Sędzia Stanisław Stankiewicz wyłączony z sprawy, bo powołano go w wadliwym trybie

SSN Barbara Skoczkowska, przewodnicząca składu orzekającego w sprawie

sygnalizacji potrzeby wznowienia z urzędu postępowania odwoławczego,

zarejestrowanej w Sądzie Najwyższym pod sygnaturą II KO 113/24, złożyła

wniosek o wyłączenie wyznaczonego do składu sędziego Stanisława Stankiewicza,

od udziału w rozpoznaniu tej sygnalizacji, z uwagi na uzasadnione wątpliwości co

do jego bezstronności, a które to wątpliwości łączą się z ryzykiem uznania w

przyszłości, że w sprawie wystąpiło uchybienie w postaci bezwzględnej przyczyny

odwoławczej w postaci nienależytej obsady sądu. Wnioskodawca, wskazując na

wadliwy tryb powołania sędziego Stanisława Stankiewicza do orzekania w Sądzie

Najwyższym, wskazał na dotychczasowe orzecznictwo tegoż Sądu jak również

Europejskiego Trybunału Praw Człowieka oraz Trybunału Sprawiedliwości Unii

Europejskiej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

II KO 113/24

2

Należy stwierdzić, że spełnione są przesłanki wyłączenia sędziego

Stanisława Stankiewicza od rozpoznania sprawy.

W pierwszej kolejności należy wskazać, W uchwale trzech połączonych Izb

Sądu Najwyższego z dnia 23 stycznia 2020 r. (BSA I-4110-1/2020) wskazano

wyraźnie, że „nienależyta obsada sądu w rozumieniu art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k.

zachodzi także wtedy, gdy w składzie sądu bierze udział osoba powołana na urząd

sędziego Sądu Najwyższego na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa

ukształtowanej w trybie określonym przepisami ustawy z 2017 r. o zmianie ustawy

o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw.” Sąd Najwyższy

argumentował w tym orzeczeniu, że „powołanie do Sądu Najwyższego jest zawsze

pierwszym powołaniem na urząd w tym Sądzie, wymaga więc spełnienia

szczególnych warunków i dochowania procedur, w których rzeczywiście można

zweryfikować kompetencje kandydata, także z punktu widzenia jego cech istotnych

dla zachowania niezawisłości i bezstronności. Brak takiej weryfikacji i brak

transparentności procesu powołania, którą charakteryzowały się przeprowadzone

konkursy, tworzą stan niepewności i rodzą podejrzenia o polityczne motywacje

decyzji nominacyjnych. Wyklucza to spełnienie obiektywnych warunków

postrzegania tak nominowanych osób jako bezstronnych i niezawisłych. Tym

bardziej, że chodzi o powołania do sądu ostatniej instancji, mającego kompetencję

do uchylania prawomocnych orzeczeń sądowych i dokonywania wiążącej wykładni

prawa, którego orzeczenia nie podlegają już efektywnej kontroli, pozwalającej na

weryfikację, czy spełnione zostały warunki bezstronności i niezawisłości sądu, w

składzie którego biorą udział osoby powołane na urząd sędziego Sądu

Najwyższego w wadliwej procedurze. Z tego powodu dochowanie najwyższych

standardów w procesie powoływania na urząd jest decydujące dla oceny czy osoba,

która to postępowanie przeszła, daje gwarancje niezawisłości i bezstronności Sądu

Najwyższego, gdy orzeka ona w danym składzie tego Sądu.” Zatem w stosunku do

osób powołanych na stanowiska sędziów Sądu Najwyższego nie ma potrzeby

przeprowadzania tzw. testu niezawisłości, o którym mowa w cytowanej wyżej

uchwale.

Zgodnie z art. 41 § 1 k.p.k. sędzia ulega wyłączeniu, jeżeli istnieje

okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać wątpliwość co do jego

II KO 113/24

3

bezstronności w danej sprawie. Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym niniejszy

wniosek o wyłącznie, w pełni podziela wykładnię tego przepisu przyjętą przez Sąd

Najwyższy w postanowieniu z dnia 13 października 2021 r. (sygn. akt II KO 30/21).

Sąd Najwyższy wskazał w tym postanowieniu, iż sama okoliczność wzięcia przez

konkretną osobę udziału w procedurze nominacyjnej prowadzonej przed Krajową

Radą Sądownictwa w wadliwym konstytucyjnie składzie ukształtowanym na

podstawie ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie

Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw, nie stanowi automatycznego powodu

do stwierdzenia, że zachodzi uzasadniona wątpliwość co do obiektywnej i

subiektywnej bezstronności takiej osoby w rozpoznawaniu spraw. Okoliczność ta

musi być jednak uwzględniana w szerszym zakresie, w szczególności

uwzględniając szczególną funkcję jaką pełni art. 41 § 1 k.p.k. stanowiąc podstawę

do ochrony prawa strony do niezależnego i bezstronnego sądu. Sąd Najwyższy

podkreślił, że „(w)ykładni art. 41 § 1 k.p.k. należy dokonywać w taki sposób, aby

zapewnić skuteczną ochronę prawa strony do rozpoznania konkretnej sprawy

przez niezależny i bezstronny sąd. Oznacza to, że wykładnia ta powinna

umożliwiać także kontrolę tego, czy w konkretnej sprawie nie dochodzi do

naruszenia standardu niezależności i bezstronności gwarantowanego przez art. 45

ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, art. 47 Karty Praw Podstawowych Unii

Europejskiej oraz art. 6 ust. 1 EKPC (por. postanowienie SN z dnia 10 lutego 2021

r., I NWW 3/21) (…) Rzeczą Sądu Najwyższego rozpoznającego wniosek na

podstawie art. 41 § 1 k.p.k. jest wyłączenie sędziego nie tylko wtedy, gdy zostanie

wykazana okoliczność, która mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jego

bezstronności, ale także wtedy, gdy orzekanie w tej sprawie przez tego sędziego

mogłoby realnie prowadzić do znacznie poważniejszego uchybienia, tj. naruszenia

standardu z art. 6 ust. 1 EKPC i uznania, że taki skład orzekający w ogóle nie

stanowi niezależnego i bezstronnego sądu ustanowionego ustawą, co przecież

mogłoby skutkować nie tylko odpowiedzialnością odszkodowawczą państwa (por.

sprawa Reczkowicz), ale również mogłoby prowadzić do złożenia wniosku o

wznowienie tego etapu postępowania (art. 540 § 3 k.p.k.).”

Zgodnie z wyrokiem ETPC z dnia 22 lipca 2021 r. w sprawie Reczkowicz

przeciwko Polsce (skarga nr 43447/19), interpretującym standard „niezależnego i

II KO 113/24

4

bezstronnego sądu ustanowionego ustawą” w rozumieniu art. 6 ust. 1 EKPC, udział

w procesie powoływania w Polsce sędziów takiego organu, jakim jest Krajowa

Rada Sądownictwa, w składzie ukształtowanym nowelą z 2017 r. (w efekcie czego

organ ten nie jest niezależny od władzy wykonawczej i ustawodawczej) powoduje,

że skład orzekający, w który wchodzi osoba tak powołana na urząd sędziego, nie

stanowi w konkretnej sprawie niezależnego i bezstronnego sądu ustanowionego

ustawą w rozumieniu art. 6 ust. 1 EKPC (pkt 284 – szerzej w tym zakresie por.

postanowienie SN z dnia 16 września 2021 r., I KZ 29/21). Mając na względzie

wskazane stanowisko Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, Sąd Najwyższy,

badając w trybie art. 41 § 1 k.p.k. wniosek o wyłączenie sędziego, musi uwzględnić

fakt, że ew. orzeczenie wydane przez skład sądu z udziałem osób powołanych na

stanowisko sędziego w procedurze nominacyjnej prowadzonej przed Krajową Radą

Sądownictwa w wadliwie ukształtowanej na podstawie ustawy z dnia 8 grudnia

2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych

ustaw, będzie obciążone wadą traktowaną przez ETPCz jako naruszenie art. 6 ust.

1 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, zaś na gruncie prawa polskiego, jako

bezwzględna przyczyna odwoławcza w rozumieniu art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k. Dotyczy

to sędziego Stanisława Stankiewicza, który w takim właśnie trybie został powołany

do orzekania w Sądzie Najwyższym postanowieniem Prezydenta RP.

Powołanie nie spłniło konstytucyjnych kryteriów powołania na stanowisko

sędziegho Sądu Najwyższego, dokonane zostało bowiem bez wniosku Krajowej

Rady Sądownictwa. Organ który powstał na skutek wejścia w życie wspomnianej

ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa

oraz niektórych innych ustaw, nie miał już cech organu konstytucyjnego z uwagi na

ukształtowanie jego składu w sposób sprzeczny z Konstytucją RP. Należy przy

tym podkreślić, że standard prawa do sądu wynikający z art. 45 ust. 1 Konstytucji

oraz art. 6 ust. 1 EKPCz ma w pełni zastosowanie do postępowania kasacyjnego, o

ile takie postępowanie zostało przewidziane w określonej kategorii spraw (por.

postanowienie SN z dnia 16 września 2021 r., sygn. akt I KZ 29/21 i zawarta tam

argumentacja oraz M. A. Nowicki, Wokół Konwencji Europejskiej. Komentarz do

Europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka, wyd. 7, s. 502 i cytowane

wyroki ETPC, P. Hofmański, A. Wróbel w: L. Garlicki [red.] Konwencja o Ochronie

II KO 113/24

5

Praw Człowieka i Podstawowych Wolności. Tom I. Komentarz do artykułów 1-8,

Warszawa 2010, s. 253).

Należy mieć przy tym na uwadze fakt, że Konstytucja RP zastrzegła

kompetencje do sprawowania wymiaru sprawiedliwości sądom, przewidzianym w

tejże Konstytucji. Jednym z tych sądów jest Sąd Najwyższy. Konstytucji RP

przewiduje, że sędzią w rozumieniu Konstytucyjnym jest wyłącznie osoba,

powołana na stanowisko sędziego przez Prezydenta Rzeczpospolitej na wniosek

Krajowej Rady Sądownictwa. Brak spełnienia jednego z tych warunków powoduje,

że dana osoba, nie ma statusu sędziego w rozumieniu Konstytucji RP, nie może

więc sprawować wymiaru sprawiedliwości jako sąd, w tym Sąd Najwyższy, nawet

jeżeli ustawa zwykła dopuszcza procedurę, na podstawie której uzyskuje się

nominację na stanowisko sędziego, mimo braku spełnienia wyżej wymienionych

warunków konstytucyjnych. Można stwierdzić, że osoba taka ma status sędziego

wyłącznie w rozumieniu ustawowym, co nie upoważnia jej do wykonywania

kompetencji określonych w Konstytucji RP jako sprawowanie wymiaru

sprawiedliwości. Nie obejmują jej także konstytucyjne gwarancje przewidziane dla

osoby powołanej na urząd sędziego zgodnie z art. 179 Konstytucji RP. Sąd w

rozumieniu Konstytucji RP mogą tworzyć wyłącznie niezawiśli sędziowie, o których

mowa w art. 178-180 Konstytucji RP. Do takiego sądu ma prawo obywatel w każdej

sprawie (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP), tylko taki sąd wydając wyrok może uchylić

domniemanie niewinności (art. 42 ust. 3 Konstytucji RP), czy też orzekać

przepadek (art. 46 Konstytucji RP).

Pan sędzia Stanisław Stankiewicz otrzymał co prawda nominację na

stanowisko sędziego Sądu Najwyższego od Prezydenta RP, jednak nie na wniosek

Krajowej Rady Sądownictwa, o której mowa w Konstytucji RP, ale na wniosek

organu, którego skład utworzono na podstawie ustawy niezgodnie z Konstytucją.

Fakt, że organ ten posługiwał się taką sama nazwą – „Krajowa Rada

Sądownictwa”, nie zmienia postaci rzeczy, że z uwagi na jego ukształtowanie w

trybie określonym przepisami ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o

Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw, stracił on charakter

organu konstytucyjnego. W tym stanie rzeczy nie został spełniony drugi warunek

wskazany w art. 179 Konstytucji RP, co oznacza, że Pan sędzia Stanisław

II KO 113/24

6

Stankiewicz nie uzyskał statusu sędziego Sądu Najwyższego w rozumieniu

Konstytucji RP, ze wszystkimi tego konsekwencjami, także w zakresie możliwości

sprawowania wymiaru sprawiedliwości jako niezależny, bezstronny i niezwisły sąd

w rozumieniu art. 45 ust. 1 Konstytucji RP. Konstytucyjne kompetencje Sądu

Najwyższego w postaci sprawowania nadzoru nad działalnością sądów

powszechnych i wojskowych w zakresie orzekania, a wyrażające się w możliwości

uchylenia prawomocnego orzeczenia sądu, a niekiedy uniewinnienia czy umorzeniu

postępowania, mogą być realizowane wyłącznie przez sędziów, którzy spełniają

oba warunki określone w art. 179 Konstytucji RP.

Wyżej wskazane okoliczności czynią koniecznym uznać za zasadne

wyłączenie sędziego Stanisława Stankiewicza od udziału w sprawie prowadzonej w

Sądzie Najwyższym pod sygnaturą II KO 113/24 z uwagi na to, że sąd, w którego

składzie by uczestniczył, nie spełniałby kryteriów określonych w art. 6 ust. 1

Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, zaś postępowanie prowadzone przez taki

sąd byłoby obciążone wadą traktowaną na gruncie wykładni przyjętej w uchwale

trzech połączonych Izb Sądu Najwyższego z dnia 23 stycznia 2020 r. jako

bezwzględna przyczyna odwoławcza z art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k. (co do przyczyn

związania każdego składu Sądu Najwyższego wspomnianą uchwałą mająca moc

zasady prawnej – zob. postanowienie SN z dnia 16 września 2021 r. I KZ 29/21).

[J.J.]

[a.ł]