Sąd Najwyższy odrzucił skargę prokuratora w sporze klientów z bankiem o kredyt

Sąd Apelacyjny w Gdańsku w sprawie I ACa 538/17 toczącej się z powództwa

A. O. i A. O. przeciwko Bank Spółce Akcyjnej w W. o pozbawienie tytułu

wykonawczego wykonalności na skutek apelacji powodów od wyroku

Sądu Okręgowego w Gdańsku z 15 marca 2017 r. sygn. I C 829/15, wyrokiem

z 5 kwietnia 2018 r., sprostował oczywistą omyłkę w rubrum zaskarżonego wyroku

II NSNc 15/24

2

w ten sposób, że w firmie pozwanego słowo „P.” zastąpił słowem „P.” (pkt I), oddalił

apelację (pkt II), zasądził od powodów solidarnie na rzecz pozwanego zwrot kosztów

zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym (pkt III).

Od powyższego wyroku powodowie wnieśli skargę kasacyjną.

Sąd Najwyższy w sprawie IV CSK 681/18 postanowieniem z 28 sierpnia

2019 r. odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

Prokurator Generalny pismem z 13 września 2023 r. (data nadania listu

poleconego), działając na podstawie art. 89 § 1 w zw. z art. 115 § 1 i § 1a ustawy

z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym (tekst jedn. Dz.U. 2023, poz. 1093;

dalej: „u.SN”), wniósł skargę nadzwyczajną od prawomocnego wyroku Sądu

Apelacyjnego w Gdańsku z 5 kwietnia 2018 r., I ACa 538/17 z uwagi na konieczność

zapewnienia zgodności z zasadą demokratycznego państwa prawnego

urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej obejmującą obowiązek

budowania zaufania do państwa i stanowionego przez nie prawa, co – jak zaznaczył

– wymaga działania przez organ władzy publicznej (Sąd) na podstawie i w granicach

przepisów, w sposób wykluczający ich rażące naruszenie, naruszenia zasady

sprawiedliwości społecznej, zasady legalizmu, zasady równości wobec prawa, prawa

do rzetelnej procedury sądowej oraz w związku z zasadą ochrony konsumenta

jako strony słabszej strukturalnie w stosunkach prywatnoprawnych z przedsiębiorcą

określonych w art. 76 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, na skutek zaniechania

zbadania przez Sąd potencjalnie nieuczciwego charakteru umowy kredytu

i w konsekwencji niezapewnienia powodom ochrony przed nieuczciwymi praktykami

rynkowymi, zaskarżając go w części tj. w zakresie pkt. II i III wyroku.

Na zasadzie art. 89 § 1 pkt 1 i 2 u.SN zaskarżonemu orzeczeniu zarzucił:

1. naruszenie zasady, wolności i praw człowieka i obywatela, określonych

w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. 1997 Nr 78,

poz. 486 ze zm.), a mianowicie:

1. zasady praworządności, sprawiedliwości proceduralnej, a także prawa

do rzetelnej procedury, zasady zaufania obywatela do państwa i stanowionego

przez nie prawa oraz zasady pewności i bezpieczeństwa prawnego, wynikających

z art. 2, art. 7 i art. 45 ust. 1 Konstytucji oraz wyrażonej w art. 76 Konstytucji zasady

ochrony konsumenta, jako strony słabszej strukturalnie w stosunkach

prywatnoprawnych z przedsiębiorcą poprzez niezapewnienie powodom ochrony

przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi jaka wynika z Dyrektywy Rady

II NSNc 15/24

3

nr 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. o nieuczciwych warunkach w umowach

konsumenckich (Dz.U. WE L 95/29), co nastąpiło w wyniku zaniechania zbadania

przez Sąd umowy kredytu oraz oddaleniu powództwa, mimo że wydanie

postanowienia w przedmiocie nadania klauzuli wykonalności było niedopuszczalne,

a także bez zbadania potencjalnie nieuczciwego charakteru zapisów tej umowy,

co uniemożliwiło ocenę ważności czynności prawnej pomiędzy stronami

oraz istnienie i zakres wzajemnych zobowiązań stron;

2. rażące naruszenie prawa polegające na błędnej wykładni

i niewłaściwym zastosowaniu przez Sąd orzekający w sprawie norm wyrażonych

w art. 840 § 1 pkt 1 k.p.c. poprzez oddalenie powództwa o pozbawienie wykonalności

tytułu wystawionego przez Bank S.A. przeciwko powodom, któremu klauzulę

wykonalności nadał Sąd Rejonowy Gdańsk-Południe w Gdańsku postanowieniem z

23 września 2010 r. wydanym w sprawie o sygn. XII 1 Co 4682/10, choć z zebranego

w sprawie materiału dowodowego i dokonanej przez Sąd oceny prawnej istniały

podstawy do pozbawienia przedmiotowego tytułu wykonalności choćby w części z

uwagi na zakwestionowane wyliczenia powodów w zakresie wysokości kwoty

głównej i odsetek ustawowych oraz podniesionych zarzutów nieważności tej umowy;

3. rażące naruszenie przepisów prawa materialnego – art. 3851 § 1 k.c.

w zw. z art. 3852 § 2 k.c., poprzez niewłaściwe niezastosowanie i zaakceptowanie

bankowego tytułu egzekucyjnego wydanego w złotych polskich w sytuacji,

gdy pozwany bank dokonał przeliczenia zobowiązania na tą walutę na podstawie

zapisów umowy, które nie zostały uzgodnione indywidualnie z powodami i kształtują

ich prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając

ich interesy;

4. rażące naruszenie art. 6 k.c. polegające na błędnej wykładni

i niewłaściwym zastosowaniu i przyjęciu, że przy złożeniu powództwa

przeciwegzekucyjnego zmierzającego do pozbawienia wykonalności bankowego

tytułu egzekucyjnego na stronie powodowej leży wykazanie, w jakiej części

roszczenie powodowi nie przysługuje;

5. rażące naruszenie art. 3531 k.c. w zw. z art. 353 § 1 k.c., art. 354 k.c.

w zw. z art. 58 § 1 i 2 k.c. oraz z 69 ust. 1 Prawa bankowego, poprzez błędną

wykładnię ww. przepisów polegającą na błędnym uznaniu, iż zasada swobody umów

pozwalała na określenie w Umowie sposobu oddania do dyspozycji kredytu w taki

sposób, że kredyt określony w Umowie, jako kredyt w obcej walucie, będzie mógł

II NSNc 15/24

4

być wypłacony wyłącznie w walucie polskiej, podczas gdy wniosek taki pozostaje

w sprzeczności z treścią wyrażonego w art. 69 ust. 1 Prawa bankowego

oraz poprzez zaniechanie przez Sąd zbadania z urzędu, czy przedłożona umowa

kredytu nie zawierała niewiążących pozwanych klauzul niedozwolonych w zakresie,

w jakim regulowała sposób wyliczenia kwoty kredytu podlegającej spłacie i wysokość

poszczególnych rat poprzez odwołanie do kursów z tabel banku

(mechanizm indeksacji), które to postanowienia nie zostały indywidualnie

uzgodnione z kredytobiorcą będącym konsumentem oraz mogły kształtować jego

prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając

jego interesy, co powinno skutkować uznaniem ich za abuzywne oraz wymagało

dokonania oceny ewentualnego skutku ich wyeliminowania ze stosunku

zobowiązaniowego pomiędzy stronami, w tym ustalenia, czy czynność prawna

zawarta pomiędzy nimi pozostawała ważna, a jeżeli tak to w jakim zakresie;

6. rażące naruszenie prawa materialnego, a mianowicie art. 58 § 1 i 3 k.c.

w zw. z art. 3531 k.c. oraz art. 3851 k.c., poprzez zaniechanie przez Sąd zbadania

zawartej przez powodów 15 stycznia 2008 r. umowy kredytu hipotecznego „[…]” nr

[…] pod kątem klauzul niedozwolonych zawartych m.in. w § 31 COU po usunięciu

których nie można ustalić wysokości roszczenia oraz uznać za udowodnioną

obliczoną na podstawie nieważnych postanowień umowy, kwotę ujętą w bankowym

tytule egzekucyjnym, co jest sprzeczne z celem i naturą umowy kredytu, a także z

zasadami współżycia społecznego.

Na podstawie art. 91 § 1 u.SN skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego

wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku, sygn. I ACa 538/17 z 5 kwietnia 2018 r.

w części, tj. w zakresie pkt. II i III wyroku i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu w Gdańsku z pozostawieniem temu Sądowi

rozstrzygnięcia o kosztach niniejszego postępowania. Wniósł również o wydanie

postanowienia o wstrzymaniu wykonania zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego

w Gdańsku, sygn. I ACa 538/17 z 5 kwietnia 2018 r. na czas trwania postępowania

wywołanego wniesieniem skargi nadzwyczajnej z uwagi na grożącą powodom

niepowetowaną szkodę wynikającą z prowadzonego przez Komornika Sądowego

przy Sądzie Rejonowym Gdańsk- Południe w Gdańsku A.J. postępowania

egzekucyjnego pod sygn. Km […]/10.

W piśmie z 24 listopada 2023 r. stanowiącym odpowiedź na skargę

nadzwyczajną pełnomocnik pozwanego wniósł o oddalenie skargi nadzwyczajnej,

II NSNc 15/24

5

o oddalenie wniosku o wstrzymanie wykonania zaskarżonego wyroku oraz

o zasądzenie od skarżącego na rzecz pozwanego zwrotu kosztów postępowania,

w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych wraz

z odsetkami.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 89 § 1 u.SN, jeżeli jest to konieczne dla zapewnienia zgodności

z zasadą demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady

sprawiedliwości społecznej, od prawomocnego orzeczenia sądu powszechnego

lub sądu wojskowego kończącego postępowanie w sprawie może być wniesiona

skarga nadzwyczajna, o ile: 1) orzeczenie narusza zasady lub wolności i prawa

człowieka i obywatela określone w Konstytucji, lub 2) orzeczenie w sposób rażący

narusza prawo przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie,

lub 3) zachodzi oczywista sprzeczność istotnych ustaleń sądu z treścią zebranego

w sprawie materiału dowodowego – a orzeczenie nie może być uchylone

lub zmienione w trybie innych nadzwyczajnych środków zaskarżenia.

W art. 89 § 2 u.SN, wskazano podmioty uprawnione do wniesienia skargi

nadzwyczajnej w tym m.in. Prokuratora Generalnego.

Stosownie do art. 89 § 3 u.SN, skargę nadzwyczajną wnosi się w terminie 5 lat

od dnia uprawomocnienia się zaskarżonego orzeczenia, a jeżeli od orzeczenia

została wniesiona kasacja albo skarga kasacyjna – w terminie roku od dnia

ich rozpoznania. Niedopuszczalne jest uwzględnienie skargi nadzwyczajnej

na niekorzyść oskarżonego wniesionej po upływie roku od dnia uprawomocnienia się

orzeczenia, a jeżeli od orzeczenia została wniesiona kasacja albo skarga kasacyjna

– po upływie 6 miesięcy od dnia jej rozpoznania.

W świetle art. 115 § 1 u.SN, w okresie 6 lat od dnia wejścia w życie niniejszej

ustawy skarga nadzwyczajna może być wniesiona od prawomocnych orzeczeń

kończących postępowanie w sprawach, które uprawomocniły się po dniu

17 października 1997 r. Przepisu art. 89 § 3 zdanie pierwsze nie stosuje się.

Natomiast według art. 115 § 1a u.SN, skarga nadzwyczajna

od prawomocnego orzeczenia kończącego postępowanie w sprawie,

które uprawomocniło się przed wejściem w życie niniejszej ustawy, może być

II NSNc 15/24

6

wniesiona przez Prokuratora Generalnego lub Rzecznika Praw Obywatelskich.

Przepisu art. 89 § 2 nie stosuje się.

W myśl art. 95 pkt 1 u.SN, w zakresie nieuregulowanym przepisami ustawy

do skargi nadzwyczajnej, w tym postępowania w sprawie tej skargi,

stosuje w zakresie spraw cywilnych – przepisy ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. –

Kodeks postępowania cywilnego dotyczące skargi kasacyjnej, z wyłączeniem

art. 3984 § 2 oraz art. 3989 k.p.c.

Zgodnie z art. 3986 § 2 k.p.c., sąd drugiej instancji odrzuca skargę kasacyjną

wniesioną po upływie terminu, skargę niespełniającą wymagań określonych

w art. 3984 § 1, nieopłaconą oraz skargę, której braków nie usunięto w terminie

lub z innych przyczyn niedopuszczalną. Z kolei według art. 3986 § 3 k.p.c.

Sąd Najwyższy odrzuca skargę kasacyjną, która podlegała odrzuceniu przez sąd

drugiej instancji, albo zwraca ją temu sądowi w celu usunięcia dostrzeżonych braków.

Mając na uwadze istniejący stan prawny, należy zaznaczyć, że przepisy

ustawy o Sądzie Najwyższym przewidują dwa podstawowe terminy do wniesienia

skargi nadzwyczajnej, w zależności od tego, kiedy nastąpiło uprawomocnienie się

zaskarżonego orzeczenia. Artykuł 89 § 3 u.SN ustala termin do wniesienia skargi

wyłącznie w odniesieniu do orzeczeń, które uprawomocniły się po wejściu ustawy

w życie, tj. od 3 kwietnia 2018 r. Z kolei art. 115 § 1 u.SN określa termin wniesienia

skargi w przypadku orzeczeń, które stały się prawomocne przed jej wejściem w życie,

ale po wejściu w życie Konstytucji RP, a zatem w okresie od 17 października 1997 r.

do 2 kwietnia 2018 r.

Odnośnie do tego ostatniego przepisu – o tym, że należy go interpretować

w przedstawiony sposób, świadczy treść art. 115 § 1a u.SN. Uregulowanie to,

określając krąg podmiotów uprawnionych do wniesienia skargi nadzwyczajnej

w omawianym przypadku, tj. Prokuratora Generalnego oraz Rzecznika Praw

Obywatelskich, przewiduje jasno, że chodzi o skargę nadzwyczajną

od prawomocnego orzeczenia kończącego postępowanie w sprawie, które

uprawomocniło się przed wejściem w życie ustawy. Za takim rozumieniem

przemawia ponadto umiejscowienie art. 115 u.SN wśród przepisów przejściowych.

Jego zakwalifikowanie do tej kategorii regulacji wskazuje bowiem, że ustanowiona

w nim norma ma zastosowanie do prawomocnych orzeczeń wydanych przed

wejściem w życie ustawy. Wynika to z natury przepisów przejściowych.

II NSNc 15/24

7

Przepisy wspomnianej ustawy ustalają dodatkowo roczny termin wniesienia

skargi nadzwyczajnej. Wchodzi on w grę wówczas, gdy od orzeczenia, o którym

mowa w art. 89 § 3 u.SN, została wniesiona kasacja lub skarga kasacyjna.

Termin ten wynosi konkretnie rok od dnia rozpoznania któregoś z tych środków.

W tym miejscu zauważyć wypada, że z literalnego brzmienia art. 89 § 3 u.SN

wynika, iż w przypadku uprzedniego wniesienia w danej sprawie kasacji lub skargi

kasacyjnej, skarga nadzwyczajna może zostać wniesiona wyłącznie w zakreślonym

wyżej terminie rocznym. Oznacza to, że uchybienie temu terminowi wyklucza

możliwość późniejszego skutecznego wniesienia skargi nadzwyczajnej

z powołaniem się na pięcioletni termin przewidziany w tym przepisie.

Jednocześnie podkreślić trzeba, że użyte w art. 89 § 3 zd. 1 u.SN pojęcie

„rozpoznania”, stanowiące cezurę czasową dla liczenia biegu rocznego terminu,

powinno być rozumiane szeroko jako wydanie przez Sąd Najwyższy orzeczenia

kończącego postępowanie kasacyjne, niezależnie do tego, czy merytorycznie,

czy formalnie (zob. A. Góra-Błaszczykowska (red.), Środki zaskarżenia.

System Postępowania Cywilnego. Tom 5, 2023, Wydawnictwo C.H.Beck Sp. z o.o.).

Inna interpretacja, nawiązująca do klasycznego pojmowania tego terminu na tle

przepisów o skardze kasacyjnej, a więc m.in. zakładająca, iż odmowa przyjęcia

skargi kasacyjnej do rozpoznania (art. 3989 k.p.c.) nie jest rozpoznaniem skargi,

byłaby o tyle problematyczna, że w gruncie rzeczy zamykałaby drogę

do skorzystania ze skargi nadzwyczajnej jako środka zaskarżenia. Jest przecież

rzeczą oczywistą, że skoro w zaistniałych okolicznościach nie doszłoby

do merytorycznego rozpoznania skargi kasacyjnej, to automatycznie nie mógłby

zostać zapoczątkowany wspomniany termin roczny.

Mając na uwadze powyższe, należy uznać, że w niniejszej sprawie, z uwagi

na wydanie judykatu w przedmiocie skargi kasacyjnej, zastosowanie znajduje termin

roczny ustalony w art. 89 § 3 zd. 1 u.SN. Nie ma natomiast podstaw do zastosowania

ani 6 letniego terminu ujętego w art. 115 § 1 u.SN, ani też 5 letniego termin

określonego w art. 89 § 3 zd. 1 u.SN.

Zajmując takie stanowisko, Sąd Najwyższy przypomina, że sprawa dotyczy

wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z 5 kwietnia 2018 r. sygn. I ACa 538/17.

Od orzeczenia tego powodowie wnieśli skargę kasacyjną 12 marca 2018 r.,

której Sąd Najwyższy postanowieniem z 28 sierpnia 2019 r. odmówił przyjęcia

II NSNc 15/24

8

do rozpoznania. Następnie zaś Prokurator Generalny wniósł od niego skargę

nadzwyczajną 13 września 2023 r. (data nadania listu poleconego).

W takim stanie faktycznym, przyjmując zasadność dokonania przedstawionej

wcześniej wykładni, należy uznać, że w związku z wydaniem przez Sąd Najwyższy

postanowienia z 28 sierpnia 2019 r. termin do wniesienia skargi upłynął w dniu

28 sierpnia 2020 r. Wniesienie skargi po tej dacie, jak miało to miejsce w niniejszej

sprawie, prowadzi do uchybienia temu terminowi, a w konsekwencji także obowiązku

odrzucenia skargi.

Uwzględniając powyższe, Sąd Najwyższy, na podstawie art. 3986 § 2

i § 3 k.p.c. w zw. z art. 95 pkt 1 u.SN orzeka, jak w sentencji.

O wzajemnym zniesieniu kosztów postępowania wywołanego wniesioną

skargą nadzwyczajną Sąd Najwyższy orzeka na podstawie art. 39818 k.p.c.

w zw. z art. 95 pkt 1 u.SN.

[D.Z.]

[a.ł]