Rozprawa apelacyjna bez obrońcy z urzędu po opinii biegłych psychiatrów. SN oddalił kasację

Wyrokiem Sądu Rejonowego dla m. st. Warszawy w Warszawie z dnia 22

listopada 2024 r., V K 35/20, J.S. został uznany za winnego czynu z art. 226 § 1

k.k., za który wymierzono mu karę 120 stawek dziennych grzywny, po 10 zł każda.

Apelację od tego wyroku wniósł obrońca oskarżonego, który zaskarżył go w

całości i zarzucił „obrazę przepisów postępowania, która miała wpływ na treść

orzeczenia, tj.:

„1. art. 7 k.p.k. w zw. z art. 410 k.p.k. poprzez dokonanie wadliwej,

niewszechstronnej, sprzecznej z zasadami logicznego rozumowania i

doświadczenia życiowego oceny materiału dowodowego /zeznań świadków/

polegającej na: pobieżnej i wybiórczej ocenie zeznań świadków funkcjonariuszy J.P.

i M.S. i poczynienie ustaleń faktycznych na podstawie jedynie części tychże

depozycji, z pominięciem elementów sprzecznych wewnętrznie oraz z pozostałym

materiałem dowodowym, a w konsekwencji uznaniem, że: oskarżony znieważył ww.

funkcjonariuszy nazywając ww. esesmanami i gestapowcami, mimo że z treści

depozycji ww. świadków taka okoliczność nie wynika;

2. art. 366 § 1 k.p.k. poprzez podjęcie, na rozprawie w dniu 12 listopada 2024 r.,

przez Sąd decyzji o uchyleniu pytań oskarżonego kierowanych do świadka J.P.,

zmierzających do wykazania okoliczności istotnej dla rozstrzygnięcia sprawy, tj.

sygnalizowanego przez oskarżonego osobistego konfliktu ze świadkiem;

3. art. 424 § 1 k.p.k. przez skonstruowanie uzasadnienia wyroku w części w sposób

nieczytelny i niezrozumiały dla obrońcy, tj. odnośnie do oceny „sprawozdania z

czynności wyjaśniających” s. 2 uzasadnienia przez jego „ucięcie" w połowie zdania;

a nadto, na zasadzie art. 438 pkt 1a k.k. […] obrazę przepisów prawa materialnego,

tj. art. 226 § 1 k.k. przez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że w znamionach tego

występku mieści się opinia oskarżonego, że pokrzywdzeni funkcjonariusze stosują

wobec niego nazistowskie metody postępowania, w sytuacji, gdy tego rodzaju

ocena, niezależnie od jej prawdziwości, nie stanowi znamienia czynu zabronionego

II KK 488/25

3

penalizowanego w art. 226 § 1 k.k., bowiem nie stanowi znieważenia

funkcjonariusza, a także przez pominięcie ustalenia znamienia działania

funkcjonariuszy podczas pełnienia obowiązków służbowych”.

Obrońca wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i uniewinnienie oskarżonego

od dokonania zarzucanego mu czynu.

Sąd Okręgowy w Warszawie wyrokiem z dnia 25 kwietnia 2025 r., X Ka

259/25, zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że zmodyfikował opis czynu

przypisanego oskarżonemu, zaś w pozostałej części utrzymał w mocy wyrok Sądu I

instancji.

Kasację od tego wyroku wniósł obrońca skazanego – adw. P.C. działający z

substytucji wyznaczonej z urzędu adw. S.A. – który zaskarżył wyrok Sądu

odwoławczego w całości, zarzucając:

„1) rażące naruszenie przepisów prawa procesowego, tj. art. 450 § 1 k.p.k. w zw. z

art. 117 § 3 k.p.k. w zw. z art. 404 § 1 k.p.k. w zw. z art. 458 k.p.k. polegające na

zaniechaniu przez Sąd II instancji odroczenia rozpoznania sprawy, mimo

usprawiedliwionej nieobecności obrońcy z urzędu, w sprawie w której zachodził

przypadek obrony obligatoryjnej na podstawie art. 79 § 1 pkt 3) i 4) k.p.k. i uznanie

w toku tej rozprawy, że udział obrońcy nie jest obowiązkowy – co stanowi

bezwzględną przyczynę odwoławczą, określoną w art 439 § 1 pkt 10) k.p.k.;

2) rażące naruszenie przepisów prawa procesowego, tj. art. 79 § 4 k.p.k. w zw. z

art. 79 § 1 pkt 3) i 4) k.p.k. w zw. z art. 201 k.p.k. w zw. z art. 458 k.p.k., polegające

na błędnym uznaniu za uzasadnione opinii biegłych w zakresie możliwości

prowadzenia przez oskarżonego samodzielnej i rozsądnej obrony, z uwagi na co

Sąd II instancji uznał, że w sprawie nie zachodzi przypadek obrony obligatoryjnej, a

dalszy udział obrońcy w postępowaniu jest zbędny, podczas gdy opinie te są

niepełne i wewnętrznie sprzeczne, a okoliczności sprawy i ustalenia biegłych

wskazują na istnienie wątpliwości co do możliwości prowadzenia przez

oskarżonego obrony w sposób samodzielny i rozsądny, a co za tym idzie na

konieczność występowania w niniejszym postępowaniu obrońcy z urzędu – co

II KK 488/25

4

stanowi bezwzględną przyczynę odwoławczą, określoną w art. 439 § 1 pkt 10)

k.p.k.;

3) rażące naruszenie przepisów prawa procesowego, tj. art. 6 k.p.k. w zw. z art. 16

k.p.k. w zw. z art. 366 k.p.k. w zw. z art. 458 k.p.k., wywierające istotny wpływ na

treść rozstrzygnięcia, wyrażające się w przeprowadzeniu rozprawy apelacyjnej i

wyrokowaniu w warunkach wyłączających jakąkolwiek możliwość podjęcia przez

oskarżonego – który oświadczył, że nie zna treści apelacji obrońcy – skutecznej

obrony, w szczególności efektywnego skonstruowania strategii obrończej, w tym

podjęcia działań w celu ustanowienia obrońcy z wyboru lub wnioskowania o

ustanowienie dla niego obrońcy na podstawie art. 78 § 1 k.p.k., co było skutkiem

zaniechania przez Sąd II instancji udzielenia oskarżonemu stosownych pouczeń co

do istoty jego uprawnień w zakresie prawa do obrony;

4) rażące naruszenie przepisów prawa procesowego, tj. art. 401 § 1 k.p.k. i art. 404

§ 1 k.p.k. w zw. z art. 458 k.p.k. w zw. z art 453 § 2 k.p.k. w zw. z art. 6 k.p.k.,

poprzez zaniechanie rozpoznania wniesionego przez obrońcę oskarżonego

wniosku o zarządzenie przerwy w rozprawie lub jej odroczenie, podczas gdy w

sposób prawidłowy usprawiedliwił on swoją nieobecność, w wyniku czego został on

arbitralnie pozbawiony możliwości zgłaszania oświadczeń i wniosków podczas

rozprawy apelacyjnej, co doprowadziło do naruszenia zasady dwuinstancyjności

postępowania karnego oraz rażącego naruszenia prawa do obrony oskarżonego;

5) rażące naruszenie przepisów prawa procesowego, które mogło mieć istotny

wpływ na treść zaskarżonego wyroku, przez naruszenie art. 433 § 2 k.p.k. w zw. z

art. 457 § 3 k.p.k., poprzez brak należytego rozważenia przez Sąd odwoławczy

zawartego w apelacji obrońcy zarzutu, tj. art. 7 k.p.k. w zw. z art 410 k.p.k., i tym

samym dokonanie oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego w

sposób dowolny, sprzeczny z zasadami logiki i doświadczenia życiowego poprzez

założenie, co nastąpiło równocześnie w warunkach wyłączających prawo do obrony

oskarżonego, a tym samym naruszyło zasadę dwuinstancyjności postępowania”.

Obrońca wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi odwoławczemu – Sądowi Okręgowemu

II KK 488/25

5

w Warszawie. Kasacja zawierała także wnioski o wstrzymanie wykonania

zaskarżonego nią wyroku oraz o zasądzenie kosztów pomocy prawnej udzielonej z

urzędu.

W pisemnej odpowiedzi na kasację prokurator wniósł o jej oddalenie jako

bezzasadnej i o nieuwzględnienie wniosku o wstrzymanie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Kasacja okazała się oczywiście bezzasadna, co umożliwiło jej oddalenie na

posiedzeniu w trybie art. 535 § 3 k.p.k.

Z uwagi na fakt, że w tej sprawie wobec J.S. została prawomocnie

orzeczona kary wolnościowa – kara grzywny w wysokości 120 stawek dziennych,

po 10 zł każda, podstawy kasacyjne były zawężone do bezwzględnych przyczyn

odwoławczych z art. 439 § 1 k.p.k. (art. 523 § 2 i § 4 pkt 1 k.p.k.). Należy bowiem

przypomnieć Autorowi kasacji, że „podniesienie zarzutu wystąpienia uchybienia z

art. 439 k.p.k. nie przełamuje ograniczenia przewidzianego w art. 523 § 2 k.p.k., a

tym samym wymierzenie oskarżonemu kary typu wolnościowego nie uprawnia jego

obrońcy do podnoszenia w kasacji innych zarzutów, niemających charakteru

bezwzględnych podstaw odwoławczych” (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia

6 grudnia 2023 r., II KK 504/23; por. także postanowienie Sądu Najwyższego z dnia

18 marca 2025 r., III KK 374/24; postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 27 maja

2021 r., V KK 47/21). Wobec jednoznacznej treści art. 523 § 2 i 4 k.p.k., zarzuty z

punktów od 3 do 5, które wskazywały na rażące naruszenia prawa, są

niedopuszczalne i jako takie nie mogły być merytorycznie rozpoznane przez Sąd

Najwyższy na skutek kasacji strony. Z woli ustawodawcy dostęp stron do kasacji

jest istotnie ograniczony w przypadku prawomocnego skazania oskarżonego na

karę inną niż kara pozbawienia wolności bez warunkowego zawieszenia jej

wykonania. Toteż drogą procesową, która mogłaby w tej sprawie spowodować

merytoryczne zbadanie przez Sąd Najwyższy zarzutów innych niż wskazujące na

bezwzględną przyczynę odwoławczą, jest wniesienie kasacji nadzwyczajnej

II KK 488/25

6

jednego z podmiotów szczególnych (art. 521 § 1 k.p.k.), czego zapewne jest

świadomy Autor kasacji jako profesjonalny reprezentant skazanego.

Podsumowując, w tej sprawie dopuszczalne były wyłącznie dwa pierwsze

zarzuty kasacji, wskazujące na zaistnienie uchybienia z art. 439 § 1 pkt 10 k.p.k.

Takie uchybienie jednak w sprawie nie zaistniało, wbrew argumentom obrońcy

podniesionym w kasacji.

W pierwszej kolejności należy przeanalizować przebieg postępowania istotny

z punktu widzenia zarzutów. W postępowaniu przygotowawczym przeprowadzono

dowód z opinii psychiatrycznej (k. 55), gdzie psychiatrzy zwrócili się o pomoc

psychologa. W opinii uzupełniającej, po uzyskaniu danych od psychologa, nie

stwierdzono u oskarżonego objawów choroby psychicznej, ani upośledzenia

umysłowego, stwierdzono osobowość nieprawidłową o cechach paranoicznych,

wskazano, że poczytalność oskarżonego nie budzi wątpliwości i badany może brać

udział w postępowaniu w sposób samodzielny i rozsądny (wnioski k. 82-83).

Bezpośrednio po wydaniu opinii nie wydano postanowienia w trybie art. 79 § 4 k.p.k.

Na wszystkich terminach rozpraw przed Sądem I instancji stawił się obrońca z

urzędu oskarżonego (k. 141; k. 146; k. 166; k. 188; k. 209). Ponadto, w toku

postępowania pierwszoinstancyjnego biegli psychiatrzy oraz biegła psycholog byli

przesłuchiwani na rozprawie. Biegli psychiatrzy podtrzymali wnioski swojej opinii (k.

188-190). Następnie na rozprawie odwoławczej nie stawił się obrońca oskarżonego,

prawidłowo zawiadomiony (zawiadomienie k. 261). Dzień przed terminem rozprawy

obrońca nadesłał mailem wniosek o jej odroczenie lub przerwanie z uwagi na

kolizję terminów (k. 263a-b). Na rozprawie apelacyjnej Przewodnicząca

poinformowała o treści wniosku obrońcy, następnie obecny na rozprawie oskarżony

wskazał, że nie zna treści apelacji obrońcy, ale jeśli apelacja przedstawia jego

argumenty to jest gotów bronić się sam, zostało mu umożliwione zapoznanie się z

apelacją po czym oskarżony oświadczył, że jest w stanie bronić się sam (protokół

rozprawy odwoławczej k. 264). Jeszcze przed otwarciem przewodu sądowego na

rozprawie odwoławczej Sąd Okręgowy postanowił, na podstawie art. 79 § 4 k.p.k.,

„uznać dalszy udział obrońcy oskarżonego za zbędny, albowiem jak wynika z opinii

biegłych psychiatrów oskarżony może brać udział w postępowaniu karnym i

II KK 488/25

7

prowadzić obronę w sposób samodzielny i rozsądny, zatem nie zachodzi tu obrona

obligatoryjna” (k. 264 dół). Sąd odwoławczy przeprowadził rozprawę apelacyjną

pod nieobecność obrońcy, na tej rozprawie oskarżony przedłożył do akt sprawy

dokumenty, poparł apelację, wniósł o uniewinnienie (k. 264v), a Sąd Okręgowy

wydał zaskarżony kasacją wyrok.

Jak już wskazano, nie zaistniała w tej sprawie bezwzględna przyczyna

odwoławcza w postaci przeprowadzenia rozprawy odwoławczej pod nieobecność

obrońcy obligatoryjnego. Przed przystąpieniem do merytorycznego rozpoznania

sprawy w instancji odwoławczej (przed otwarciem przewodu sądowego) Sąd

Okręgowy wydał postanowienie w trybie art. 79 § 4 k.p.k., które spowodowało, że

istniejący do tamtej pory stan obrony obowiązkowej ustał. Wypada przypomnieć, że

dla ustania obrony obligatoryjnej konieczne jest nie tylko to, aby biegli w opinii

wywołanej na podstawie art. 202 § 1 k.p.k. nie mieli wątpliwości co do stanu

zdrowia psychicznego oskarżonego, jak i możliwości prowadzenia przez niego

obrony samodzielnie i rozsądnie, ale także to, by sąd wydał postanowienie na

podstawie art. 79 § 4 k.p.k. po dokonaniu własnej oceny wydanej przez biegłych

opinii (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 18 maja 2022 r., I KZP 10/21,

OSNK 2022, z. 6, poz. 23; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 września 2025 r., III

KK 291/25). Wydanie opisanego powyżej postanowienia przez Sąd odwoławczy

skutecznie doprowadziło do ustania stanu obrony obowiązkowej wynikającego z

uzasadnionych wątpliwości co do stanu zdrowia psychicznego J.S., następnie

zweryfikowanych negatywnie w opinii biegłych psychiatrów. Tym samym

przeprowadzenie rozprawy odwoławczej już po wydaniu takiego postanowienia bez

udziału obrońcy nie może być ocenione jako uchybienie z art. 439 § 1 pkt 10 k.p.k.

Nie można także zgodzić się ze skarżącym, że sposób procedowania co do

wydania postanowienia w trybie art. 79 § 4 k.p.k. powinien rzutować na

skuteczność kasacji. Obrońca stara się przekonać Sąd Najwyższy, że Sąd

Okręgowy powinien był powziąć wątpliwości co do możliwości samodzielnego

prowadzenia obrony przez ówczesnego oskarżonego pomimo i wbrew wnioskom

opinii psychiatrycznej. Krótko rzecz ujmując, zarzut kasacyjny zasadza się na tym,

że Sąd Okręgowy powinien uznać tę opinię za nierzetelną. Wyrażane wątpliwości

II KK 488/25

8

strony co do rzetelności dowodu z opinii biegłego nie mogą przesądzać o

ostatecznej ocenie tego dowodu, której dokonuje sąd. Wydanie postanowienia

znoszącego obronę obligatoryjną na podstawie art. 79 § 4 k.p.k. było wyrazem

oceny tego dowodu dokonanej przez sąd, a więc przekonania o braku okoliczności,

o których mowa w art. 79 § 1 pkt 3 i 4 k.p.k. Co jednak w tej sprawie kluczowe, z

protokołu rozprawy, w czasie której zostali przesłuchani biegli psychiatrzy nie

wynika, iżby obrońca ówczesnego oskarżonego lub sam oskarżony po wysłuchaniu

ustnych uzupełniających opinii biegłych domagali się wywołania opinii innego

zespołu biegłych psychiatrów w celu wydania nowej opinii o stanie zdrowia

psychicznego oskarżonego. Co więcej, w apelacji obrońca w ogóle nie

kwestionował jakości i poprawności opinii biegłych psychiatrów, ani w żaden inny

sposób nie zgłaszał uwag co do ww. opinii. W tej sprawie biegli psychiatrzy wydali

opinię pisemną, we wnioskach której kategorycznie stwierdzili, że poczytalność

skazanego nie była w czasie czynu ograniczona ani zniesiona a badany może brać

udział w postępowaniu karnym i prowadzić obronę w sposób samodzielny i

rozsądny (k. 81-83), a to stanowisko potwierdzili przesłuchiwani na rozprawie (k.

189). Na tej rozprawie obecni byli oskarżony i jego obrońca, którzy mogli zadawać

pytania biegłym i z tego uprawnienia skorzystali.

Kwestionując w kasacji jakość opinii obrona zwróciła uwagę także na

ustalenia co do zdolności skazanego do udziału w postępowaniu i wewnętrzną

sprzeczność opinii (zarzut drugi). Ma rację prokurator w odpowiedzi na kasację, że

nietrafna jest argumentacja obrony, jakoby wnioski biegłych zawarte w pisemnej

opinii uzupełniającej, dotyczące możliwości podjęcia przez oskarżonego

samodzielnej i rozsądnej obrony, nie korespondowały z treścią wypowiedzi biegłej

podczas rozprawy, w której stwierdziła, że „(...) Czy oskarżony jest w stanie

powstrzymać swoje zachowanie w sytuacjach napięcia to wykracza poza moją

wiedzę”. Jak trafnie zauważył prokurator w odpowiedzi na kasację, powyższa

kwestia została wypowiedziana przez biegłego psychologa – J.K., a nie przez

biegłych lekarzy psychiatrów, którzy wydali kwestionowaną przez Autora kasacji

opinię. Do oceny poczytalności oskarżonego oraz jego możliwości uczestniczenia w

postępowaniu karnym, w tym podjęcia obrony w sposób samodzielny i rozsądny, są

uprawnieni wyłącznie biegli lekarze psychiatrzy powołani do opiniowania na

II KK 488/25

9

podstawie art. 202 § 1 k.p.k. Zaś biegli lekarze psychiatrzy wydaną opinię i wnioski

w niej zawarte w pełni podtrzymali na rozprawie (k. 189-190). Kwestia możliwości

udziału skazanego w rozprawie była także przedmiotem opinii neurologicznej, w

której wskazano na „brak ewidentnych przeciwskazań neurologicznych do udziału

w postępowaniu karnym” (k. 181). Dodać należy, że Sąd I instancji uwzględnił

wniosek obrońcy o pozyskanie opinii lekarza neurologa co do możliwości udziału

oskarżonego w postępowaniu po tym, gdy oskarżony na rozprawie w dniu 23

stycznia 2024 r. zgłosił dolegliwości chorobowe wynikające z zatrucia substancją

chemiczną (k. 166). Rozprawa w kolejnym terminie, na którą stawiły się także

biegłe z zakresu psychiatrii, nie odbyła się z powodu oczekiwania na badanie

neurologiczne i wydanie opinii biegłego neurologa. Jak wynika z protokołu tej

rozprawy, biegła psychiatra B.J. wniosła o przesłanie jej opinii neurologicznej po jej

opracowaniu (k. 176 – protokół rozprawy z dnia 26 kwietnia 2024 r.), zatem należy

wnioskować, że biegłe przedkładając ustną opinię uzupełniającą na rozprawie w

dniu 5 września 2024 r. znały także treść opinii neurologicznej.

Ma to tym większe znaczenie, że skazany jednoznacznie wyraził wolę

procedowania na rozprawie odwoławczej pod nieobecność obrońcy. Jak wynika z

protokołu rozprawy odwoławczej (k. 264), J.S. udostępniono apelację obrońcy do

zapoznania, po czym oświadczył on, że „jest w stanie bronić się sam”, wskazując

wcześniej, przed zapoznaniem się z apelacją, że o ile przedstawia ona jego

argumenty to „gotów jest bronić się dzisiaj sam”.

Mając na uwadze powyższą argumentację należało stwierdzić, że w sprawie

nie zaistniała bezwzględna podstawa odwoławcza z art. 439 § 1 pkt 10 k.p.k.

wskazana w kasacji, więc, wobec niestwierdzenia innych bezwzględnych przyczyn

odwoławczych oraz zakresu rozpoznania sprawy zawężonego wyłącznie do

uchybień z art. 439 § 1 k.p.k., kasację należało oddalić jako oczywiście bezzasadną.

Z tego też powodu bezprzedmiotowym było rozpoznawanie wniosku o

wstrzymanie wykonania zaskarżonego kasacją wyroku.

Zwalniając skazanego od kosztów sądowych postępowania kasacyjnego

Sąd Najwyższy kierował się względami słuszności.

II KK 488/25

10

Uwzględniając wniosek obrońcy z urzędu skazanego, na podstawie § 17 ust.

3 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 14 maja 2024 r. w sprawie

ponoszenia przez Skarb Państwa albo jednostki samorządu terytorialnego kosztów

pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. z 2024 r., poz. 763),

zasądzono na jej rzecz kwotę 885,60 zł, w tym VAT, tytułem wynagrodzenia za

sporządzenie i wniesienie kasacji.

Mając na uwadze powyższe, należało orzec jak w części dyspozytywnej

postanowienia.

[WB]

[a.ł]