Sąd Najwyższy uchylił wyrok Sądu Okręgowego w sprawie o zasiłek chorobowy

R.M. został oskarżony o to, że „w dniu 21 sierpnia 2017 roku, w B., woj. […],

działając w celu osiągnięcia korzyści majątkowej w postaci zasiłku chorobowego za

okres od 18.10.2017 roku do 03.04.2018 roku w kwocie 11597,04 złotych brutto,

usiłował doprowadzić Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. do

niekorzystnego rozporządzenia mieniem, poprzez wprowadzenie w błąd pracownika

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych co do rzeczywistej współpracy z płatnikiem

składek T. Spółka z o.o., składając w tym celu wniosek o ustalenie prawa do zasiłku

chorobowego, jednakże dokonanie nie nastąpiło z uwagi na stwierdzenie przez ZUS,

że nie podlega obowiązkowym ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowemu i

wypadkowemu”, tj. o czyn z art. 13 § 1 k.k. w zw. z art. 286 § 1 k.k.

Sąd Rejonowy w Biłgoraju, rozpoznając sprawę po raz kolejny – po uchyleniu

uprzednio wydanego w sprawie wyroku warunkowo umarzającego postępowanie

przez Sąd Okręgowy w Zamościu – wyrokiem z dnia 30 czerwca 2025 r., sygn. akt II

K 229/24, uniewinnił oskarżonego od zarzuconego mu czynu.

Sąd Okręgowy w Zamościu, po rozpoznaniu apelacji wniesionej przez

prokuratora na niekorzyść oskarżonego, wyrokiem z dnia 18 listopada 2025 r., sygn.

akt II Ka 586/25, uchylił wyrok Sądu I instancji i przekazał sprawę temu Sądowi do

ponownego rozpoznania z uwagi na konieczność przeprowadzenia na nowo

przewodu w całości w związku z niezrealizowaniem przez Sąd Rejonowy w Biłgoraju

wszystkich wytycznych Sądu odwoławczego, który uprzednio orzekał w sprawie i

przekazał mu sprawę do ponownego rozpoznania.

Obrońca oskarżonego wniósł w trybie art. 539a § 1 k.p.k. skargę na wyrok

Sądu odwoławczego, zaskarżając go w całości i zarzucając „naruszenie art. 437 § 2

k.p.k. poprzez jego błędne zastosowanie i uchylenie zaskarżonego apelacją wyroku

i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania z uwagi na rzekomą potrzebę

przeprowadzenia przewodu sądowego w całości podczas gdy w niniejszym

postępowaniu po uchyleniu wyroku I instancji za pierwszym razem zostały

przeprowadzone wszystkie dowody przez Sąd I instancji wskazane przez Sąd

Okręgowy po pierwszym uchyleniu wyroku.”

II KS 8/26

3

Podnosząc powyższe, skarżący wniósł o uchylenie wyroku Sądu Okręgowego

w Zamościu i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania w

postępowaniu odwoławczym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

W ocenie Sądu Najwyższego, Sąd Rejonowy w Biłgoraju uzupełnił materiał

dowodowy sprawy zgodnie z wytycznymi Sądu Okręgowego w Zamościu zawartymi

w wyroku uchylającym poprzedni wyrok Sądu pierwszej instancji i przekazującym

sprawę do ponownego rozpoznania i w sposób wystarczający do rozstrzygnięcia o

odpowiedzialności karnej oskarżonego za zarzucony mu czyn.

Sąd Okręgowy w Zamościu, uchylając wyrok Sądu Rejonowego w Biłgoraju z

dnia 20 grudnia 2023 r., sygn. akt II K 81/23, w uzasadnieniu wyroku sformułował

następujące wskazania dla Sądu I instancji:

- ustalenie okoliczności wskazanych w piśmie ZUS z dnia 29 stycznia 2018 r.,

skierowanym do T. (k. 70);

- ustalenie czy Spółka T. bezpośrednio przed zawarciem z oskarżonym umowy o

pracę na czas określony prowadziła działalność gospodarczą i co było przedmiotem

tejże działalności;

- ustalenie czy spółka zatrudniała pracowników i w jakiej liczbie; jak te osoby się

nazywały i gdzie pracowały;

- przesłuchanie pracowników spółki na okoliczność świadczonej przez nich pracy

oraz na okoliczność świadczenia pracy przez oskarżonego;

- ustalenie sytuacji ekonomicznej spółki celem stwierdzenia, czy było ją stać na

wypłatę wynikającego z umowy z oskarżonym wynagrodzenia w wysokości 3 tys. zł

miesięcznie;

- ustalenie ówczesnego stanu zdrowia oskarżonego, a w szczególności czy stan

zdrowia pozwalał mu na świadczenie pracy w charakterze robotnika

ogólnobudowlanego;

- przesłuchanie R.D. na okoliczność wiarygodności umowy stażowej oraz

wynikających z niej konsekwencji w przedmiocie zatrudnienia oskarżonego w

Spółce, a zwłaszcza czy kontrolował przebieg stażu i późniejszą realizację umowy i

jakie były w tej mierze jego spostrzeżenia;

II KS 8/26

4

- dopuszczenie dowodu z przesłuchania w charakterze świadków pracowników ZUS

Oddział w B. P.K. i P.K. na okoliczność ustaleń kontroli w odniesieniu do

oskarżonego R.M., w szczególności czy Spółka T. odprowadzała za niego składki na

ubezpieczenie społeczne (k. 64);

- przeprowadzenie innych niezbędnych do prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy

dowodów, o ile ujawnią się w roku postępowania sądowego;

- przeprowadzenie oceny dowodów według wskazań wiedzy, logiki oraz

doświadczenia życiowego, a, w razie uznania winy oskarżonego, uwzględnienie

zapatrywań Sądu Okręgowego w odniesieniu do ewentualnej kwalifikacji prawnej

czynu oraz co do możliwości warunkowego umorzenia postępowania (por. s. 11

uzasadnienia wyroku Sądu Okręgowego w Zamościu z dnia 23 kwietnia 2024 r. – k.

376).

Sąd Rejonowy w Biłgoraju, procedując po raz wtóry:

- przesłuchał R.D. na okoliczność realizacji stażu przez oskarżonego i zobowiązał go

do dostarczenia oryginału umowy stażowej nr 38 z dnia 17 lutego 2017 r. (umowa ta

i inne dokumenty dotyczące jej wykonania zostały ujawnione i załączone do akt

sprawy - k. 408 – 430);

- przesłuchał pracowników ZUS oddział w B. P.K. i P.K. na okoliczność ustaleń

kontrolnych;

- zwrócił się do ZUS oddział w B. o udzielenie informacji, czy, a jeżeli tak to za jaki

okres odprowadzane były składki na ubezpieczenie społeczne i ubezpieczenie

zdrowotne za R.M. przez Spółkę T. (z odpowiedzi ZUS wynika, że oskarżony „nie

podlegał ubezpieczeniom z tytułu zatrudnienia u płatnika wskazanego we wniosku” -

k. 438);

- zwrócił się do Naczelnika Urzędu Skarbowego w B. o nadesłanie dokumentacji dot.

Spółki T. oraz o udzielenie informacji na temat terminowości uiszczania należności

publicznoprawnych przez ten podmiot, ewentualnie o prowadzonych przeciwko

niemu postępowaniach egzekucyjnych (z pisma Naczelnika US w B. wynika, że

spółka prowadzi działalność od 2016 r., nie składa deklaracji podatkowych, nie

uiszcza żadnych należności podatkowych i nie posiada zaległości podatkowych na

dzień 4 kwietnia 2025 r.; Naczelnik US w B. aktualnie prowadzi postępowanie

egzekucyjne celem wyegzekwowania kosztów egzekucyjnych - k. 455);

II KS 8/26

5

- zwrócił się do ZUS oddział w B. o udostępnienie danych osób, na rzecz których

Spółka T. odprowadzała składki na ubezpieczenie społeczne z tytułu zatrudnienia,

ewentualnie danych osób, które zostały zgłoszone do ubezpieczeń z tytułu

zatrudnienia w tym przedsiębiorstwie (z pisma z dnia 24 kwietnia 2025 r. wynika, że

jedyną osobą zgłoszoną do ZUS, na rzecz której odprowadzano składki, był J.G. – k.

465);

- zwrócił się do Spółki A. w B. o nadesłanie kserokopii dokumentacji medycznej

oskarżonego (koperta – k. 449) oraz do lek. med. D.G. o udzielenie informacji, czy

R.M. w okresie od 21 sierpnia do 4 października 2017 r. został poddany badaniom

lekarskim z zakresu medycyny pracy na podstawie skierowania z dnia 21 sierpnia

2017 r. (w piśmie z dnia 31 marca 2025 r. poinformowano, że badanie odbyło się 22

sierpnia 2017 r., tego też dnia wydano oskarżonemu zaświadczenie o zdolności do

pracy do dnia 22 sierpnia 2019 r. – k. 453);

- przesłuchał kierującego działalnością Spółki Ł.B. na okoliczność współpracy z

oskarżonym podczas stażu i później, kondycji finansowej Spółki w 2017 r., liczby

zatrudnionych wówczas pracowników, ich personaliów i formy zatrudnienia, zakresu

obowiązków oskarżonego; sposobu prowadzenia dokumentacji pracowniczej i

metody rozliczeń finansowych z R.M.; rodzaju prowadzonych przez Spółkę prac;

- przesłuchał świadków R.Ś. i A.S. na okoliczność pracy w Spółce i kontaktów z

oskarżonych przy tej okazji.

Już samo porównanie listy wytycznych z wykazem przeprowadzonych przez

Sąd meriti czynności świadczy o tym, że Sąd ten podjął działania ukierunkowane na

pełną realizację wskazań Sądu odwoławczego. Fakt, że w toku postępowania

dowodowego nie udało się uzyskać wszystkich pożądanych informacji (np. ustalić

dokładnej liczby osób pracujących dla T. w 2017 r. i ich personaliów czy informacji z

Urzędu Skarbowego o przychodach Spółki w 2017 r.) nie może sam z siebie

prowadzić do uznania, że Sąd I instancji nie zrealizował w całości wytycznych Sądu

odwoławczego, który uprzednio orzekał w sprawie i przekazał mu sprawę do

ponownego rozpoznania. Tym bardziej nieuzasadnione jest twierdzenie, że wskutek

tego zachodzi potrzeba przeprowadzenia na nowo przewodu sądowego w całości,

uzasadniająca uchylenie wyroku Sądu I instancji i przekazanie sprawy temu Sądowi

do ponownego rozpoznania.

II KS 8/26

6

Oceniając wyrok Sądu I instancji w kontekście realizacji wytycznych Sądu

odwoławczego należy mieć na uwadze ich wykonalność. I tak, jeśli danego dowodu

nie da się przeprowadzić, zalecenia sądu odwoławczego w tym zakresie tracą

aktualność, a ich niezrealizowanie nie może być traktowane jako uchybienie

dyspozycji art. 442 § 3 k.p.k. (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 27

września 2016 r., V KK 245/16). Podobna sytuacja zachodzi, gdy na podstawie

przeprowadzonych dowodów nie sposób jest dokonać żądanych ustaleń. Przy czym

w realiach przedmiotowej sprawy trudno się dziwić, że skoro Spółka prowadzi

działalność głównie, jeśli nie przede wszystkim, w tzw. szarej strefie i również głównie

nielegalnie zatrudnia pracowników, brak jest dokumentów urzędowych, na podstawie

których można byłoby precyzyjnie ustalić jej sytuację finansową w 2017 r., czy listę

zatrudnionych. Pytany na te okoliczności świadek Ł.B., z uwagi na upływ czasu i

nieprowadzenie stosownej dokumentacji, również nie był w stanie podać szczegółów

dotyczących działalności kierowanej przez niego Spółki kilka lat wstecz. Wymienił –

oprócz oskarżonego – wyłącznie dwie osoby zatrudnione w tamtym okresie, które to

Sąd przesłuchał. Braki w materiale dowodowym nie stanęły jednak Sądowi I instancji

na przeszkodzie do wydania rozstrzygnięcia co do winy R. M. za zarzucony mu czyn.

Jeśli Sąd odwoławczy był innego zdania i dostrzegał potrzebę uzupełnienia materiału

dowodowego, mógł i powinien był podjąć odpowiednie czynności dowodowe w toku

postępowania odwoławczego. Należy mieć bowiem na uwadze, że „podstawy do

uchylenia wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania, o której mowa

w art. 437 § 2 in fine k.p.k., nie stanowi konieczność uzupełnienia postępowania

dowodowego, podobnie jak i potrzeba dokonania ponownej, spełniającej wymogi art.

7 k.p.k., oceny dowodów już przeprowadzonych prawidłowo, bez względu na ich

rangę i znaczenie dla wyniku postępowania” (vide Sąd Najwyższy w wyroku z dnia

21 października 2025 r., IV KS 26/25).

Zgodnie z treścią art. 437 § 2 k.p.k. sąd odwoławczy może uchylić orzeczenie

i przekazać je sądowi I instancji do ponownego rozpoznania tylko w jednym z trzech

przypadków: zaistnienia bezwzględnych przyczyn odwoławczych, konieczności

przeprowadzenia na nowo przewodu sądowego w całości oraz wówczas, gdy

wydanie wyroku reformatoryjnego naruszyłoby regułę ne peius, wskazaną w art. 454

§ 1 k.p.k., a wyjątki te wykłada się zawężająco. Naruszenie przez Sąd I instancji art.

II KS 8/26

7

442 § 3 k.p.k. poprzez brak realizacji wszystkich wskazań sądu odwoławczego i

uwzględnienia jego zapatrywań prawnych nie stanowi samodzielnej podstawy

uchylenia orzeczenia, a jedynie w uzasadnionych przypadkach może spowodować

zaistnienie potrzeby przeprowadzenia na nowo przewodu w całości. Obowiązek

wykazania takiej konieczności spoczywa na sądzie przeprowadzającym kontrolę

instancyjną, z jednoczesnym uwzględnieniem, że w aktualnym stanie prawnym

regułą jest prowadzenie uzupełniającego postępowania dowodowego przed sądem

II instancji i orzekanie reformatoryjne, zaś uchylenie wyroku sądu meriti w oparciu o

przesłankę z art. 437 § 2 k.p.k. in fine powinno mieć miejsce jedynie w sytuacjach

wyjątkowych - wtedy gdy bez ponowienia wszystkich dowodów nie jest możliwe

wydanie trafnego rozstrzygnięcia (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3 kwietnia

2025 r., V KS 4/25).

Z wyżej wskazanych powodów należało uwzględnić wniesioną przez obrońcę

skargę i uchylić zaskarżony nią wyrok, przekazując sprawę Sądowi Okręgowemu w

Zamościu do ponownego rozpoznania w postępowaniu odwoławczym.

Rozpoznając sprawę raz jeszcze Sąd ten, o ile dostrzeże taką potrzebę,

dokona koniecznego uzupełnienia materiału dowodowego oraz jego oceny, celem

sformułowania ostatecznego stanowiska w kwestii odpowiedzialności karnej

oskarżonego za zarzucony mu czyn.

Kierując się powyższym, Sąd Najwyższy orzekł jak w wyroku.

Tomasz Artymiuk Eugeniusz Wildowicz Kazimierz Klugiewicz

[WB]

[r.g.]