SN uchylił wyrok za oszustwo, bo rozprawy odbyły się bez obrońcy z urzędu

Ł.P. został oskarżony o to, że w dniu 25 marca 2022 r. w nieustalonym

miejscu, ze skutkiem w O., gm. Ł., w pow. w., w woj. […], w celu osiągnięcia korzyści

majątkowej za pośrednictwem strony internetowej www.[...].pl wprowadził w błąd

A.K., co do zamiaru sprzedaży agregatu prądotwórczego m-ki H., nie mając zamiaru

II KK 26/26

2

od samego początku wywiązać się z zawartej umowy i po otrzymaniu pieniędzy z

tytułu zaliczki na podany wcześniej przez siebie nr rachunku bankowego 20 1160

2202 0000 0005 2012 10040 nie wywiązał się z tejże umowy oraz nie dokonał zwrotu

pieniędzy, czym doprowadził A.K. do niekorzystnego rozporządzenia własnym

mieniem w kwocie 600 zł, przy czym czynu tego dopuścił się w ciągu 5 lat od odbycia

kary pozbawienia wolności w rozmiarze przekraczającym 6 miesięcy orzeczonej za

umyślne przestępstwo podobne, to jest o czyn z art. 286 § 1 k.k. w zw. z art. 64 § 1

k.k.

Sąd Rejonowy w Węgrowie na mocy wyroku z dnia 15 listopada 2023 r., sygn.

akt II K 315/23, uznał oskarżonego Ł.P. za winnego popełnienia zarzucanego mu

czynu i za to na podstawie art. 286 § 1 k.k skazał go na karę roku pozbawienia

wolności. Na podstawie art. 46 § 1 k.k. orzekł wobec oskarżonego obowiązek

naprawienia wyrządzonej przestępstwem szkody w całości poprzez zapłatę na rzecz

pokrzywdzonego A.K. kwoty 600 zł i zwolnił go od opłaty, zaś wydatki przejął na

rachunek Skarbu Państwa.

Przedmiotowy wyrok uprawomocnił się w dniu 23 listopada 2023 r., bez

postępowania odwoławczego (k. 237). Wobec braku stosownych wniosków stron,

Sąd Rejonowy nie sporządził pisemnego uzasadnienia.

Na podstawie art. 521 § 1 k.p.k. Prokurator Generalny zaskarżył powyższy

wyrok w całości, wnosząc kasację na korzyść skazanego Ł.P.

Na zasadzie art. 523 § 1 k.p.k., art. 526 § 1 k.p.k. oraz art. 537 § 1 i 2 k.p.k.

zarzucił rażące i mające istotny wpływ na treść wyroku naruszenie przepisów prawa

karnego procesowego, a mianowicie art. 79 § 4 k.p.k. oraz art. 79 § 3 k.p.k. w zw. z

art. 79 § 1 pkt 4 k.p.k. w zw. z art. 6 k.p.k., polegające na wydaniu przez Sąd

zarządzenia stwierdzającego brak obligatoryjności obrony i zwolnieniu

wyznaczonego wcześniej obrońcy z urzędu z jego obowiązków, pomimo, iż z treści

opinii biegłych lekarzy psychiatrów wynikało, że oskarżony Ł.P. może prowadzić

obronę wyłącznie przy zapewnieniu pomocy prawnej, co skutkowało

przeprowadzeniem rozpraw w dniach 9 października 2023 r. i 15 listopada 2023 r.

bez obowiązkowego udziału obrońcy, co stanowi bezwzględną przyczynę uchylenia

orzeczenia, określoną w dyspozycji art. 439 § 1 pkt 10 k.p.k.

II KK 26/26

3

W konkluzji Prokurator Generalny wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i

przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu w Węgrowie do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Kasacja Prokuratora Generalnego okazała się oczywiście zasadna, a zatem

należało uwzględnić ją w całości na posiedzeniu w trybie art. 535 § 5 k.p.k.

Z akt sprawy wynika, że w toku postępowania przygotowawczego prokurator

powziął uzasadnioną wątpliwość co do zdolności oskarżonego Ł.P. rozpoznania

znaczenia czynu i pokierowania swoim postępowaniem w chwili popełnienia

zarzuconego mu występku oraz odnośnie do tego, czy jego stan zdrowia

psychicznego pozwalał na udział w postępowaniu i prowadzenie obrony w sposób

samodzielny oraz rozsądny (k. 166). W związku z tym Sąd Rejonowy w Węgrowie,

na wniosek prokuratora, zarządzeniem z dnia 13 lipca 2023 r., sygn. akt II Kp 102/23,

na podstawie art. 79 § 1 pkt 3 i 4 k.p.k. wyznaczył Ł.P. obrońcę z urzędu (k. 177). Z

treści opinii psychiatryczno-psychologicznej sporządzonej przez biegłych

psychiatrów oraz psychologa wynikało, że oskarżony jest osobą upośledzoną w

stopniu lekkim (F70) oraz występuje u niego wieloletnie uzależnienie od alkoholu

(F10.2). W czasie popełnienia zarzucanego mu czynu oskarżony był w stanie

rozpoznać znaczenie czynu i pokierować swoim postępowaniem. Biegli zaopiniowali,

że w obecnym stanie zdrowia psychicznego Ł.P. może uczestniczyć w czynnościach

procesowych, brać udział w postępowaniu karnym, lecz prowadzić obronę przy

zapewnieniu pomocy prawnej (k. 178-182).

Po wpłynięciu aktu oskarżenia, Przewodnicząca Wydziału Karnego Sądu

Rejonowego w Węgrowie wydała w dniu 4 września 2023 r. zarządzenie o

wyznaczeniu rozprawy głównej w sprawie o sygn. II K 315/23, na mocy którego, z

uwagi na treść opinii sądowo-psychiatrycznej zwolniony został z obowiązków

obrońca z urzędu, wcześniej wyznaczony Ł.P. (k. 212v), o czym powiadomiono

oskarżonego (k. 219). W konsekwencji tego zarządzenia o zwolnieniu obrońcy z

pełnionych obowiązków, obrońca nie został zawiadomiony o terminie rozprawy

głównej i nie brał w niej udziału w dniach 9 października 2023 r. i 15 listopada 2023

r. (k. 228-229, 232). Na drugim terminie doszło do wydania wyroku (k. 233).

Zgodnie z art. 79 § 1 pkt 4 k.p.k., w postępowaniu karnym oskarżony musi

mieć obrońcę, jeżeli zachodzi uzasadniona wątpliwość czy stan jego zdrowia

II KK 26/26

4

psychicznego pozwala na udział w postępowaniu lub prowadzenie obrony w sposób

samodzielny oraz rozsądny. Z art. 79 § 4 k.p.k. wynika, że uznając za uzasadnioną

opinię biegłych lekarzy psychiatrów, iż czyn oskarżonego nie został popełniony w

warunkach wyłączenia lub znacznego ograniczenia zdolności rozpoznania

znaczenia czynu lub kierowania swoim postępowaniem, a stan zdrowia

psychicznego oskarżonego pozwala na jego udział w postępowaniu i prowadzenie

obrony w sposób samodzielny i rozsądny, sąd orzeka, że udział obrońcy nie jest

obowiązkowy. Prezes sądu albo sąd zwalnia wówczas obrońcę z jego obowiązków,

chyba, że zachodzą inne okoliczności przemawiające za tym, aby oskarżony miał

obrońcę wyznaczonego z urzędu.

W utrwalonym orzecznictwie Sądu Najwyższego podkreśla się, że konieczne

jest dla ustania obrony obligatoryjnej nie tylko to, aby biegli w opinii wywołanej na

podstawie art. 202 § 1 k.p.k. nie mieli wątpliwości co do stanu zdrowia psychicznego

oskarżonego jak i możliwości prowadzenia przez niego samodzielnie i rozsądnie

obrony, ale także to, by sąd wydał postanowienie na podstawie art. 79 § 4 k.p.k. po

dokonaniu własnej oceny wydanej przez biegłych opinii. To sąd ma dokonać oceny

zasadności opinii biegłych lekarzy i dopiero gdy sąd uzna ją za uzasadnioną to

orzeka, że udział obrońcy nie jest obowiązkowy. Dopiero wówczas prezes sądu (lub

upoważniony sędzia), może wydać postanowienie o zwolnieniu obrońcy z urzędu z

jego obowiązków obrończych - dopóki takie postanowienie nie zostanie wydane, a

nie wyda takiego orzeczenia uprzednio sąd oceniający opinię biegłych i uznający ją

za uzasadnioną, to obrońca z urzędu dalej w sprawie występuje (por. wyroki Sądu

Najwyższego: z dnia 11 września 2025 r., III KK 291/25, LEX nr 3919759; z dnia 21

kwietnia 2021 r., III KK 114/21, LEX nr 3215604; postanowienie Sądu Najwyższego

z dnia 18 maja 2022 r., I KZP 10/21, OSNK 2022, z. 6, poz. 23). Jeżeli zachodzi

przypadek obrony obligatoryjnej (art. 79 § 1 i 2 k.p.k.), to z mocy przepisu art. 79 § 3

k.p.k. udział obrońcy w rozprawie jest konieczny i dotyczy każdego terminu rozprawy

(por. wyrok SN z dnia 9 stycznia 2024 r., I KK 208/23, LEX nr 3716899).

W niniejszej sprawie biegli nie orzekli, że oskarżony Ł.P. może prowadzić

obronę samodzielnie – przeciwnie, uznali, iż może brać udział w postępowaniu

karnym i prowadzić obronę, lecz przy zapewnieniu pomocy prawnej. Nie ulega

wątpliwości, że obrona obligatoryjna ma miejsce także wówczas, gdy zachodzi

II KK 26/26

5

uzasadniona wątpliwość co do tego czy oskarżony może bronić się samodzielnie i

rozsądnie, czyli bez pomocy obrońcy. Obrona obligatoryjna w takim wypadku ma

wyraźnie gwarancyjny charakter i służy ochronie praw osób z zaburzeniami

psychicznymi uczestniczącymi w postępowaniu karnym jako strona procesowa.

Prokurator Generalny słusznie podnosi, że brak udziału obrońcy we

wskazanych rozprawach przed Sądem Rejonowym w Węgrowie, pomimo wyraźnej

dyspozycji art. 79 § 3 k.p.k., w powiązaniu z jednoznacznymi wnioskami zawartymi

w opinii sądowo-psychiatrycznej, spowodował naruszenie prawa oskarżonego do

obrony w ujęciu art. 6 k.p.k. A zatem wydanie zarządzenia na podstawie art. 79 § 4

k.p.k. w przedmiotowej sprawie było w sposób oczywisty bezpodstawne i wadliwe,

skoro nie ziścił się warunek konieczny do jego wydania. W kosekwencji brak udziału

obrońcy w rozprawie doprowadził do wystąpienia bezwzględnej przesłanki

odwoławczej w rozumieniu art. 439 § 1 pkt 10 k.p.k., która uzasadnia uchylenie

zaskarżonego orzeczenia bez potrzeby wskazywania wpływu tego uchybienia na

treść orzeczenia.

W rezultacie, Sąd Najwyższy uwzględniając kasację Prokuratora Generalnego

wniesioną na korzyść skazanego, na mocy art. 537 § 2 k.p.k., uchylił zaskarżony

wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w

Węgrowie. Prowadząc kolejny raz niniejszą sprawę Sąd wyznaczy oskarżonemu

obrońcę z urzędu (chyba, że Ł.P. ustanowi obrońcę z wyboru) i przeprowadzi

postępowanie bacząc, by nie doszło do naruszenia przepisów prawa.

Jarosław Matras Andrzej Stępka Marek Pietruszyński

[WB]

[r.g.]