Sąd Najwyższy oddalił skargę na umorzenie sprawy po cofnięciu pozwu przez powódkę

II NSNc 372/23

2

Sąd Rejonowy w Przemyślu postanowieniem z 22 stycznia 2018 r. w sprawie

I C 1272/17 z powództwa A.Ć. przeciwko B.G. – prowadzącemu działalność

gospodarczą pod nazwą: […] w P. o zapłatę: (pkt I) umorzył postępowanie, (pkt II)

zasądził od powódki na rzecz pozwanego kwotę 3617 zł tytułem zwrotu kosztów

procesu, (pkt III) przyznał pełnomocnikowi powódki od Skarbu Państwa-Sądu

Rejonowego w Przemyślu zwrot kosztów nieopłaconej pomocy prawnej z urzędu w

wysokości 2952 zł, oraz (pkt IV) nakazał Skarbowi Państwa-Sądowi Rejonowemu w

Przemyślu zwrot powódce kwoty 165,50 zł tytułem połowy opłaty sądowej od

rozszerzonego powództwa.

W uzasadnieniu postanowienia wskazano, że swoim pozwem powódka

domagała się zasądzenia od pozwanego kwoty 16 000 zł wraz z ustawowymi

odsetkami od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty i kosztów procesu.

Następnie powódka rozszerzyła powództwo o kwotę 6611,54 zł wraz z odsetkami

od dnia wniesienia pozwu, żądając tym samym zapłaty łącznie kwoty 22 611,54 zł.

Dalej wskazano, że postanowieniem z dnia 9 listopada 2017 r. ustanowiono

dla powódki pełnomocnika procesowego z urzędu, który na rozprawie w dniu

22 stycznia 2018 r. cofnął powództwo wraz ze zrzeczeniem się roszczenia

w stosunku do pozwanego. Pełnomocnik pozwanego wniósł o zasądzenie

od powódki zwrotu kosztów procesu według norm przepisanych.

Sąd Rejonowy w uzasadnieniu powołał się na art. 203 oraz 355 § 1 k.p.c.,

a także wyjaśnił ich treść. Wskazał, że cofnięcie pozwu było skuteczne.

Zdaniem Sądu okoliczności sprawy nie wskazywały, aby przedmiotowa czynność

była sprzeczna z prawem lub zasadami współżycia społecznego albo zmierzała

do obejścia prawa, tym bardziej że oświadczenie zostało złożone w imieniu powódki

przez profesjonalnego pełnomocnika ustanowionego z urzędu. Jeżeli zaś powód

cofnął ze skutkiem prawnym pozew, Sąd obowiązany jest wydać postanowienie

o umorzeniu postępowania. Jak wskazał Sąd, w tym przypadku nie była wymagana

zgoda pozwanego na cofnięcie pozwu.

Skargą nadzwyczajną z 8 grudnia 2021 r. Prokurator Generalny,

z uwagi na konieczność zapewnienia zgodności z zasadą demokratycznego

państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej,

II NSNc 372/23

3

zaskarżył postanowienie Sądu Rejonowego w Przemyślu z 22 stycznia 2018 r.

sygn. akt I C 1272/17 w całości.

Na zasadzie art. 89 § 1 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r.

o Sądzie Najwyższym (tekst jedn. Dz.U. 2021, poz. 1904; dalej: „u.SN”),

zaskarżonemu orzeczeniu zarzucił:

1. naruszenie zasad oraz praw człowieka i obywatela określonych w art. 2, art. 7,

art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r.

(Dz.U. 1997, nr 78, poz. 483 ze zm.), a mianowicie zasady sprawiedliwości

społecznej, zasady legalizmu oraz prawa do rzetelnej procedury sądowej,

poprzez wydanie postanowienia o umorzeniu postępowania zgodnie

z oświadczeniem pełnomocnika powódki o cofnięciu pozwu i zrzeczeniu się

roszczenia w stosunku do pozwanego, podczas gdy, jak wynika z akt sprawy,

w szczególności z protokołu rozprawy z 22 stycznia 2018 r., oświadczenie

pełnomocnika powódki o cofnięciu pozwu wraz ze zrzeczeniem się roszczenia

w stosunku do pozwanego podyktowane było rozmową syna powódki

(świadka w sprawie) z jej pełnomocnikiem, a nie bezpośrednim żądaniem

powódki o cofnięciu pozwu,

2. rażące naruszenie przepisów postępowania poprzez niewłaściwe

zastosowanie przez Sąd art. 203 § 4 k.p.c. w zw. z art. 355 § 1 k.p.c.

w brzmieniu obowiązującym w dniu 22 stycznia 2018 r. poprzez uznanie,

że cofnięcie pozwu było skuteczne, co doprowadziło do wydania

przez Sąd Rejonowy w Przemyślu postanowienia o umorzeniu postępowania,

podczas gdy okoliczności sprawy wskazują, że przedmiotowa czynność była

sprzeczna z zasadami współżycia społecznego, na co wskazuje zebrany

w postępowaniu materiał dowodowy, z którego wynika, że roszczenie

skierowane wobec pozwanego, było zasadne poprzez ustalenie, że powódka

A.Ć. miała być stroną umowy sprzedaży i to ona spełniła świadczenie, a

wynika to między innymi z umowy pożyczki z dnia 18 kwietnia 2017 r. zawartej

przez A.Ć ze Spółdzielczą Kasą […] w G. na kwotę 15 954,52 zł.

W oparciu o tak skonstruowane zarzuty Prokurator Generalny

wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i przekazanie

II NSNc 372/23

4

sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w Przemyślu

wraz z pozostawieniem temu sądowi rozstrzygnięcia o kosztach postępowania,

w tym o kosztach postępowania ze skargi nadzwyczajnej.

Powódka, zastępowana przez profesjonalnego pełnomocnika, w odpowiedzi

na skargę nadzwyczajną z 30 grudnia 2021 r. wniosła o uwzględnienie skargi,

uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i przekazanie sprawy

do ponownego rozpoznania, a także o zasądzenie kosztów postępowania wg. norm

przepisanych.

Pozwany, zastępowany przez profesjonalnego pełnomocnika, w odpowiedzi

na skargę nadzwyczajną z 5 czerwca 2023 r. wniósł o oddalenie skargi

nadzwyczajnej oraz o zasądzenie na rzecz pozwanego kosztów postępowania

wg norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Przystępując do merytorycznego badania skargi nadzwyczajnej,

Sąd Najwyższy ustala, czy doszło do naruszenia którejś z przesłanek szczególnych

określonych w art. 89 § 1 pkt 1-3 u.SN i wskazanych w skardze nadzwyczajnej,

a jeśli tak, to czy w celu zapewnienia zgodności z zasadą demokratycznego państwa

prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej konieczne jest

uwzględnienie skargi nadzwyczajnej. A contrario samo naruszenie zasady

demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości

społecznej nie stanowi racji wystarczającej dla usunięcia z obrotu prawnego

zaskarżonego orzeczenia. Konstruując art. 89 § 1 u.SN ustawodawca posłużył się

zwrotem bowiem „o ile”, który uniemożliwia realizację zasadniczego celu instrumentu,

jakim jest skarga nadzwyczajna, bez zaistnienia okoliczności wskazanych

w przesłankach szczególnych, nawet jeśli za powyższym przemawiałyby

fundamentalne racje aksjologiczne związane z istotą demokratycznego państwa

prawnego.

Ponadto, stosownie do art. 115 § 2 u.SN, jeżeli zachodzą przesłanki wskazane

w art. 89 § 1 u.SN, a zaskarżone orzeczenie wywołało nieodwracalne skutki prawne,

w szczególności jeżeli od dnia uprawomocnienia się zaskarżonego orzeczenia

II NSNc 372/23

5

upłynęło 5 lat, a także jeżeli uchylenie orzeczenia naruszyłoby międzynarodowe

zobowiązania Rzeczypospolitej Polskiej, Sąd Najwyższy ogranicza się

do stwierdzenia wydania zaskarżonego orzeczenia z naruszeniem prawa

oraz wskazania okoliczności, z powodu których wydał takie rozstrzygnięcie,

chyba że zasady lub wolności i prawa człowieka i obywatela określone w Konstytucji

przemawiają za wydaniem rozstrzygnięcia, o którym mowa w art. 91 § 1 u.SN.

Wniesienie skargi nadzwyczajnej jest dopuszczalne po wyczerpaniu

dostępnych środków zaskarżenia (art. 89 § 1 u.SN). Ustawa przewiduje ponadto

ściśle określony krąg podmiotów uprawnionych do jej wniesienia (art. 89 § 2 u.SN).

Skarga nadzwyczajna w przedmiotowym postępowaniu wniesiona została

przez legitymowany do tego podmiot, w terminie określonym ustawą.

2. Przechodząc do analizy podniesionych przez skarżącego zarzutów

zauważyć należy, że zarzut naruszenia art. 2 Konstytucji RP nie może zostać

skutecznie podniesiony w ramach pierwszej przesłanki szczególnej skargi

nadzwyczajnej. Jak bowiem wielokrotnie wskazywał Sąd Najwyższy, zarzut

ten odnosi się do przesłanki ogólnej skargi nadzwyczajnej, której zasadność

Sąd Najwyższy będzie badać dopiero w przypadku stwierdzenia zasadności

formułowanych względem zaskarżonego orzeczenia zarzutów szczególnych

(zob. np. wyrok Sądu Najwyższego z 24 maja 2023 r., II NSNc 127/23).

Podkreślić przy tym należy, że ustawodawca wyraźnie rozdzielił przesłankę ogólną

skargi nadzwyczajnej od jej przesłanek szczególnych, w tym określonej w art. 89 § 1

pkt 1 u.SN. Konsekwentnie nie można przyjąć, że naruszenie zasady, o której jest

mowa w art. 89 § 1 pkt 1 u.SN może stanowić jednocześnie naruszenie zasady,

o której mowa art. 89 § 1 in principio u.SN i vice versa. Są to dwie niezależne

podstawy skargi nadzwyczajnej.

Ponadto zgodnie z art. 89 § 1 pkt 1 u.SN podstawą skargi nadzwyczajnej może

być naruszenie zasad lub wolności i praw człowieka i obywatela określonych

w Konstytucji RP. Już samo brzmienie przepisu wskazuje, że chodzi o zasady,

które są „określone” (wskazane) w przepisach Konstytucji RP, a nie takie,

które zostały „wywiedzione” z art. 2 Konstytucji RP (zob. wyroki Sądu Najwyższego

z: 27 stycznia 2021 r., I NSNc 147/20; 31 sierpnia 2021 r., I NSNc 82/20; 8 grudnia

2022 r., I NSNc 575/21).

II NSNc 372/23

6

Zauważyć ponadto należy, że zasada demokratycznego państwa prawnego,

urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej i wywiedzione z niej zasady

pochodne, zawiera się w podstawie ogólnej skargi nadzwyczajnej (art. 89 § 1

in principio u.SN). Uznanie więc, że zasady te mogą stanowić podstawę szczególną

skargi nadzwyczajnej rozszerzałaby nadmiernie zakres możliwych do sformułowania

zarzutów, pozwalając oprzeć skargę nadzwyczajną na szerokim i niedookreślonym

zbiorze zasad pochodnych, wywiedzionych przez Trybunał Konstytucyjny i teorię

prawa konstytucyjnego z art. 2 Konstytucji RP. Taka wykładnia godziłaby w istotny

komponent prawa do sądu (Konstytucji RP), jakim jest stabilność orzeczeń,

zarazem przecząc wyjątkowemu charakterowi skargi nadzwyczajnej, jako środka

prawnego, mającego zastosowanie w szczególnych sytuacjach (zob. wyroki

Sądu Najwyższego z: 27 stycznia 2021 r., I NSNc 147/20; 31 sierpnia 2021 r.,

I NSNc 82/20; 8 grudnia 2022 r., I NSNc 575/21).

3. Odnosząc się do zarzutu naruszenia zasad określonych w art. 7 i 45

ust. 1 Konstytucji RP, zauważyć należy, że prawidłowo umocowany pełnomocnik

wycofał pozew, czego skarżący nie kwestionuje. Ponadto zażaleniem z dnia

29 stycznia 2018 r. pełnomocnik powódki objął jedynie postanowienie

Sądu Rejonowego z dnia 22 stycznia 2018 r., sygn. I C 1271/17, w części

zasądzającej od powódki na rzecz pozwanego kwotę 3600 zł tytułem zwrotu kosztów

procesu i wyniósł o nieobciążanie powódki kosztami zastępstwa procesowego

poniesionymi przez pozwanego. Jednocześnie w uzasadnieniu zażalenia wskazano,

że „pełnomocnik wycofał pozew z uwagi na błędy powódki, skutkujące brakiem

możliwości skutecznego dochodzenia zwrotu pieniędzy od pozwanego”.

Ponadto wskazać należy, że nie ma racji skarżący, iż oświadczenie

pełnomocnika powódki o cofnięciu pozwu wraz ze zrzeczeniem się roszczenia

w stosunku do pozwanego podyktowane było rozmową syna powódki (świadka

w sprawie) z jej pełnomocnikiem, a nie bezpośrednim żądaniem powódki o cofnięciu

pozwu. Z protokołu rozprawy z 22 stycznia 2018 r. wynika jedynie, że syn powódki

rozmawiał z jej pełnomocnikiem przed rozprawą. Ani protokół rozprawy nie wskazuje,

ani z oświadczenia pełnomocnika nie wynika, aby rozmowa ta stanowiła przyczynę

cofnięcia powództwa.

II NSNc 372/23

7

Nie ma też racji skarżący, iż pomimo cofnięcia pozwu sąd ma obowiązek

rozpoznania sprawy, a umorzenie postępowania jest nieprawidłowym działaniem

Sądu, który uchyla się od obowiązku merytorycznego rozpoznania sprawy.

Cofnięcie pozwu jest czynnością dyspozycyjną powoda (z ograniczeniami

dotyczącymi tych sytuacji, gdy na cofnięcie pozwu wyrazić zgodę musi pozwany

oraz przewidzianymi w art. 203 § 4 k.p.c.), zaś proces nie może toczyć

się bez powództwa (czyli wniosku powoda o rozpoznanie i rozstrzygnięcie sprawy).

Umorzenie postępowania jest natomiast rozstrzygnięciem formalnym, kończącym

postępowanie bez rozstrzygnięcia sprawy co do istoty.

Ostatecznie, w uzasadnieniu skargi nadzwyczajnej brak jest odniesień

podnoszonych w zarzutach art. 7 i 45 ust. 1 Konstytucji RP do realiów rozpoznawanej

sprawy. Nie jest zaś rolą Sądu Najwyższego zastępowanie skarżącego

w konstruowaniu klarownej argumentacji mającej wykazać zasadność

podniesionych zarzutów ani jej wywodzenie w sposób twórczy z ogólnych uwag

zamieszonych w uzasadnieniu. Tym bardziej, na podstawie uzasadnienia,

Sąd Najwyższy nie może kreować zarzutów skargi.

Z uwagi na powyższe zarzuty dotyczące naruszenia zasad, wolności i praw

człowieka i obywatela określonych w art. 7 i 45 ust. 1 i Konstytucji RP uznać należy

za niezasadne.

4. Nie był również zasadny zarzut naruszenia przepisów postępowania.

W zarzucie skarżący wskazał, iż nieprawidłowe było działanie sądu rejonowego

polegające na uznaniu, że „cofnięcie pozwu było skuteczne, co doprowadziło

do wydania przez Sąd Rejonowy (…) w Przemyślu postanowienia o umorzeniu

postępowania, podczas gdy okoliczności sprawy wskazują, że przedmiotowa

czynność była sprzeczna z zasadami współżycia społecznego, na co wskazuje

zebrany w postępowaniu materiał dowodowy, z którego wynika, że roszczenie

skierowane wobec pozwanego, było zasadne poprzez ustalenie, że powódka A.Ć.

miała być stroną umowy sprzedaży i to ona spełniła świadczenie, a wynika to między

innymi z umowy pożyczki z dnia 18 kwietnia 2017 r. zawartej przez A.Ć. ze

Spółdzielczą Kasą […] w G. na kwotę 15 954,52 zł”.

Jak wskazano powyżej, cofnięcie pozwu jest czynnością dyspozycyjną

powoda, po której proces, co do zasady, nie może toczyć się dalej i nie jest możliwe

II NSNc 372/23

8

rozstrzygnięcie sprawy, jak również jej okoliczności. W przypadku cofnięcia pozwu

Sąd ocenia czy czynność ta jest sprzeczna z prawem lub zasadami współżycia

społecznego albo zmierza do obejścia prawa. Takich okoliczności w przedmiotowej

sprawie nie stwierdzono i do chwili złożenia oświadczenia o cofnięciu pozwu

nic na takie okoliczności nie wskazywało. Nawet okoliczność, że powództwo jest

zasadne nie oznacza, że nie może dojść do cofnięcia pozwu. Możliwa jest

bowiem sytuacja spełnienia roszczenia przez pozwanego poza procesem.

Wówczas konieczne staje się cofnięcie powództwa na skutek spełnienia roszczenia.

Ostatecznie skarżący wydaje się mylić działania Sądu oraz działania

pełnomocnika. W uzasadnieniu Prokurator Generalny wskazał, że Sąd uznając,

że cofnięcie pozwu było skuteczne i wydając postanowienie o umorzeniu

postępowania naruszył zasady współżycia społecznego. Nie wskazuje jednak,

którym zasadom współżycia społecznego Sąd miałby uchybić. Jednocześnie

działanie Sądu miało oparcie w przepisach prawa, więc trudno jest je oceniać

w kategoriach naruszenia zasad współżycia społecznego. Naruszenie zasad

współżycia społecznego np. uczciwości, można by zarzucić pełnomocnikowi powódki,

jeżeli zostałoby wykazane, iż działał z przekroczeniem swoich uprawnień

lub życzeniem powódki. To jednak nie mogłoby stanowić podstawy skargi

nadzwyczajnej, lecz podstawę faktyczną ewentualnego powództwa. Sąd nie może

odpowiadać za działania profesjonalnych pełnomocników.

5. Reasumując należy stwierdzić, że w niniejszej sprawie skarżący nie zdołał

wykazać zasadności podniesionych w skardze nadzwyczajnej zarzutów

odwołujących się do przesłanek szczególnych określonych w art. 89 § 1 pkt 1

i 2 u.SN.

Stwierdzenie, że żadna z podstaw szczególnych nie okazała się zasadna,

zwalnia Sąd Najwyższy z obowiązku badania zaistnienia w niniejszej sprawie

przesłanki ogólnej, o której mowa w art. 89 § 1 in principio u.SN, tj. oceny,

czy zaskarżone skargą nadzwyczajną prawomocne orzeczenie powinno być

wyeliminowane z obrotu prawnego w celu zapewnienia zgodności z zasadą

demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości

społecznej.

II NSNc 372/23

9

6. Mając na powyższe względzie, Sąd Najwyższy na podstawie art. 91

§ 1 u.SN orzekł, jak w pkt I sentencji wyroku.

W pkt II wyroku, na podstawie art. 39818 k.p.c. w zw. z art. 95 pkt 1 u.SN

Sąd Najwyższy zniósł wzajemnie między stronami koszty postępowania wywołanego

wniesieniem skargi nadzwyczajnej.

[P.Sz.]