona akurat o połowę.

Powyższe pociągnęło za sobą dalsze konsekwencje, które już bezpośrednio

wpłynęły na rozstrzygnięcie Sądu Apelacyjnego.

Nie ulega wątpliwości, że Sąd Okręgowy prawidłowo ustalił istnienie dwóch

osób uprawnionych do dochodzenia należnego, w związku ze śmiercią J. S.,

zadośćuczynienia. Nie wiadomo już jednak, na co słusznie zwrócono uwagę w

kasacji, czy przyznana kwota 1 250 000,00 zł jest kwotą, która należna byłaby J. S. i

którą następnie należy podzielić pomiędzy dwie jego córki (jak wskazał to prokurator),

czy też jest to kwota należna już, w następstwie takiego podziału, wnioskodawczyni

(jak uważa pełnomocnik uprawnionej). Sąd Okręgowy kwestii tej w swoim

uzasadnieniu wprost nie wyjaśnia. Można rzeczywiści odnieść wrażenie, że skoro

Sąd I instancji posługuje się określeniem „zasądzona kwota” to jest to kwota

przyznana wyłącznie wnioskodawczyni, na rzecz której kwotę tę zasądzono.

Jednocześnie nie ulega wątpliwości, że Sąd Okręgowy miał pełną wiedzę o istnieniu

drugiej uprawnionej (k. 5 uzasadnienia wyroku i k. 89 akt sprawy, na której znajduje

się akt urodzenia H. S. – siostry wnioskodawczyni). Tym samym, powinien zdawać

sobie również sprawę z tego, że należna po represjonowanym kwota

zadośćuczynienia powinna ulec podziałowi pomiędzy obie uprawnione. Sąd

Okręgowy nie przedstawił w uzasadnieniu swego orzeczenia stanowiska w tej

sprawie. Sąd Apelacyjny zmieniając wyrok Sądu a quo w istocie też nie wskazał

dlaczego przyjmuje, że dochodzona przez wnioskodawczynię kwota 2.500.000 nie

jest kwotą, której domaga się dla siebie i to niezależnie od kwoty należnej siostrze.

A przecież na takie rozumienie wysokości dochodzonego roszczenia wprost

wskazuje treść wniosku (k.4), z którego wynika, że jej pełnomocnik wnosi – „o

zasądzenie od Skarbu Państwa na rzecz M. P. kwoty 2.500.000 zł.” (podkreślenie

SN).

W tej sytuacji, wobec zasadności podniesionego w kasacji zarzutu rażącego

naruszenia prawa procesowego mającego istotny wpływ na treść skarżonego

orzeczenia, zaskarżony wyrok należało uchylić we wskazanej na wstępie części i

sprawę przekazać do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu w Lublinie.

II KK 111/26

7

Po ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Apelacyjny powinien zająć

jednoznaczne stanowisko co do tego, jaka kwota zadośćuczynienia jest należna

uprawnionym osobom po zmarłym J.. S., w jaki sposób kwota ta została ustalona i w

konsekwencji, jaka kwota należna jest wnioskodawczyni M. P. .

[J.J.]

[a.ł]

Paweł Wiliński

Jerzy Grubba

Piotr Mirek