Ten sam okres niealimentacji osądzony dwa razy. SN umorzył postępowanie wobec S.P.

Wyrokiem z dnia 23 maja 2022 r., sygn. akt II K 554/21 Sąd Rejonowy w

Puławach uznał S.P. za winnego tego, że w okresie od 10 lutego 2020 r. do 6 kwietnia

2021 r. w P., woj. [...], uchylał się od ciążącego na nim, określonego co do wysokości

z mocy wyroku Sądu Rejonowego w Lipsku III Wydział Rodzinny i Nieletnich o sygn.

akt III RC 79/18 z dnia 27 grudnia 2018 r., obowiązku alimentacyjnego na rzecz

małoletnich dzieci L.P., J.P., J.P., reprezentowanych przez przedstawiciela

ustawowego K.A. J.P., przy czym łączna wysokość powstałych wskutek tego

zaległości w płatności świadczeń alimentacyjnych przekroczyła równowartość trzech

świadczeń okresowych, przez co naraził ich na niemożność zaspokojenia

podstawowych potrzeb życiowych, a przypisanego mu czynu dopuścił się w ciągu 5

lat od odbycia kary łącznej 9 miesięcy pozbawienia wolności orzeczonej wyrokiem

łącznym Sądu Rejonowego w Lipsku z dnia 18 października 2019 r. w sprawie o sygn.

akt II K 184/19, obejmującej karę 6 miesięcy pozbawienia wolności za umyślne

przestępstwo podobne z art. 207 § 1 k.k., tj. czynu z art. 209 § 1a k.k. w zw. z art.

209 § 1 k.k. w zw. z art. 64 § 1 k.k., i za to na mocy art. 209 § 1a k.k. skazał go na

karę roku i 4 miesięcy ograniczenia wolności z obowiązkiem wykonywania w tym

czasie nieodpłatnej, kontrolowanej pracy na cele społeczne w wymiarze 20 godzin w

stosunku miesięcznym (pkt I). Ponadto zobowiązał oskarżonego do wykonywania w

okresie orzeczonej kary ograniczenia wolności ciążącego na nim obowiązku łożenia

na utrzymanie dzieci L.P., J.P. i J. P. (art. 34 § 3 k.k. w zw. z art. 72 § 1 pkt 3 k.k.)

(pkt II), a także rozstrzygnął w przedmiocie kosztów sądowych (pkt III i IV) (k. 97 akt

sprawy II K 554/21).

Na skutek apelacji wniesionej przez obrońcę oskarżonego, Sąd Okręgowy w

Lublinie wyrokiem z dnia 31 stycznia 2023 r., sygn. akt XI Ka 1271/22 zaskarżony

wyrok utrzymał w mocy (k. 136 akt sprawy II K 554/21).

Od powyższego wyroku kasację na korzyść skazanego wniósł Prokurator

Generalny. Zaskarżył go w całości i zarzucił rażące i stanowiące bezwzględną

przyczynę uchylenia orzeczenia, określoną w art. 439 § 1 pkt 8 k.p.k., naruszenie

przepisu prawa procesowego, a mianowicie art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k., polegające na

wydaniu przez Sąd Okręgowy w Lublinie w dniu 31 stycznia 2023 r. wyroku, mocą

II KK 14/26

3

którego utrzymano w mocy wyrok Sądu Rejonowego w Puławach z dnia 23 maja

2022 r. o sygn. akt II K 554/21, skazujący S.P. za czyn z art. 209 § 1a k.k. w zw. z

art. 209 § 1 k.k. w zw. z art. 64 § 1 k.k., popełniony w okresie od 10 lutego 2020 r. do

6 kwietnia 2021 r., podczas gdy za tożsamy występek, popełniony na szkodę tych

samych małoletnich pokrzywdzonych, zawierający się w granicach od 10 lutego 2020

r. do 9 marca 2022 r., oskarżony został skazany wyrokiem nakazowym Sądu

Rejonowego w Puławach z dnia 30 grudnia 2022 r. o sygn. akt II K 359/22, który

uprawomocnił się przed wydaniem orzeczenia przez Sąd ad quem, bo w dniu 28

stycznia 2023 r.

W konkluzji kasacji skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w

całości i umorzenie postępowania na podstawie art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Kasacja jest oczywiście zasadna, stąd uzasadnione było jej rozpoznanie i

uwzględnienie na posiedzeniu w trybie przewidzianym w przepisie art. 535 § 5 k.p.k.

Należy zgodzić się ze skarżącym, że zaskarżony wyrok zapadł z rażącym

naruszeniem przepisów postępowania wskazanych w petitum kasacji, zaś

naruszenie to miało istotny wpływ na treść orzeczenia objętego nadzwyczajnym

środkiem zaskarżenia.

Słusznie w kasacji jej autor wskazuje na ustalenie, iż Sąd Rejonowy w

Puławach wyrokiem nakazowym z dnia 30 grudnia 2022 r., sygn. akt II K 359/22,

uznał S.P. za winnego tego, że w okresie od 10 lutego 2020 r. do 9 marca 2022 r. w

P., woj. [...], uchylał się od obowiązku alimentacyjnego określonego co do wysokości

wyrokiem Sądu Rejonowego w Lipsku III Wydział Rodzinny i Nieletnich z dnia 27

grudnia 2018 r. w sprawie o sygn. akt III RC 79/18, poprzez niełożenie na utrzymanie

swoich dzieci J.P., J.P. i L.P., reprezentowanych przez przedstawiciela ustawowego

- matkę K.P., powodując zaległość w uiszczaniu świadczeń alimentacyjnych

przekraczającą równowartość trzech świadczeń okresowych, przez co naraził

uprawnionych na niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych, przy

czym czynu tego dopuścił się w ciągu pięciu lat od odbycia kary 9 miesięcy

pozbawienia wolności orzeczonej za umyślne przestępstwa podobne z art. 207 § 1

k.k., tj. czynu z art. 209 § 1a k.k. w zw. z art. 209 § 1 k.k. w zw. z art. 64 § 1 k.k., za

II KK 14/26

4

co na mocy art. 209 § 1a k.k. skazał go na karę roku i 5 (pięciu) miesięcy ograniczenia

wolności z obowiązkiem wykonywania w tym czasie nieodpłatnej, kontrolowanej

pracy na cele społeczne w wymiarze 20 godzin w stosunku miesięcznym (pkt 1).

Ponadto zobowiązał oskarżonego do wykonywania w okresie orzeczonej kary

ograniczenia wolności ciążącego na nim obowiązku łożenia na utrzymanie dzieci J.P.,

J.P. i L.P. (art. 34 § 3 k.k. w zw. z art. 72 § 1 pkt 3 k.k.) (pkt 2), a także rozstrzygnął

w przedmiocie kosztów sądowych (pkt 3) (k. 71 akt sprawy II K 359/22). Wyrok ten -

wobec niezaskarżenia go sprzeciwem przez strony postępowania - uprawomocnił się

w dniu 28 stycznia 2023 r. (k. 77 akt sprawy II K 359/22), nie zaś jak wskazano w

zarządzeniu wykonania wyroku, tj. 1 lutego 2023 r. (k. 78 akt sprawy II K 359/22).

Zestawienie ww. wyroku z wyrokiem Sądu Rejonowego w Puławach z dnia 23

maja 2022 r., sygn. akt II K 554/21 pozwala na konkluzję, iż miejsce, sposób działania

skazanego, osoby małoletnich pokrzywdzonych oraz przedmiot zamachu obu

czynów zabronionych zakwalifikowanych z art. 209 § 1a k.k. są tożsame z innym

czynem, za który S.P. został już wcześniej skazany. Na mocy wyroku Sądu

Okręgowego w Lublinie z dnia 31 stycznia 2023 r., sygn. akt XI Ka 1271/22 S.P.

został ponownie skazany za tożsamy czyn bowiem jego przedział czasowy

zawierający się w granicach od 10 lutego 2020 r. do 6 kwietnia 2021 r. został już w

całości objęty wyrokiem nakazowym Sądu Rejonowego w Puławach z dnia 30

grudnia 2022 r., sygn. akt II K 359/22, mocą którego S.P. został nadto skazany za

niealimentację przypadającą „dodatkowo” do dnia 9 marca 2022 r. W tej sytuacji,

orzeczenie Sądu Okręgowego w Lublinie, jako prawomocnie kończące w dniu 31

stycznia 2023 r. postępowanie w sprawie Sądu Rejonowego w Puławach o sygn. akt

II K 554/21 - czyli później chronologicznie w zestawieniu z postępowaniem karnym

Sądu Rejonowego w Puławach o sygn. akt II K 359/22, które uprawomocniło się

wcześniej, bo w dniu 28 stycznia 2023 r. - dotknięte jest bezwzględną przyczyną

odwoławczą określoną w art. 439 § 1 pkt 8 k.p.k. Bez wątpienia w konsekwencji

uchybienia dyspozycji art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k., zaistniałego w ramach postępowania

odwoławczego (art. 433 § 1 k.p.k.), doszło do wydania dwóch odrębnych

rozstrzygnięć co do tego samego inkryminowanego zachowania, tego samego

oskarżonego, pokrzywdzonych i w efekcie powyższego w obrocie prawnym aktualnie

II KK 14/26

5

funkcjonują dwa wyroki skazujące S.P. za przestępstwo niealimentacji, popełnione

przez niego w okresie od 10 lutego 2020 r. do 6 kwietnia 2021 r.

Nie powinno się przy tym czynić Sądowi ad quem zarzutu braku weryfikacji

okoliczności przedmiotowej sprawy - niezależnie od zarzutu podniesionego w

apelacji obrońcy oskarżonego - czy zaniechania poczynienia prawidłowych ustaleń

w przedmiocie sytuacji prawnej oskarżonego, ukształtowanej wszystkimi wydanymi

wobec niego wyrokami i w konsekwencji niedostrzeżenia bezwzględnej przesłanki

odwoławczej w postaci prawomocnego zakończenia innego postępowania, gdy

zauważy się, że w dacie wyrokowania przez Sąd Rejonowy w Puławach w sprawie

o sygn. akt II K 554/21, tj. 23 maja 2022 r., postępowanie karne w sprawie o sygn.

akt II K 359/22 nie było jeszcze zakończone. Z akt sprawy o sygn. akt II K 359/22

wynika, że sprawa ta rozpoczęła się przed Sądem Rejonowym w Puławach zaledwie

kilka dni wcześniej bowiem akt oskarżenia wpłynął do Sądu w dniu 16 maja 2022 r.

(k. 48 akt sprawy o sygn. II K 359/22). Sąd Okręgowy w Lublinie orzekając w dniu 31

stycznia 2023 r. dysponował też aktualnymi na dzień 6 grudnia 2022 r. danymi z

Krajowego Rejestru Karnego (k. 123-130 akt sprawy o sygn. II K 554/21), jednak

wyrok nakazowy o sygn. akt II K 359/22 został wydany dopiero w dniu 30 grudnia

2022 r., a uprawomocnił się zaledwie trzy dni przed datą wydania przez sąd

odwoławczy orzeczenia prawomocnie kończącego postępowanie w sprawie o sygn.

akt II K 554/21. Niewątpliwie postępowanie w sprawie o sygn. II K 359/22 pierwotnie

było obarczone uchybieniem z art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k., tj. bezwzględnym zakazem

równoległego prowadzenia postępowań karnych dotyczących tego samego

przedmiotowo procesu, jednak od dnia 28 stycznia 2023 r. - jak słusznie zauważa

skarżący - w postępowaniu w sprawie o sygn. akt II K 554/21 zaczęła funkcjonować

negatywna przesłanka procesowa w postaci powagi rzeczy osądzonej (res iudicata),

która zniosła wcześniej zaistniałą względną przesłankę odwoławczą lis pendens,

wynikającą z uprzedniej zawisłości sprawy o sygn. akt II K 554/21.

Jak wielokrotnie wskazywał Sąd Najwyższy w swoich judykatach, negatywna

przesłanka lis pendens stanowiąca względny powód odwoławczy, formułuje zakaz

równoległego prowadzenia postępowań karnych dotyczących tego samego

przedmiotu procesu, w stosunku do tej samej osoby, podyktowany względami

ekonomiki procesowej. Jednak zakaz ten ustaje z chwilą, gdy w jednym z tych

II KK 14/26

6

postępowań zapadnie prawomocny wyrok kończący postępowanie w sprawie.

Wówczas zaczyna funkcjonować negatywna przesłanka procesowa w postaci

powagi rzeczy osądzonej (res iudicata), która rodzi zakaz ne bis in idem, czyli zakaz

zarówno ponownego wszczynania, jak i kontynuowania postępowania o ten sam

czyn tej samej osoby, co do którego zapadło prawomocne orzeczenie. Przesłankę

res iudicata, zaliczaną do tzw. bezwzględnych przyczyn odwoławczych (art. 439 § 1

pkt 8 k.p.k.) tworzą zawsze prawomocne orzeczenia merytoryczne, a także formalne,

o ile oparte są na ujemnej przesłance bezwzględnej. Ma to na celu zapewnienie

stabilności prawa i orzeczeń organów procesowych w postępowaniu karnym, a także

służy realizacji wspomnianej zasady ne bis in idem, stanowiącej gwarancję, że nikt

nie będzie pociągany więcej niż raz do odpowiedzialności karnej za ten samy czyn

zabroniony pod groźbą kary (zob. postanowienie SN z dnia 25 września 2015 r., III

KK 111/15, LEX nr 1918820; postanowienie SN z dnia 6 listopada 2014 r., sygn. akt

III KK 169/14, Lex nr 1565774; wyrok SN z dnia 12 lutego 2014 r., sygn. akt V KK

407/13, Lex nr 1439399).

W przypadku przestępstw niealimentacji sformułowana w art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k.

przeszkoda procesowa może zachodzić wyłącznie wówczas, gdy okresy

uporczywego uchylania się od obowiązku świadczeń alimentacyjnych, ustalone w

kolejno rozpoznawanych sprawach, są identyczne i pokrywają się ze sobą lub gdy

okres określony w sprawie rozpoznawanej jako następna został w całości objęty

skazaniem w sprawie rozpoznawanej poprzednio, prawomocnie już zakończonej,

czyli tak jak ma to miejsce w przedmiotowej sprawie (por. np. wyroki SN: z dnia 23

lutego 2021 r., IV KK 186/20, LEX nr 3174817; z dnia 9 sierpnia 2017 r., sygn. akt II

KK 222/17, KZS 2017/11/11, Prok.i Pr.-wkł. 2017/10/4, LEX nr 2337346).

Mając na uwadze podniesione powyżej okoliczności, należało uwzględnić

kasację Prokuratora Generalnego jako oczywiście zasadną, uchylić zaskarżony

wyrok oraz utrzymany nim w mocy wyrok Sądu Rejonowego w Puławach z dnia 23

maja 2022 r., sygn. akt II K 554/21 i na podstawie art. 537 § 2 k.p.k. w zw. z art. 439

§ 1 pkt 8 k.p.k. w zw. z art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k. umorzyć postępowanie w tej sprawie.

O kosztach sądowych postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 632

pkt 2 k.p.k. w zw. z art. 637a k.p.k. i art. 638 k.p.k.

II KK 14/26

7

Rozpoznanie oraz uwzględnienie kasacji w całości w kierunku postulowanym

przez Prokuratora Generalnego krótko po jej wpłynięciu do Sądu Najwyższego

czyniło bezprzedmiotowym wypowiadanie się co do wniosku skazanego (k. 50 akt

SN) o wstrzymanie wykonania zaskarżonego nią orzeczenia.

Małgorzata Bednarek Antoni Bojańczyk Anna Dziergawka

[WB]

[r.g.]