SN odrzucił skargę nadzwyczajną w sporze o zawyżoną podstawę składek przedsiębiorczyni

Sąd Apelacyjny w Katowicach wyrokiem z 16 stycznia 2023 r. oddalił

apelację D. N. od wyroku Sądu Okręgowego w Bielsku-Białej z 25 marca 2020 r.,

mocą którego oddalono jej odwołanie od decyzji organu rentowego z 27 września

2019 r., ustalającej podstawę wymiaru składek na obowiązkowe ubezpieczenia

społeczne (emerytalne, rentowe, wypadkowe) oraz dobrowolne ubezpieczenia

chorobowe za miesiąc wrzesień 2015 roku i za miesiąc październik 2015 roku.

Z poczynionych w sprawie i wiążących Sąd Najwyższy ustaleń wynika, że

odwołująca prowadziła działalność gospodarczą od 24 sierpnia 2015 r. do 1

września 2019 r., której przedmiotem była […].

II NSNc 480/23

2

W okresie od 24 sierpnia 2015 r. do 6 września 2015 r. odwołująca się była

zgłoszona do obowiązkowych ubezpieczeń społecznych i do obowiązkowego

ubezpieczenia zdrowotnego z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej

z podstawą wymiaru składek nie niższą niż 30% kwoty minimalnego wynagrodzenia

za pracę.

W okresie od 7 września 2015 r. do 4 kwietnia 2016 r., od 4 kwietnia 2016 r.

do 31 sierpnia 2016 r. odwołująca była zgłoszona do obowiązkowych ubezpieczeń

społecznych, dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego, obowiązkowego

ubezpieczenia zdrowotnego z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej, z

podstawą wymiaru składek zadeklarowaną kwotą nie niższą niż 30% minimalnego

wynagrodzenia za pracę.

Od 5 kwietnia 2016 r. do 3 kwietnia 2017 r. odwołująca podlegała

obowiązkowemu ubezpieczeniu zdrowotnemu z powodu pobierania zasiłku

macierzyńskiego.

1 września 2017 r. odwołująca zgłosiła się do obowiązkowych ubezpieczeń

społecznych, dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego, obowiązkowego

ubezpieczenia chorobowego z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej z

podstawą wymiaru składek zadeklarowaną kwotą nie niższą jednak niż 60%

prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego przyjętego

do ustalenia kwoty granicznej rocznej podstawy wymiaru składek.

Odwołująca się z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej złożyła

organowi składkowemu dokumenty rozliczeniowe z wykazaną podstawą wymiaru

składek na ubezpieczenie społeczne za poszczególne miesiące w następującej

wysokości: sierpień 2015 r. – 135,48 zł, wrzesień 2015 r. – 8 000 zł, październik

2015 r. – 2200 zł, od listopada 2015 r. do marca 2017 r. – 0 zł, kwiecień 2017 r. –

120 zł, maj 2017 r. – 96,77 zł, czerwiec 2017 r. – 40 zł, lipiec 2017 r. – 0 zł, sierpień

2017 r. – 116,13 zł, od września 2017 r. do października 2017 r. – 0 zł, listopad

2017 r. – 426,30 zł, grudzień 2017 r. – 660,08 zł, styczeń 2018 r. – 343,97 zł, luty

2018 r. – 190,41 zł, marzec 2018 r. – 515,96 zł, kwiecień 2018 r. – 177,72 zł, od

maja 2018 r. do czerwca 2018 r. – 0 zł, lipiec 2018 r. – 171,99 zł, sierpień 2018 r. –

859,94 zł, wrzesień 2018 r. – 977,46 zł, październik 2018 r. – 1719,87 zł, listopad

2018 r. – 1332,90 zł, grudzień 2018 r. – 343,97 zł, styczeń 2019 r. – 2028,97 zł, luty

II NSNc 480/23

3

2019 r. – 714,75 zł, marzec 2019 r. – 1014,48 zł, kwiecień 2019 r. – 857,70 zł, maj

2019 r. – 92,23 zł, czerwiec 2019 r. – 285,90 zł, lipiec 2019 r. – 1936,74 zł, sierpień

2019 r. – 1106,71 zł.

Odwołująca z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej pobrała zasiłki

w wysokości 218 514,41 zł, w tym zasiłek macierzyński w wysokości 67 008,76 zł,

zasiłek chorobowy w wysokości 125 180,80 zł, zasiłek opiekuńczy w wysokości

26 324,87 zł.

W 2015 r. odwołująca uzyskała przychód w wysokości 4743,83 zł. Koszty

prowadzonej działalności wyniosły 6351,70 zł, a działalność za ten rok przyniosła

stratę w wysokości 1607,87 zł. W sierpniu 2015 r. odwołująca poniosła wydatek w

wysokości 194,30 zł na zakup materiałów. We wrześniu 2015 r. uzyskała przychód

w wysokości 813,01 zł, ponosząc wydatki na 39,73 zł. W październiku 2015 r.

wykonała usługi na kwotę 2147,98 zł, ponosząc koszty w kwocie 2937,41 zł. W

listopadzie 2015 r. odwołująca się wykonała usługę na kwotę 3577,98 zł, ponosząc

koszty w wysokości 4040,49 zł. W grudniu 2015 r. wartość sprzedanych usług to

kwota 4743,83 zł, a koszty wyniosły 4392,80 zł.

W 2016 r. przychody odwołującej wyniosły 34 772,32 zł. Prowadzona

działalność przyniosła stratę w wysokości 3551,10 zł.

W 2017 r. przychody odwołującej wyniosły 68 937,23 zł. Działalność

przyniosła zysk w wysokości 4 344,42 zł.

W 2018 r. przychody odwołującej wyniosły 73 9561,05 zł. Działalność ze ten

rok przyniosła odwołującej stratę w wysokości 8 063,29 zł.

W ocenie Sądu Apelacyjnego w Katowicach przyjęcie, że cały przychód z

działalności gospodarczej przeznaczony miałby zostać na składki na ubezpieczenie

społeczne (w tym dobrowolne ubezpieczenie chorobowe), kłóci się z zasadniczym

celem prowadzenia działalności gospodarczej, czyli z jej zarobkowym charakterem.

Oczywistym jest, że akceptowane społecznie założenie, że będące pochodną

opłaconych składek świadczenia winny rekompensować utracone w wyniku zajścia

ryzyka ubezpieczeniowego (choroby lub macierzyństwa) dochody. Zadeklarowana

przez osobę prowadzącą pozarolniczą działalność podstawa wymiaru składek,

wyznaczona w sposób zapewniający świadczenia z ubezpieczenia chorobowego

II NSNc 480/23

4

kilkukrotnie przewyższające przychody uzyskiwane w okresie ubezpieczenia, nie

zasługuje na ochronę.

Sąd Apelacyjny w Katowicach podniósł, że odwołująca deklarując wysoką

składkę za dwa miesiące w widziała, że jest w ciąży, dlatego zaistniała konieczność

weryfikacji zadeklarowanej, oczywiście zawyżonej, podstawy wymiaru składek do

wysokości 30% kwoty minimalnego wynagrodzenia, mając przy tym na względzie,

iż w tej wysokości składki w sposób należyty zabezpieczają ryzyko

ubezpieczeniowe (gwarantują wysokość świadczeń w granicach osiąganych

przychodów odpowiadających w istocie przyjętej podstawie wymiaru składek) i są w

zasięgu możliwości finansowych osoby rozpoczynającej prowadzenie działalności

gospodarczej, która może je pokryć, mając na w względzie przyszłe, spodziewane

dochody.

Pismem z 13 września 2023 r. Rzecznik Małych i Średnich Przedsiębiorców

wniósł skargę nadzwyczajną od wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach

z 16 stycznia 2023 r. w sprawie sygn. akt III AUa 1723/20.

Na podstawie art. 89 § 1 pkt 1 i 2 u.SN zarzucił zaskarżonemu wyrokowi:

1. rażące naruszenie prawa przez błędną jego wykładnię tj. art. 18a ust. 1, art.

18 ust. 8, 9 i 10, art. 20 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie

ubezpieczeń społecznych (tekst jedn. Dz.U. 2023, poz. 1230 ze zm., dalej: „ustawa

o systemie ubezpieczeń społecznych”), a także błędną wykładnię norm

kompetencyjnych, tj. art. 41 ust. 13, art. 68 ust. 1 pkt 1 lit. c, art. 83 ust. 1 pkt 3, art.

86 ust. 1 i 2 pkt 2 w związku z art. 2a ust. 1 i 2 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych polegającą na:

1. bezpodstawnym odejściu od wykładni literalnej skutkujące w szczególności

naruszeniem zakazu domniemania kompetencji organu,

2. na nieprzedstawieniu odpowiedniej metody interpretacji,

3. zastosowaniu wykładni contra legem zawierającej element nowości

normatywnej,

4. naruszeniu reguł preferencji, tj. zasady interpretacji na korzyść podmiotu

zobowiązanego w prawie daninowym poprzez wykładnię rozszerzającą przepisów

uprawniających i wykładnię zawężającą przepisów zobowiązujących – in dubio pro

tributario, w tym zakazu stosowania analogii do zwiększenia obowiązków

II NSNc 480/23

5

daninowych, zakazu interpretacji wyjątków w sposób rozszerzający (exceptiones

non sunt extendende),

5. bezpodstawnym przyjęciu, iż zasada równego traktowania ubezpieczonych

oznacza identyczne kompetencje Zakładu Ubezpieczeń Społecznych do

kwestionowania podstaw wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne, w

odniesieniu do zupełnie różnych grup ubezpieczonych (pracowników

i przedsiębiorców), pomimo odmiennych regulacji prawnych dotyczących tych grup

ubezpieczonych, odmiennych cech istotnych (relewantnych),

co skutkowało przyjęciem, iż „Zakład Ubezpieczeń Społecznych, który nie

kwestionował tytułu do podlegania ubezpieczeniom społecznym osoby prowadzącej

pozarolniczą działalność gospodarczą, uprawniony jest do kontrolowania,

kwestionowania, a także obniżenia zadeklarowanej w granicach ustawowych

podstawy wymiaru składek na obowiązkowe ubezpieczenia społeczne: emerytalne,

rentowe, wypadkowe i dobrowolne chorobowe w sytuacji, gdy w ocenie Zakładu

działania przedsiębiorcy mają charakter manipulacyjny i zmierzają do uzyskania

wyższych świadczeń w związku z krótkookresowym opłacaniem składek w

maksymalnej wysokości, przed okresem zamierzonego skorzystania ze świadczeń,

podczas gdy art. 18a ust. 1, art. 18 ust. 8 i art. 20 ust. 1-3 klarownie stanowią, iż

ryczałtowo określona przez prowadzącego pozarolniczą działalność gospodarczą

podstawa wymiaru ww. składek w granicach w nich wskazanych ma charakter

kwoty deklarowanej, zatem nie można mówić o jej manipulacyjnym charakterze w

pejoratywnym rozumieniu, nie ma znaczenia osiągany przez przedsiębiorcę

przychód ani strata, ani spodziewane korzyści z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych, norma prawna wyrażona w tych przepisach ma charakter normy

imperatywnej, w konsekwencji jej zastosowanie nie może być zmieniane ani wolą

stron, ani organów, w tym Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, a wskazane normy

kompetencyjne dotyczące organu w żaden sposób nie umożliwiają organowi

kwestionowania zadeklarowanej w granicach ustawowych podstawy wymiaru ww.

składek”;

6. rażące naruszenie prawa, tj. art. 58 § 1-3 k.c. poprzez jego niewłaściwe

zastosowanie i uznanie, że zadeklarowanie kwoty podstawy wymiaru składek na

ubezpieczenie społeczne na maksymalnym wyznaczonym przez ustawę poziomie

II NSNc 480/23

6

jest sprzeczne z ustawą albo ma na celu obejście ustawy, jest sprzeczne z

zasadami współżycia społecznego i w związku z tym nieważne, podczas

gdy nie jest dopuszczalne zastosowanie w stosunkach ubezpieczenia społecznego

przepisów prawa cywilnego i ocenianie deklaracji podstawy wymiaru składek w

oparciu o te przepisy, ponieważ deklaracja ta nie jest czynnością prawną kreującą

stosunek cywilnoprawny, przepisy prawa ubezpieczeń społecznych mają charakter

przepisów prawa publicznego i nie zawierają odesłania do przepisów prawa

cywilnego;

7. naruszenie zasady oraz wolności i prawa człowieka i obywatela określone w

Konstytucji RP tj.: zasadę demokratycznego państwa prawa wyrażoną

w art. 2 Konstytucji RP, zasadę praworządności wyrażoną w art. 7 Konstytucji RP,

konstytucyjnego prawa podmiotowego do zabezpieczenia społecznego,

a także zasady wzajemności świadczeń z ubezpieczeń społecznych wyrażonych w

art. 67 ust. 1 i 2 Konstytucji RP w związku z art. 84 i art. 217 Konstytucji RP

poprzez naruszenie zasady pewności prawa i ochrony praw nabytych, zasady

wyłączności ustawowej prawa daninowego, zasady określoności regulacji

daninowych, zasady zaufania obywatela do państwa i stanowionego przez nie

prawa poprzez rażące naruszenie prawa przez błędną jego wykładnię tj. art. 18a

ust. 1, art. 18 ust. 8, 9, 10, art. 20 ust. 1 i 3 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych, a także norm kompetencyjnych, tj. art. 41 ust. 13, art. 68 ust. 1

pkt 1 lit. c, art. 83 ust. 1 pkt 3, art. 86 ust. 1 i 2 pkt 2 w związku z art. 2a ust. 1 i 2

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych polegającą na bezpodstawnym

odejściu od wykładni literalnej, na nieprzedstawieniu metody interpretacji,

zastosowanie wykładni contra legem zawierającej element nowości normatywnej,

przy jednoczesnym naruszeniu reguł preferencji.

Na podstawie art. 91 § 1 u.SN skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego

wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach w całości i orzeczenie co do istoty

sprawy, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości oraz przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu w Katowicach.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

II NSNc 480/23

7

Skarga nadzwyczajna podlegała odrzuceniu.

Przed przystąpieniem do rozstrzygnięcia kwestii dopuszczalności skargi

nadzwyczajnej, Sąd Najwyższy wyjaśnia przyczyny podjęcia postępowania

w niniejszej sprawie.

Postanowieniem z dnia 15 października 2024 r., II NSNc 480/23, na

podstawie art. 177 § 1 pkt 3 k.p.c. per analogiam, Sąd Najwyższy zawiesił niniejsze

postępowanie z uwagi na konieczność przeprowadzenia zmian legislacyjnych,

usuwających wady procesowe, określone w wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii

Europejskiej (Wielka Izba) z 21 grudnia 2023 r., C-718/21 oraz w wyroku

Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z 23 listopada 2023 r. Wałęsa przeciwko

Polsce (skarga nr 50849/21) w terminie tam zakreślonym.

Wskazane orzeczenia nie zostały w zakreślonym terminie lojalnie przez

ustawodawcę wykonane. Termin wyznaczony pierwotnie w wyroku pilotażowym

Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 23 listopada 2023 r., Wałęsa

przeciwko Polsce (skarga nr 50849/21), upłynął bezskutecznie. 20 listopada 2024 r.

Europejski Trybunał Praw Człowieka, na wniosek Polski, postanowił przedłużyć

termin na wykonanie wyroku w sprawie Wałęsa przeciwko Polsce (nr skargi

50849/21). Także ten termin upłynął bezskutecznie. W związku z tym 17 listopada

2025 r. Europejski Trybunał Praw Człowieka po raz kolejny postanowił przedłużyć

termin na wykonanie przez Polskę wyroku w sprawie Wałęsa przeciwko Polsce (nr

skargi 50849/21).

W związku z brakiem lojalnego wykonania przez ustawodawcę krajowego

wskazanych orzeczeń oraz w związku z brakiem wiarygodnych informacji o

perspektywie ich wykonania i wprowadzenia wymaganych zmian legislacyjnych

usuwających stwierdzone wady procesowe wynikające z braku niezależności

Krajowej Rady Sądownictwa, Sąd Najwyższy ważąc konkurujące wartości uznał, że

dalsze oczekiwanie na usunięcie stwierdzonych wad procesowych przez

ustawodawcę nie jest korzystne dla stron ani uzasadnione, ponieważ może

skutkować naruszeniem obowiązku rozpoznania sprawy w rozsądnym terminie.

Rzetelne rozpoznanie sprawy wymaga zawsze lojalnego i wszechstronnego

zbadania uwarunkowań prawnych i faktycznych sprawy, ale powinno następować

w rozsądnym terminie.

II NSNc 480/23

8

Nie oznacza to bynajmniej, że utraciły doniosłość ustalenia poczynione w

uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 8 stycznia 2020 r., I

NOZP 3/19, mającej moc zasady prawnej. W uchwale tej Sąd Najwyższy

przypomniał, że podstawą funkcjonowania Unii Europejskiej jest wzajemne

zaufanie państw członkowskich, w szczególności przez przestrzeganie prawa UE. Z

tego względu, zgodnie z zasadą lojalnej współpracy wyrażoną w art. 4 ust. 3 akapit

pierwszy (Dz.U. 2004, nr 90, poz. 864/30 ze zm.) – Państwa Członkowskie powinny

zapewnić na swym terytorium stosowanie i poszanowanie prawa Unii Europejskiej

oraz podejmować w tym celu środki służące zapewnieniu wykonania zobowiązań

wynikających z traktatów lub aktów instytucji Unii Europejskiej. Na Rzeczypospolitej

Polskiej ciąży więc w dalszym ciągu obowiązek zapewnienia Krajowej Radzie

Sądownictwa niezależności. Brak niezależności Krajowej Rady Sądownictwa jest

przyczyną wątpliwości co do niezależności niektórych składów orzekających w

sądach krajowych.

Sąd Najwyższy odnotowuje przy tym, że sam Sąd Najwyższy nie może

samodzielnie rozwiązać problemu braku niezależności Krajowej Rady Sądownictwa,

chociaż również w okresie poprzedzającym wydanie wyżej wskazanych wyroków

Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej i Europejskiego Trybunału Praw

Człowieka, sędziowie Sądu Najwyższego mając na celu umożliwienie ustawodawcy

dostosowania ustawodawstwa do standardów prawa europejskiego, w reakcji na

uchwałę składu połączonych Izb: Cywilnej, Karnej oraz Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych Sądu Najwyższego z dnia 23 stycznia 2020 r. (sygn. BSA I-4110-1/20),

powstrzymywali się od orzekania (zob. postanowienie składu siedmiu sędziów

Sądu Najwyższego z 2 marca 2020 r., I NSW 1/20; postanowienia Sądu

Najwyższego: z 11 lutego 2020 r., I NO 3/20; z 26 lutego 2020 r., I NO 190/19; z 26

lutego 2020 r., I NSP 2/20; z 26 lutego 2020 r., I NSP 200/19; z 19 marca 2020 r., I

NSP 11/20; z 19 marca 2020 r., I NSP 14/20; z 19 marca 2020 r., I NSP 15/20; z 19

marca 2020 r., I NSP 8/20; z 23 marca 2020 r., I NSW 4/20; z 30 marca 2020 r., I

NSW 7/20; z 13 lutego 2020 r., I NO 187/19; z 23 marca 2020 r., I NSW 4/20; z 30

marca 2020 r., I NSW 7/20). Także po wydaniu wyroku Trybunału Sprawiedliwości

Unii Europejskiej z 21 grudnia 2023 r., C-718/21 oraz wyroku Europejskiego

Trybunału Praw Człowieka z 23 listopada 2023 r., Wałęsa przeciwko Polsce

II NSNc 480/23

9

(skarga nr 50849/21), Sąd Najwyższy podkreślał konieczność podjęcia przez

ustawodawcę koniecznych inicjatyw legislacyjnych (zob. m.in. postanowienia Sądu

Najwyższego z 5 marca 2024 r., I NKRS 76/21; z 19 marca 2024 r., I NKRS 7/23; z

19 marca 2024 r., I NKRS 34/23; z 19 marca 2024 r., I NKRS 45/23; z 19 marca

2024 r., I NKRS 70/23; z 20 marca 2024 r., I NKRS 44/23; z 20 marca 2024 r., I

NKRS 59/23; z 20 marca 2024 r., I NKRS 69/23; z 20 marca 2024 r., I NKRS 82/23;

z 20 marca 2024 r., I NKRS 93/23; z 9 kwietnia 2024 r., II NSK 127/23; z 9 kwietnia

2024 r., II NSKP 11/23; z 11 kwietnia 2024 r., II NSKP 71/23; z 11 kwietnia 2024 r.,

II NSNc 470/23; z 11 kwietnia 2024 r., III CB 14/22; z 25 kwietnia 2024 r., I NB 6/22;

z 18 kwietnia 2024 r., I NSW 14/18; z 9 lipca 2024 r., I NSW 23/24; z 8 października

2024 r., I NO 34/23; z 10 października 2024 r., II NSNc 181/24; z 10 października

2024 r., II NSNc 151/24; z 10 października 2024 r., II NSNc 194/24; z 10

października 2024 r., II NSNc 250/24).

Dnia 15 maja 2026 r. Sejm RP działając na podstawie art. 187 ust. 1 pkt 2

Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, art. 9a ust. 1 i art. 11d ust. 5 ustawy z dnia 12

maja 2011 r. o Krajowej Radzie Sądownictwa (Dz. U. z 2024 r. poz. 1186) oraz art.

29a ust. 1 Regulaminu Sejmu RP, dokonał wyboru członków Krajowej Rady

Sądownictwa kwalifikowaną większością głosów (3/5).

Przystępując do rozstrzygnięcia kwestii dopuszczalności skargi

nadzwyczajnej, Sąd Najwyższy przypomina, że skarga nadzwyczajna jest

nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia, który jest wnoszony wyłącznie przez

podmioty publiczne i wyłącznie w interesie publicznym, wyrażającym się w

obowiązku zapewnienia zgodności orzeczeń sądowych z zasadą demokratycznego

państwa prawnego. Wprowadzeniu tego środka zaskarżenia towarzyszyło bowiem

przekonanie ustawodawcy, że skutecznej ochrony praw i wolności konstytucyjnych

człowieka i obywatela nie jest w stanie zapewnić skarga konstytucyjna

ukształtowana wyłącznie jako środek ochrony indywidualnej przed wadliwymi

aktami normatywnymi, a nie przed ich wadliwą wykładnią lub zastosowaniem przez

sądy powszechne lub wojskowe (zob. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z 15 października 2020 r., III PZP 4/20, zasada prawna;

postanowienie Trybunału Konstytucyjnego z 12 marca 2003 r., S 1/03;

II NSNc 480/23

10

uzasadnienie wyroku pełnego składu Trybunału Konstytucyjnego z 19 lutego 2003

r., P 11/02).

Stosownie do art. 89 § 1 in principio u.SN skarga nadzwyczajna musi

znajdować oparcie w podstawie ogólnej oraz w co najmniej jednej z trzech podstaw

szczególnych, wymienionych w art. 89 § 1 pkt 1, 2, 3 u.SN. Artykuł 89 § 1 u.SN

wysuwa na pierwszy plan podstawę ogólną skargi nadzwyczajnej, wymagając

wykazania, że jej wniesienie jest konieczne do zapewnienia zgodności

zaskarżonego orzeczenia sądu powszechnego lub sądu wojskowego z zasadą

demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości

społecznej (art. 89 § 1 u.SN), a w dalszej kolejności wymienia przesłanki

szczególne: naruszenie prawa konstytucyjnego (art. 89 § 1 pkt 1 u.SN),

rażące naruszenie prawa materialnego lub procesowego (art. 89 § 1 pkt 2 u.SN),

oczywistą sprzeczność istotnych ustaleń sądu z treścią zebranego w sprawie

materiału dowodowego (art. 89 § 1 pkt 3 u.SN).

Przedmiotem zaskarżenia mogą być wyłącznie orzeczenia sądów

powszechnych i sądów wojskowych kończące postępowanie w sprawie (art. 89

§ 1 u.SN). Zaskarżenie skargą nadzwyczajną orzeczeń Sądu Najwyższego nie jest

dopuszczalne (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 12 października 2022 r., I

NSNc 588/21). Nie jest także dopuszczalne zaskarżenie skargą nadzwyczajną

orzeczeń sądów administracyjnych ani trybunałów krajowych

lub międzynarodowych.

Warunki dopuszczalności skargi nadzwyczajnej określa także art. 90 u.SN.

Rozstrzyga, że skarga nadzwyczajna może być wniesiona tylko raz od tego

samego orzeczenia w interesie tej samej strony, że skargi nadzwyczajnej nie

można oprzeć na zarzutach, które były przedmiotem rozpoznawania skargi

kasacyjnej lub kasacji przyjętej do rozpoznania przez Sąd Najwyższy, a także

wyklucza wniesienie skargi nadzwyczajnej od wyroku ustalającego nieistnienie

małżeństwa, orzekającego unieważnienie małżeństwa albo rozwód, jeżeli choćby

jedna ze stron po uprawomocnieniu się takiego orzeczenia zawarła związek

małżeński, oraz od postanowienia o przysposobieniu oraz w sprawach

o wykroczenia i wykroczenia skarbowe.

II NSNc 480/23

11

Przepisy u.SN o skardze nadzwyczajnej jako przepisy kompetencyjne są w

orzecznictwie Sądu Najwyższego wykładane i stosowane ściśle. W szczególności

Sąd Najwyższy uznaje, że konstrukcyjnym wymogiem skargi nadzwyczajnej jest

zarówno przytoczenie podstaw, jak i ich uzasadnienie oraz określenie granic

zaskarżenia i sformułowanie żądania uchylenia lub zmiany zaskarżonego

orzeczenia. Samo wskazanie w skardze nadzwyczajnej przepisów prawa, z których

naruszeniem zostało wydane zaskarżone orzeczenie, bez bliższego określenia

zarzutów, w jaki sposób i w jakim zakresie zaskarżone orzeczenie narusza prawo,

czyni skargę nadzwyczajną namiastką środka zaskarżenia. Także brak

wyczerpującego i spójnego uzasadnienia podstaw, na których skarżący opiera

skargę, stanowi wadę konstrukcyjną dyskwalifikującą pismo procesowe jako skargę

nadzwyczajną oraz musi prowadzić do jej odrzucenia bez wzywania do usunięcia

braków (por. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 30 kwietnia

1938 r., C III 319/37 oraz orzeczenia Sądu Najwyższego: z 8 lutego 1935 r., III C

778/34; z 9 marca 1936 r., C III 915/35; z 21 października 1938 r., C II 325/38,

wyroki Sądu Najwyższego: z 25 kwietnia 2013 r., I UK 572/12; z 16 lipca 2014 r., II

PK 266/13; z 24 czerwca 2015 r., I PK 227/14; postanowienia Sądu Najwyższego: z

6 listopada 1996 r. II UKN 12/96; z 20 listopada 1996 r. I PKN 22/96; z 11 marca

1997 r., III CKN 13/97; z 13 czerwca 2008 r., III CSK 104/08; z 28 kwietnia 2010 r.,

II PK 326/09; z 27 stycznia 2012 r., V CSK 174/11; z 30 czerwca 2020 r., I NSNp

3/19; z 28 września 2020 r., I NSNc 51/19; z 14 września 2021 r., I NSNc 104/21; z

6 kwietnia 2022 r., I NSNc 63/22; z 22 czerwca 2022 r., I NSNc 309/21).

Ponadto, niedopuszczalne jest podnoszenie w skardze nadzwyczajnej

zarzutów, które były przedmiotem rozpoznawania przez Sąd Najwyższy, również

wtedy, gdy skarżący formułuje zarzuty nieco inaczej, ale nie ma wątpliwości, że

zostały one zbadane w ramach kontroli kasacyjnej zaskarżonego orzeczenia (por.

postanowienia Sądu Najwyższego: z 6 kwietnia 2022 r., I NSNc 63/22; z 22

czerwca 2022 r., I NSNc 309/21; z 14 września 2021 r., I NSNc 104/21; z 4 lipca

2019 r., I NSNk 1/18). Nie jest bowiem dopuszczalne obchodzenie przez

skarżącego przepisów bezwzględnie obowiązujących, w szczególności

kompetencyjnych ani podważanie prawomocności orzeczeń Sądu Najwyższego.

Wartości pewności prawa i jednolitości orzecznictwa Sądu Najwyższego

II NSNc 480/23

12

przemawiają konsekwentnie za tym, aby ściśle interpretować przesłanki

dopuszczalności skargi nadzwyczajnej.

Będąca przedmiotem oceny w niniejszej sprawie skarga nadzwyczajna

nie odpowiada wymogom ustawy i jest niedopuszczalna z następujących powodów.

Po pierwsze, skarga nadzwyczajna Rzecznika Małych i Średnich

Przedsiębiorców nie zawiera ani poprawnie skonstruowanego zarzutu, ani

uzasadnienia podstawy ogólnej skargi nadzwyczajnej (art. 89 § 1 in principio u.SN).

Sformułowany w art. 89 § 1 in principio u.SN warunek dopuszczalności skargi

nadzwyczajnej w sposób oczywisty nawiązuje do wyrażonej w art. 2 Konstytucji RP

zasady demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady

sprawiedliwości społecznej. Artykuł 89 § 1 in principio u.SN powinien być więc

interpretowany w zgodzie z Konstytucją RP, z uwzględnieniem bogatego dorobku

nauki prawa i orzecznictwa (zob. przykładowo B. Banaszak, Prawo konstytucyjne,

Warszawa 2017, s. 181-193 wraz z cytowanym tam orzecznictwem; W. Sokolewicz,

M. Zubik, uwagi nr 30-38 do art. 2, w: L. Garlicki, M. Zubik (red.), Konstytucja

Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, t. I, Warszawa 2016, s. 127-140). W

uzasadnieniu podstawy ogólnej skargi nadzwyczajnej należy konkretnie wyjaśnić,

na czym polega niezgodność zaskarżonego orzeczenia z zasadą demokratycznego

państwa prawnego, w szczególności przez: 1) wskazanie naruszonej zasady

pochodnej wywiedzionej z art. 2 Konstytucji RP oraz 2) sposobu jej naruszenia, a

także uzasadnienie zarzutu. Przy konstruowaniu podstawy ogólnej skargi skarżący

nie jest ograniczony katalogiem zasad pochodnych sformułowanych w

orzecznictwie, więc może powołać się także na inną zasadę pochodną, pod

warunkiem jednak, że szczegółowo przedstawi tok rozumowania, w drodze którego

wywiódł taką zasadę z art. 2 Konstytucji RP (zob. postanowienia Sądu

Najwyższego: z 30 czerwca 2020 r., I NSNp 3/19; z 28 września 2020 r., I NSNc

51/19; z 4 lutego 2021 r., I NSNk 8/20; z 6 kwietnia 2022 r., I NSNc 63/22; z 22

czerwca 2022 r., I NSNc 309/21; uzasadnienia wyroków Sądu Najwyższego: z 3

czerwca 2019 r., I NSNc 7/19; z 25 czerwca 2020 r., I NSNc 21/20; z 26 marca

2026 r., II NSNc 44/24).

Rzecznik Małych i Średnich Przedsiębiorców nie wykazuje w skardze

nadzwyczajnej w czym wyraża się interes publiczny w jej wniesieniu z punktu

II NSNc 480/23

13

widzenia demokratycznego państwa prawnego. Nie można uznać, że warunek ten

spełniają ogólne i pozbawione konkretnego odniesienia do zaskarżonego

orzeczenia twierdzenia (np. „[u]chybienia w zaskarżonym wyroku są na tyle

poważne, że ażeby uczynić zadość wyrażonej w art. 2 Konstytucji RP zasadzie

sprawiedliwości społecznej, konieczna jest ingerencja w powagę rzeczy osądzonej”

– strona 34 skargi nadzwyczajnej). Takie sformułowanie skargi uniemożliwia

Sądowi Najwyższemu jej ocenę i stwierdzenie, czy w niniejszej sprawie

rzeczywiście zachodzi konieczność zapewnienia zgodności zaskarżonego

orzeczenia z zasadą demokratycznego państwa prawnego.

Po drugie, badana skarga nie określa ani w jaki sposób zasada

demokratycznego państwa prawnego została naruszona, przez niewłaściwą

wykładnię, czy przez niewłaściwe zastosowanie, ani nie zawiera uzasadnienia

zarzutów. Nie wynika to również z uzasadnienia pism skarżącego z 8 stycznia 2024

r. i 24 kwietnia 2024 r., które – zdaniem skarżącego – stanowią „doprecyzowanie” i

„uzupełnienie” skargi nadzwyczajnej w zakresie uzasadnienia podstawy ogólnej

skargi nadzwyczajnej.

Po trzecie, Sąd Apelacyjny w Katowicach powołał się na wyrok Trybunału

Konstytucyjnego z 29 listopada 2017 r. w sprawie P 9/15. W wyroku tym Trybunał

Konstytucyjny stwierdził, że przepisy stanowiące podstawę działania ZUS i Sądu

Apelacyjnego są zgodne z Konstytucją RP. Trybunał Konstytucyjny ocenił, że art.

83 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 41 ust. 12 i 13, art. 68 ust. 1 pkt 1 lit. c i art. 86 ust.

2 pkt 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych są zgodne m.in. z art. 2

Konstytucji RP. Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, w świetle Konstytucji RP,

wysokość wynagrodzenia umownego, rzutującego na podstawę wymiaru składek,

może i powinna podlegać weryfikacji z uwagi na wskazany publicznoprawny

charakter stosunku ubezpieczeniowego. W ocenie Trybunału Konstytucyjnego nie

budzi wątpliwości interes prawny państwa, w tym wypadku reprezentowanego

przez ZUS, w zapobieżeniu różnorakim próbom wyłudzenia świadczeń

nienależnych albo zawyżonych i stąd - akceptowane przez sądy - powoływanie się

na pozorność niektórych umów o pracę. Trybunał Konstytucyjny podniósł, że „[n]ie

ulega wątpliwości, że – ze względu na treść przesyłanych przez płatników składek

raportów, niezawierających informacji o wykształceniu i kwalifikacjach konkretnego

II NSNc 480/23

14

pracownika, rodzaju pracy czy zajmowanym stanowisku – ZUS nie ma możliwości

dokonania weryfikacji ekwiwalentności wynagrodzenia umownego na etapie

inkasowania składki. Ustalenie wszystkich niezbędnych danych możliwe jest

dopiero w ramach postępowania wyjaśniającego, toczącego się z udziałem

ubezpieczonego pracownika i płatnika składek. Postępowanie to wszczynane jest

przez ZUS, jeśli ogół okoliczności sprawy wskazuje na możliwość sprzecznego z

art. 58 k.c. dążenia do maksymalizacji świadczeń z ubezpieczenia chorobowego”.

Trybunał Konstytucyjny wskazał, że „ZUS nikogo nie „zaskakuje” prowadzeniem

postępowania i ewentualną weryfikacją podstawy wymiaru składek. Należy też mieć

na uwadze, że ZUS nie pozbawia ubezpieczonego świadczenia, lecz „urealnia” je

do wartości adekwatnej do wynagrodzenia spełniającego warunki określone w art.

78 § 1 k.p. Trzeba pamiętać o zasadzie nemo ex suo delicto meliorem suam

condicionem facerepotest (prawo nie chroni sytuacji wynikających z działań

bezprawnych), a decyzja ZUS – (…) – podlega pełnej kontroli sądowej”. Zatem

orzeczenie sądu powszechnego wydane zgodnie z wyrokiem Trybunału

Konstytucyjnego nie może naruszać zasady demokratycznego państwa prawnego.

Tym bardziej takiemu orzeczeniu co do zasady nie można zarzucić rażącej obrazy

prawa, wymaganej do prawidłowego skonstruowania podstawy szczególnej skargi

nadzwyczajnej.

Sąd Najwyższy wyjaśnia przy tym, że nawet gdyby skarga zawierała

konstrukcyjne elementy, to nie mogłaby zostać uwzględniona z uwagi na oczywisty

brak usprawiedliwionych podstaw.

O oczywistej bezzasadności zarzutów skargi nadzwyczajnej świadczy

przede wszystkim to, że środek ten nie służy ani do zwalczania orzecznictwa Sądu

Najwyższego, ani do zwalczania orzeczeń sądów powszechnych, które prawidłowo

implementują orzecznictwo Sądu Najwyższego. Jeżeli więc Sąd Apelacyjny w

Katowicach powołał się na orzeczenia Sądu Najwyższego

(wyroki Sądu Najwyższego: z 5 września 2018 r., I UK 208/17; z 17 października

2018 r., II UK 301/17; z 10 stycznia 2019 r., I UK 296/18) i wyraził pogląd zbieżny

ze stanowiskiem w nich wyrażonym, to oczywiste jest, że skarga nadzwyczajna

zwalczająca to orzecznictwo Sądu Najwyższego, nie może mieć usprawiedliwionej

podstawy, w szczególności wymagającej wykazania rażącego naruszenia prawa.

II NSNc 480/23

15

Z samej definicji rażącego naruszenia prawa wynika, że chodzi tu o

kwalifikowane naruszenie norm prawnych rekonstruowanych z przepisów, które nie

mogą być w różny sposób interpretowane, a naruszenie to jest oczywiste dla

każdego, bez pogłębionej analizy i znajomości prawa (por. postanowienia Sądu

Najwyższego: z 22 czerwca 2022 r., I NSNc 309/21; z 28 kwietnia 2026 r., II NSNc

207/24).

Mając na uwadze powyższe, Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji.

[kf]

[r.g.]