SN uchylił nakaz zapłaty wobec pożyczkobiorców, sprawa wraca do Sądu Rejonowego

II NSNc 242/24

2

W uzasadnieniu pozwu z 8 września 2010 r. o zapłatę odszkodowania w

wysokości 840 zł powód M.Ś. podniósł, że pozwani J.P. i A.P. zobowiązali się wobec

niego w umowie z 12 grudnia 2009 r. do zwrotu pożyczki w wysokości 400,00 zł do

8 stycznia 2010 r. wraz z kosztami umownymi w wysokości 120,00 zł. Strony umówiły

się także, że pożyczkodawca w przypadku nieterminowej spłaty pożyczki będzie

naliczał pozwanym odszkodowanie w wysokości 120,00 zł miesięcznie. Mimo

wezwania do zapłaty przez powoda, pozwani nie uregulowali należności.

Nakazem zapłaty wydanym w postępowaniu upominawczym 30 września

2010 r., sygn. akt I 2 Nc 5319/10, Sąd Rejonowy w Bytomiu zasądził solidarnie od

pozwanych na rzecz powoda kwotę 840,00 zł wraz z odsetkami ustawowymi od 28

września 2010 r. Nakaz ten uprawomocnił się bez zaskarżenia. Sąd Rejonowy w

Bytomiu nadał mu klauzulę wykonalności 17 listopada 2010 r.

Prokurator Generalny na podstawie art. 89 § 1 i § 2 w zw. z art. 115 § 1 i § 1a

ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym (tekst jedn.: Dz.U. z 2024 r.,

poz. 622, dalej: „u.SN”) wniósł 23 listopada 2023 r. od powyższego orzeczenia

skargę nadzwyczajną, powołując się na naruszenie zasady demokratycznego

państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej

tj. zasady zaufania obywatela do państwa, a w konsekwencji pewności co do prawa,

z którą wiąże się bezpośrednio zasada bezpieczeństwa prawnego, które winno być

rozumiane nie tylko formalnie, jako przewidywalność działań władzy publicznej,

ale także jako skuteczne zabezpieczanie dóbr życiowych człowieka i jego interesów

oraz realizację prawa do sądu, w tym szczególnie ochrony konsumentów,

użytkowników i najemców przed działaniami zagrażającymi ich zdrowiu, prywatności

i bezpieczeństwu, jako strony słabszej strukturalnie w stosunkach prywatnoprawnych

z przedsiębiorcą przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi.

Zaskarżonemu orzeczeniu skarżący zarzucił na podstawie art. 89 § 1 pkt 1

i 2 u.SN:

I. naruszenie zasad, wolności oraz praw człowieka i obywatela, określonych

w art. 2, art. 20, art. 45 ust. 1 i art. 76 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, takich

jak zasada zaufania do państwa oraz zasada bezpieczeństwa prawnego, społecznej

gospodarki rynkowej oraz prawa obywatela do sądu, wyrażającego się w prawie do

odpowiednio ukształtowanej procedury sądowej, zgodnie z wymogami

II NSNc 242/24

3

sprawiedliwości i rzetelności procesu oraz ochrony konsumenta jako strony słabszej

strukturalnie w stosunkach prywatnoprawnych z przedsiębiorcą przed nieuczciwymi

praktykami rynkowymi, co nastąpiło w wyniku braku zbadania przez Sąd - przy

wydawaniu nakazu zapłaty przeciwko zobowiązanemu, potencjalnie nieuczciwego

charakteru zapisów umowy z 12 grudnia 2009 r., z której wynikało zobowiązanie

pożyczkobiorcy do zwrotu kwoty pożyczki 400,00 zł wraz z odsetkami umownymi w

wysokości 120,00 zł, a w konsekwencji przez wydanie nakazu zapłaty w sytuacji, gdy

zapisy w zakresie „odszkodowania”, naruszały zasadę swobody umów z art. 3531

k.c., były sprzeczne z przepisami prawa materialnego i zasadami współżycia

społecznego, a przez to nieważne na zasadzie art. 58 § 2 k.c. i wskazywały na

bezzasadność powództwa w tej części, uniemożliwiając tym samym wydanie nakazu;

- nieuwzględnienie konsumenckiego charakteru rozpoznawanej sprawy,

niezbadanie przez Sąd z urzędu potencjalnie nieuczciwego charakteru zapisów

umowy, z której wynikało zobowiązanie, w sytuacji, gdy w sposób istotny naruszały

równowagę kontraktową na niekorzyść pozwanych i implikowało obowiązek

zbadania przez Sąd jej postanowień, nieskierowanie sprawy do rozpoznania w

postępowaniu zwyczajnym, zaś zaniechanie powyższego skutkowało

bezpodstawnym wzbogaceniem się strony powodowej, a także godziło w prawo do

odpowiednio ukształtowanej procedury sądowej, zgodnie z wymogami określonymi

przez art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej jako sprawiedliwości

proceduralnej mającej zapewnić pozwanym rzetelność prawa do sądu i pozbawiło

stronę pozwaną skutecznej ochrony przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi

wynikającymi z art. 7 ust. 1 Dyrektywy Rady nr 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r.

o nieuczciwych warunkach w umowach konsumenckich (Dz.U.UE.L. 1993.95.29;

dalej: „Dyrektywa 93/13”);

II. naruszenie w sposób rażący:

- przepisów prawa materialnego, tj. art. 3531 k.c. w zw. z art. 58 § 1 i § 3 k.c.

poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że umowa pożyczki zawarta

pomiędzy powodem M.Ś. a J.P. i A.P., na podstawie której pożyczkobiorca

zobowiązał się do zwrotu kwoty pożyczki 400,00 zł wraz z odsetkami umownymi w

wysokości 120,00 zł, jest w całości ważna, zgodna z zasadą swobody umów,

podczas gdy jej zapisy są sprzeczne z celem i naturą umowy pożyczki, a także z

II NSNc 242/24

4

zasadami współżycia społecznego i w tym zakresie umowa jest nieważna na

zasadzie art. 58 § 1 k.c. w zw. z § 3 k.c., jako sprzeczna z ustawą,

- przepisów prawa materialnego – „art. 3851 § 1 k.c. poprzez błędną wykładnię

i niewłaściwe zastosowanie polegające na zaniechaniu przez Sąd realizacji

obowiązku kontroli postanowień umowy pożyczki z 12 grudnia 2009 r. pod kątem ich

abuzywności, podczas gdy w jej zapisach stosunek kosztów pozaodsetkowych

w postaci opłaty odszkodowawczej w wysokości 120,00 zł miesięcznie do wysokości

rzeczywiście udzielonej pożyczki J.P. i A.P. w kwocie 400,00 zł, stanowił

niedozwolone zastrzeżenie umowne prowadzące do rażącej i niczym

nieuzasadnionej nierównowagi obowiązków stron na niekorzyść pozwanych jako

konsumentów”,

- przepisów prawa materialnego, tj. art. 471 k.c. i art. 473 § 1 k.c.

przez niewłaściwe ich zastosowanie oraz zasądzenie na rzecz powoda dochodzonej

należności w postaci „odszkodowania”, a w istocie kary umownej w wysokości

840,00 zł za niewykonanie zobowiązania, w sytuacji, gdy kara umowna może być

zastrzeżona jedynie na wypadek niewykonania lub nienależytego wykonania

świadczenia niepieniężnego, a zawarta w § 15 umowy pożyczki łączącej powoda i

pozwanych z 12 grudnia 2009 r. klauzula przewidująca „odszkodowanie"

w wysokości 120,00 zł miesięcznie, czyli 360 % w skali roku była niedopuszczalna

jako sprzeczna z normą bezwzględnie obowiązującą i nieważna w świetle art. 58

§ 1 k.c.,

- przepisów prawa procesowego, tj. art. 499 pkt 1 k.p.c. w zw. z art. 498

§ 2 k.p.c. w brzmieniu obowiązującym na dzień orzekania, poprzez ich niewłaściwe

zastosowanie i orzeczenie w postępowaniu upominawczym zgodnie z żądaniem

pozwu o obowiązku zapłaty przez pozwanych kwoty „odszkodowania" w wysokości

840,00 zł wraz z ustawowymi odsetkami od 28 września 2010 r., podczas gdy z treści

pozwu, a nadto dołączonej do niego umowy pożyczki w sposób oczywisty wynika,

że roszczenie skierowane wobec J.P. i A.P. w zakresie żądania we wskazanej

wysokości „odszkodowania" było oczywiście bezzasadne, albowiem było nieważne

na zasadzie art. 58 § 1 i § 3 k.c., jako sprzeczne z przepisem art. 3531 k.c., nakaz

zapłaty w postępowaniu upominawczym nie mógł zatem być wydany.

II NSNc 242/24

5

Mając powyższe na względzie, skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego

nakazu zapłaty z 30 września 2010 r. w całości i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania Sądowi Rejonowemu w Bytomiu z pozostawieniem mu rozstrzygnięcia

o kosztach postępowania ze skargi nadzwyczajnej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga nadzwyczajna zasługuje na uwzględnienie.

Jak wynika z art. 89 § 1 u.SN, jeżeli jest to konieczne dla zapewnienia

zgodności z zasadą demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego

zasady sprawiedliwości społecznej, od prawomocnego orzeczenia sądu

powszechnego lub sądu wojskowego kończącego postępowanie w sprawie może

być wniesiona skarga nadzwyczajna, o ile:

1) orzeczenie narusza zasady lub wolności i prawa człowieka i obywatela

określone w Konstytucji lub

2) orzeczenie w sposób rażący narusza prawo przez błędną jego wykładnię

lub niewłaściwe zastosowanie lub

3) zachodzi oczywista sprzeczność istotnych ustaleń sądu z treścią zebranego

w sprawie materiału dowodowego

- a orzeczenie nie może być uchylone lub zmienione w trybie innych

nadzwyczajnych środków zaskarżenia.

Skargę nadzwyczajną, co do zasady, wnosi się w terminie 5 lat od dnia

uprawomocnienia się zaskarżonego orzeczenia, a jeżeli od orzeczenia została

wniesiona kasacja albo skarga kasacyjna w terminie roku od dnia rozpoznania

(art. 89 § 3 zd. 1 u.SN). Na podstawie art. 115 § 1 u.SN, przejściowo, w okresie 6 lat

od dnia wejścia w życie ustawy, skarga nadzwyczajna może być wniesiona od

prawomocnych orzeczeń kończących postępowanie w sprawach, które

uprawomocniły się po 17 października 1997 r. W takim przypadku, według art. 115 §

1a u.SN, skarga od prawomocnego orzeczenia kończącego postępowanie w sprawie,

które uprawomocniło się przed wejściem w życie ustawy, może być wniesiona

jedynie przez Prokuratora Generalnego lub Rzecznika Praw Obywatelskich. Zgodnie

II NSNc 242/24

6

zaś z art. 90 § 1 u.SN od tego samego orzeczenia w interesie tej samej strony skarga

może być wniesiona tylko jeden raz.

Skargę nadzwyczajną należy traktować jako instrumentem szeroko

rozumianego wymiaru sprawiedliwości w znaczeniu określonym w art. 175 ust. 1

Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Celem tego szczególnego środka jest

wyeliminowanie z obrotu wadliwych, a jednocześnie naruszających zasady

sprawiedliwości społecznej, orzeczeń sądowych, które dotyczą konkretnych,

zindywidualizowanych podmiotów (zob. postanowienie SN z 3 kwietnia 2019 r.,

I NSNk 2/19 oraz wyroki SN z: 9 grudnia 2020 r., I NSNu 1/20; 19 stycznia 2022 r.,

I NSNc 216/21; 17 maja 2023 r., II NSNc 125/23; 24 lipca 2024 r., II NSNc 343/23).

Należy jednak podkreślić, że rolą kontroli nadzwyczajnej nie jest eliminowanie

wszystkich wadliwych orzeczeń. Wyjątkowość orzekania w ramach tego środka

prawnego powinna dotyczyć wyłącznie tych z nich, które nie dadzą się pogodzić

z podstawowymi zasadami demokratycznego państwa prawnego, będąc prima facie

orzeczeniami w sposób elementarny niesprawiedliwymi.

Podmiot, który wnosi skargę nadzwyczajną, ma w pierwszej kolejności

obowiązek wykazania wystąpienia w danej sprawie co najmniej jednej z przesłanek

szczegółowych, czyli uchybień wymienionych w art. 89 § 1 pkt 1-3 u.SN. Ponadto,

skarga nadzwyczajna musi nawiązywać do przesłanki ogólnej (funkcjonalnej),

wskazanej w art. 89 § 1 in principio u.SN, która wymaga równoczesnego wykazania,

że uwzględnienie skargi nadzwyczajnej jest konieczne dla zapewnienia zgodności z

zasadą demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady

sprawiedliwości społecznej.

Ścisłe określenie przesłanek przedmiotowych skargi nadzwyczajnej związane

jest z jej funkcją ochronną w ujęciu Konstytucji RP, tj. z jednej strony, z dążeniem do

zapewnienia prawidłowości działania organów władzy publicznej (art. 7 w zw. z art.

2 Konstytucji RP), z drugiej natomiast, z konieczną ochroną stabilności i

prawomocności orzeczeń sądowych oraz kształtowanych przez nie stosunków

prawnych (art. 45 w zw. z art. 2 Konstytucji RP; zob. wyroki SN z: 14 kwietnia 2021

r., I NSNc 5/21; 19 stycznia 2022 r., I NSNc 216/21; 15 maja 2024 r., II NSNc 371/23).

Ochrona powagi rzeczy osądzonej (res iudicata), a przez to stabilności prawa, należy

do fundamentów demokratycznego państwa prawnego. Z tego powodu - jak podnosi

II NSNc 242/24

7

się w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (dalej: „ETPC”) -

nadzwyczajne środki zaskarżenia muszą być uzasadnione okolicznościami o

istotnym i niewątpliwym charakterze, korygującym fundamentalne wady

rozstrzygnięć jurysdykcyjnych, które niweczą podstawową funkcję wymiaru

sprawiedliwości (zob. wyrok ETPC z 24 lipca 2003 r., Riabykh przeciwko Rosji,

skarga nr 52854/99). Nie mogą przy tym inicjować w istocie dodatkowej kontroli

instancyjnej. Na gruncie Europejskiej Konwencji Praw Człowieka dopuszczalny

środek kontroli musi sprawiedliwie wyważyć pomiędzy prywatnymi interesami a

ochroną pewności prawa, w tym ochroną powagi rzeczy osądzonej, od których

zależy efektywność funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości.

Konstrukcyjnym założeniem skargi nadzwyczajnej jest zatem takie określenie

jej przesłanek, aby mogła ona służyć eliminowaniu z obrotu prawnego orzeczeń

sądowych obarczonych wadami o zasadniczym znaczeniu w świetle zasady

demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości

społecznej. Stwierdzone naruszenia muszą w konsekwencji być tak poważne, ażeby

wzgląd na całokształt zasady wynikającej z art. 2 Konstytucji RP nakazywał

ingerencję w powagę rzeczy osądzonej (zob. wyroki SN z: 14 kwietnia 2021 r.,

I NSNc 5/21; 19 stycznia 2022 r., I NSNc 216/21; 24 lipca 2024 r., II NSNc 306/23).

Sąd Najwyższy, analizując skargę nadzwyczajną Prokuratora Generalnego,

nie stwierdził, aby istniały jakikolwiek okoliczności mogące wskazywać na to,

że jest ona niedopuszczalna. Należy zauważyć, że Prokurator Generalny jest jednym

z dwóch podmiotów wymienionych w art. 115 § 1a u.SN, uprawnionych do wnoszenia

skarg nadzwyczajnych od orzeczeń, które uprawomocniły się przed dniem wejścia

w życie ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym. Zaskarżony nakaz

zapłaty Sądu Rejonowego w Bytomiu nie może być obecnie wzruszony poprzez

uchylenie bądź zmianę na skutek wniesienia innych przewidzianych prawem

nadzwyczajnych środków zaskarżenia. Co więcej w sprawie dotychczas nie doszło

do wniesienia żadnej innej skargi nadzwyczajnej. Podsumowując, nie ma przeszkód,

aby rozpoznać merytorycznie skargę nadzwyczajną, którą wniósł Prokurator

Generalny.

Za utrwalone w orzecznictwie Sądu Najwyższego należy uznać stanowisko,

zgodnie z którym konstrukcja skargi nadzwyczajnej wymaga, aby w pierwszej

II NSNc 242/24

8

kolejności dokonać oceny przesłanek szczegółowych tej skargi, w dalszej natomiast

analizy, czy w przypadku uznania chociażby jednej z nich za uzasadnioną, wystąpiła

również przesłanka ogólna (funkcjonalna).

Prokurator Generalny sformułował w rozpoznawanej skardze nadzwyczajnej

przeciwko zaskarżonemu nakazowi zapłaty zarzuty odwołujące się do dwóch

przesłanek szczegółowych, które zostały wymienione w art. 89 § 1 pkt 1 i 2 u.SN.

Na początek należy uznać, że w pełni uzasadniony okazał się zarzut

dotyczący rażącego naruszenia prawa materialnego, tj. art. 3531 k.c. w zw. z art. 58

§ 1 i § 3 k.c. poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i uznanie, iż umowa pożyczki

była ważna i zgodna z zasadą swobody umów, podczas gdy jej postanowienia były

sprzeczne z celem oraz naturą takiego stosunku zobowiązaniowego, jak również z

zasadami współżycia społecznego oraz art. 3851 § 1 k.c. poprzez jego błędną

wykładnię i niewłaściwe zastosowanie polegające na niewywiązaniu się przez Sąd

Rejonowy z obowiązku kontroli postanowień umowy pod kątem ich abuzywności oraz

art. 471 k.c. i art. 473 § 1 k.c. poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i zasądzenie na

rzecz powoda dochodzonej należności w postaci „odszkodowania”, a w istocie

odsetek w wysokości 120 zł miesięcznie, czyli aż 360 % w skali roku.

W świetle powyższego należy stwierdzić, że wydanie przez Sąd Rejonowy

nakazu zapłaty, zasądzającego odsetki, które drastycznie przekraczają

dopuszczalną wysokość doprowadziło do zaaprobowania ich lichwiarskiego

charakteru. Stanowi to formę rażącego naruszenia prawa i elementarnych zasad

współżycia społecznego. Sąd Najwyższy w wyroku z 4 października 2022 r. (I NSNc

731/21) słusznie przyjął, że, „[k]orzystanie z prawa podmiotowego pożyczkodawcy,

jako dysponenta określonej wartości ekonomicznej, z nadmiernego oprocentowania

jest sprzeczne z podstawowymi zasadami prawa zobowiązań: zasadami uczciwości

w obrocie, uczciwego zarobku, rzetelności strony stosunku umownego i tymi

wartościami, które kierują uczciwym społeczeństwem w potocznym rozumieniu tych

terminów. Postanowienia umowy o charakterze lichwiarskim, które zastrzegają

rażąco wygórowane odsetki – zarówno kapitałowe, jak i te naliczane w razie

opóźnienia w spłacie pożyczki – nie są dopuszczalne, ani w obrocie powszechnym,

ani profesjonalnym” (por. również wyroki Sądu Najwyższego z: 27 lipca 2000 r., IV

II NSNc 242/24

9

CKN 85/00; 25 stycznia 2023 r., II NSNc 146/23; 8 listopada 2022 r., I NSNc 123/22;

9 października 2024 r., II NSNc 445/23).

Konsekwencją wskazanego naruszenia jest nieprawidłowe zastosowanie

przepisów prawa procesowego, tj. art. 499 pkt 1 k.p.c. w zw. z art. 498 § 2 k.p.c. Nie

ma podstaw do wydania nakazu zapłaty w postępowaniu upominawczym

na podstawie tych przepisów, jeżeli według treści pozwu roszczenie jest oczywiście

bezzasadne. Zgodnie z utrwaloną linią orzecznictwa, o oczywistej bezzasadności

można mówić wówczas, gdy z treści pozwu wynika wyraźnie, że powodowi nie

przysługuje prawo żądania od strony pozwanej danego świadczenia na podstawie

przytoczonych okoliczności faktycznych, o czym rozstrzygają przepisy prawa

materialnego (zob. wyrok SN z 14 kwietnia 2021 r., I NSNc 35/20). W niniejszej

sprawie, jak już powiedziano, zastrzeżenie w umowie pożyczki odsetek (w formie

zakamuflowanej) o charakterze lichwiarskim stanowiło rażące naruszenie prawa i

zasad współżycia społecznego. Zgodnie zaś z art. 58 § 2 k.c., czynność prawna

sprzeczna z zasadami współżycia społecznego jest nieważna. Sąd Rejonowy

całkowicie zlekceważył wskazane okoliczności, wydając zaskarżony nakaz zapłaty.

Mając powyższe na uwadze, należało uznać zasadność sformułowanych

przez Prokuratora Generalnego w skardze zarzutów. Przy czym naruszenia oparte

na przesłance z art. 89 § 1 pkt 2 u.SN trzeba ocenić jako noszące cechy naruszenia

o charakterze rażącym. Według stanowiska zajmowanego jednolicie w orzecznictwie

Sądu Najwyższego, rażące naruszenie prawa ma miejsce wówczas, gdy zaskarżone

orzeczenie jest niewątpliwie sprzeczne z zasadniczymi i niepodlegającymi różnej

wykładni przepisami, z ogólnie przyjętymi standardami rozstrzygnięć,

gdy było wynikiem rażąco błędnej wykładni lub niewłaściwego zastosowania prawa

(zob. wyrok SN z 13 stycznia 2021 r., I NSNc 51/20 oraz powołane tam orzecznictwo).

Dodatkowo uznaje się, że naruszenie prawa ma rażący charakter wtedy, gdy w jego

następstwie powstają skutki, które są niemożliwe do aprobaty w świetle wymagań

praworządności lub też takie, które powodują niemożność akceptacji zaskarżonego

orzeczenia jako aktu, który został wydany przez organ praworządnego państwa

(zob. wyrok SN z 20 marca 1996 r., II PRN 4/96 i z 5 maja 2021 r., I NSNc 159/20).

Zbliżone stanowisko zajął Sąd Najwyższy w wyroku z 8 czerwca 2021 r.,

I NSNc 25/19, wskazując, że „[r]ażący charakter naruszenia prawa, o którym mowa

II NSNc 242/24

10

w art. 89 § 1 pkt 2 ustawy z 2017 r. o Sądzie Najwyższym, winien uprawdopodabniać

tezę o konieczności uchylenia zaskarżonego orzeczenia celem urzeczywistnienia

zasady konstytucyjnej z art. 2 Konstytucji RP” (zob. wyrok SN z 24 marca 2021 r.,

I NSNc 134/20).

Przenosząc powyższe uwagi na grunt niniejszej sprawy należy uznać, że o

rażącym naruszenia prawa przesądziło przyznanie pierwszeństwa zasadzie

swobody umów przed zgodnością ich treści z zasadami współżycia społecznego, a

tym samym zalegalizowanie nadmiernie wygórowanych odsetek. Ponadto o rażącym

naruszeniu prawa zadecydował także status konsumenta obojga pozwanych. Jak

wynika z art. 221 k.c., konsumentem jest osoba fizyczna, która dokonuje z

przedsiębiorcą czynności prawnej bezpośrednio niezwiązanej z jej działalnością

gospodarczą lub zawodową. Konsumentowi, który w stosunkach z profesjonalnymi

podmiotami występuje jako strona słabsza, przysługuje szczególny rodzaj ochrony

prawnej. Sąd Rejonowy w Bytomiu, wydając zaskarżony nakaz zapłaty, doprowadził

do naruszenia konstytucyjnej normy wynikającej z art. 76 Konstytucji RP, zgodnie z

którą, władze publiczne chronią konsumentów, użytkowników i najemców przed

działaniami zagrażającymi ich zdrowiu, prywatności i bezpieczeństwu oraz przed

nieuczciwymi praktykami rynkowymi. Zakres zaś tej ochrony określa ustawa. Sąd nie

tylko nie zapewnił pozwanym należytej ochrony przed nieuczciwymi praktykami ze

strony powoda, ale doprowadził w istocie do zasądzenia odsetek, których wysokość

pozostawała w oczywistej i rażącej sprzeczności z obowiązującym prawem.

Należy zaznaczyć, że stwierdzenie wystąpienia przesłanek szczegółowych

skargi nadzwyczajnej samodzielnie nie jest wystarczające dla wykluczenia

zaskarżonego orzeczenia z obrotu prawnego. W dalszej kolejności należy bowiem

ustalić czy uchylenie tego orzeczenia jest „konieczne dla zapewnienia zgodności z

zasadą demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady

sprawiedliwości społecznej” (art. 89 § 1 in principio u.SN).

Przewidziana w art. 2 Konstytucji RP zasada demokratycznego państwa

prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej ma charakter

kompleksowy. Jest ona wywodzona z konieczności zapewnienia bezpieczeństwa

prawnego jednostki, pewności co do prawa, przewidywalności stanowionego prawa,

lojalności państwa względem obywateli, co powinno budować zaufanie jednostki

II NSNc 242/24

11

do Państwa. Bezpieczeństwo prawne obywateli należy rozumieć nie tylko w sposób

formalny jako przewidywalność działań władzy publicznej, ale także jako skuteczne

zabezpieczenie dóbr życiowych i interesów danego obywatela.

Należy zgodzić się ze skarżącym, że wydanie przez Sąd Rejonowy

zaskarżonego nakazu zapłaty doprowadziło nie tylko do naruszenia obowiązującego

porządku prawnego, lecz również wartości chronionych przez system prawa, co jest

niewątpliwie sprzeczne ze sprawiedliwością społeczną. Jednym z zadań sądów

orzekających w sprawach cywilnych jest bowiem niedopuszczenie do legalizowania

zachowań sprzecznych z prawem lub zasadami współżycia społecznego. Jedynie

taki standard ochrony odpowiada zasadzie demokratycznego państwa prawa, które

urzeczywistnia zasady sprawiedliwości społecznej (zob. wyrok SN z 24 lipca 2024 r.,

II NSNc 306/23). Należy zauważyć, że w orzecznictwie przyjmuje się, iż eliminowanie

z obrotu nadmiernych, lichwiarskich odsetek, które grożą tzw. „pętlą zadłużenia” jest

celem prawa (zob. np. wyroki SN z: 22 czerwca 2022 r., II NSNc 592/21 i z 5

października 2023 r., II NSNc 119/23). Sąd, wydając zaskarżony nakaz zapłaty, nie

sprostał temu zadaniu. Wydanie nakazu zapłaty uwzględniającego nadmiernie

wygórowane odsetki stanowiło rażące naruszenie prawa konsumenta. W tej sytuacji,

aby doprowadzić do zgodności z zasadą demokratycznego państwa prawnego

urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej należało uchylić

zaskarżone orzeczenie.

Wystąpienie przesłanek szczegółowych oraz przesłanki funkcjonalnej

określonej w art. 89 § 1 u.SN przemawia za stanowiskiem, że uchylenie

zaskarżonego nakazu zapłaty jest środkiem proporcjonalnym, który pozwoli

zapewnić zgodność z art. 2 Konstytucji RP.

Należy dodać, że uwzględnieniu skargi nadzwyczajnej Prokuratora

Generalnego nie stoi na przeszkodzie art. 115 § 2 u.SN. Przepis ten stanowi, że jeżeli

zachodzą przesłanki wskazane w art. 89 § 1 u.SN, a zaskarżone orzeczenie

wywołało nieodwracalne skutki prawne, w szczególności jeżeli od dnia

uprawomocnienia się zaskarżonego orzeczenia upłynęło pięć lat, a także jeżeli

uchylenie orzeczenia naruszyłoby międzynarodowe zobowiązania Rzeczypospolitej

Polskiej, Sąd Najwyższy ogranicza się do stwierdzenia wydania zaskarżonego

orzeczenia z naruszeniem prawa oraz wskazania okoliczności, z powodu których

II NSNc 242/24

12

wydał takie rozstrzygnięcie, chyba że zasady lub wolności i prawa człowieka

oraz obywatela określone w Konstytucji przemawiają za wydaniem rozstrzygnięcia,

o którym mowa w art. 91 § 1 u.SN.

W sprawie, której dotyczy skarga, od wydania zaskarżonego nią nakazu

zapłaty upłynęło już ponad pięć lat, co według powołanego wyżej art. 115 § 2 u.SN

samodzielnie przemawiałoby przeciwko jego uchyleniu. Zdaniem Sądu Najwyższego

rozpoznającego skargę, konieczność ochrony praw człowieka i obywatela

określonych w Konstytucji uzasadnia jednak wydanie ostatecznie orzeczenia,

o którym mowa w art. 91 § 1 zd. pierwsze u.SN. Sam fakt zasądzenia od pozwanych

przez Sąd Rejonowy tak wysokich odsetek za opóźnienie stanowi przejaw rażącej

ingerencji w ich prawa majątkowe, a w szczególności w prawo własności,

które znajduje ochronę w art. 64 Konstytucji RP.

Z omówionych przyczyn Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji, na podstawie

art. 91 § 1 zd. pierwsze u.SN.

(E.C.)

[r.g.]