Pożyczka z odsetkami 50% rocznie. SN uchylił wyrok w zakresie zapłaty dla poręczycielki

II NSNc 60/24

2

Pozwem z 27.02.2004 r. A. Sp. z o.o. z siedzibą w S. wniosła o orzeczenie

nakazem zapłaty solidarnego zobowiązania pozwanych W. B., G. P. (obecnie W.) i

K. K. do zapłaty kwoty 10 760,00 zł (suma umowy pożyczki wraz z odsetkami) z

odsetkami umownymi w wysokości 50% w skali roku od dnia wniesienia pozwu do

dnia zapłaty, zaś co do kwoty 9323,11 zł (niespłacona kwota pożyczki) oraz

odsetkami ustawowymi co do kwoty 1437,49 zł (suma naliczonych odsetek) od dnia

wniesienia pozwu do dnia zapłaty. Pozwana G. P. (obecnie W.) i K. K. były

poręczycielkami umowy pożyczki zawartej w dniu 13.01.2003 r. pomiędzy pozwaną

W. B. a Spółdzielczą Kasą Oszczędnościowo – Kredytową (dalej: SKOK) w G.

Przedmiotowa wierzytelność wynikająca z umowy pożyczki została zabezpieczona

poręczeniem oraz wekslem in blanco. Wierzytelność ta została nabyta zgodnie z

umową powierniczego przelewu wierzytelności z 30.12.2003 r., zgodnie z którą

powódka nabyła również zobowiązanie do windykacji przedmiotowej wierzytelności.

Nakazem zapłaty z 28.04.2004 r. wydanym w postępowaniu upominawczym, sygn. I

Nc 1034/04, Sąd Rejonowy w Gdańsku zasądził na rzecz powoda od pozwanych

solidarnie kwotę 10760,00 zł (suma umowy pożyczki wraz z odsetkami) z odsetkami

umownymi w wysokości 50% w skali roku od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty,

zaś co do kwoty 9323,11 zł (niespłacona kwota pożyczki) oraz odsetkami

ustawowymi co do kwoty 1437,49 zł (suma naliczonych odsetek) od dnia wniesienia

pozwu do dnia zapłaty, zaś od nakazu powyższego pozwana G. P. (obecnie W.)

wniosła sprzeciw.

Wyrokiem z dnia 26.08.2004 r., sygn. I C 1464/04, Sąd Rejonowy w Gdańsku

zasądził od pozwanej G. P. (obecnie W.) kwotę 10760,00 zł (suma umowy pożyczki

wraz z odsetkami) z odsetkami umownymi w wysokości 50% w skali roku od dnia

wniesienia pozwu do dnia zapłaty, zaś co do kwoty 9323,11 zł (niespłacona kwota

pożyczki) oraz odsetkami ustawowymi co do kwoty 1437,49 zł (suma naliczonych

odsetek) od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty, zaznaczając, że jest ona

odpowiedzialna solidarnie z pozwanymi W. B. i K. K., oraz odstąpił od obciążenia

pozwanej kosztami procesu. W uzasadnieniu wyroku Sąd Rejonowy w Gdańsku

wskazał, że jedyną okolicznością wymagającą ustalenia w sprawie było to, czy

podstawą oddalenia powództwa jest trudna sytuacja majątkowa pozwanej G. W. Sąd

II NSNc 60/24

3

Rejonowy w Gdańsku odmówił oddalenia powództwa, wskazując, że pozwana G. W.

(wówczas P.) powinna była być świadoma obowiązku spłaty wynikającego z

poręczenia, ani nie podejmowała kroków zmierzających ku redukcji zadłużenia.

Pismem z 14.12.2023 r. (data prezentaty Sądu Rejonowego w Gdańsku

21.12.2023 r.) Prokurator Generalny wywiódł skargę nadzwyczajną

od prawomocnego wyroku Sądu Rejonowego w Gdańsku I Wydział Cywilny z dnia

26 sierpnia 2004 r., sygn. I C 1464/04, w sprawie z powództwa A. Sp. z o.o. w S.,

przeciwko G. P. (obecnie W.) o zapłatę na podstawie art. 89 § 1 w zw. z art. 115 § 1

ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym (Dz.U. 2024, poz. 622, dalej:

„u.SN”). Skarga została przekazana Sądowi Najwyższemu z dniem 26.03.2024 r.

(data prezentaty Sądu Najwyższego).

Na zasadzie art. 89 § 1 pkt 1 i 2 u.SN zaskarżonemu orzeczeniu Prokurator

Generalny zarzucił:

1. naruszenie zasad oraz praw człowieka i obywatela określonych w Konstytucji

Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. z 1997 r., nr 78, poz. 483

ze zm.), a w szczególności zasadę ochrony zaufania jednostki do państwa i jego

organów (art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej), bezpieczeństwa prawnego

i pewności prawa oraz określonego w art. 45 ust. 1 prawa do sądu, poprzez wydanie

przez Sąd Rejonowy w Gdańsku kwestionowanego wyroku z rażącym naruszeniem

przepisów prawa materialnego, a w konsekwencji niezasadnym zasądzeniu od

pozwanej, zgodnie z żądaniem powoda, obowiązku zapłaty kwoty dochodzonej

pozwem wraz z odsetkami umownymi od niespłaconego kapitału w wysokości 50 %

w skali roku, podczas gdy z treści zgromadzonych w sprawie dowodów, wynikało, że

powód swoje roszczenie wywodzi na podstawie nieważnej umowy kredytu,

jako sprzecznej z art. 3531 k.c. w zw. z art. 58 § 1, 2 i § 3 k.c., której regulacje

dotyczące odsetek mających charakter „lichwiarski” są sprzeczne z celem i naturą

umowy pożyczki oraz zasadami współżycia społecznego;

2. rażące naruszenie prawa materialnego, tj. art. 3531 k.c. w zw. z art. 58 § 1, 2 i 3 k.c.

poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że zawarta pomiędzy

poprzednikiem prawnym powoda – Spółdzielczą Kasą Oszczędnościowo -

Kredytową w G. a W. B., umowa pożyczki z dnia 13 stycznia 2003 r., nr [...], w której

pozwana G. W. (poprzednio P.) była poręczycielem jest w całości ważna, jako

II NSNc 60/24

4

zgodna z zasadą swobody umów, podczas gdy zarówno jej treść, jak i cel z uwagi

na regulacje dotyczące odsetek umownych za nieterminową spłatę w wysokości 50%

w skali roku mających charakter „lichwiarski” są sprzeczne z celem i naturą umowy

pożyczki, a także z zasadami współżycia społecznego i w tym zakresie umowa jest

nieważna na zasadzie art. 58 § 1 i 2 w zw. z § 3 k.c., jako sprzeczna z ustawą i

zasadami współżycia społecznego.

Prokurator Generalny wniósł o uchylenie zaskarżonego orzeczenia w całości

oraz o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu

Gdańsk – Południe w Gdańsku z uwagi na treść Rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 17 czerwca 2005 r. w sprawie zniesienia Sądu Rejonowego

w Gdańsku oraz utworzenia Sądu Rejonowego Gdańsk – Południe w Gdańsku i Sądu

Rejonowego Gdańsk – Północ w Gdańsku oraz zmiany rozporządzenia w sprawie

sądów apelacyjnych, sądów okręgowych i sądów rejonowych oraz ustalenia

ich siedzib i obszarów właściwości (Dz. U. Nr 112, poz. 945 z późn. zm.).

W uzasadnieniu skargi nadzwyczajnej Prokurator Generalny podniósł, że

zaskarżony wyrok został wydany przez Sąd Rejonowy w Gdańsku na skutek złożenia

przez pozwaną sprzeciwu od nakazu zapłaty. Według wyliczeń Prokuratora

Generalnego wyrok nakazywał spłatę odsetek w wysokości 50% w skali rocznej,

co było sprzeczne z zasadą demokratycznego państwa prawa realizującego zasadę

sprawiedliwości społecznej poprzez zabezpieczenie prawa powódki do pobierania

„lichwiarskich” odsetek. W ten sposób zdaniem Prokuratora Generalnego zostało

naruszone prawo do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP) rozumiane jako prawo do

uzyskania sprawiedliwego wyroku. Zaś za źródło wydania niesprawiedliwego wyroku

Prokurator Generalny uznaje nieważność umowy pożyczki, z której wynikała objęta

nim wierzytelność, z powodu sprzeczności z zasadami współżycia społecznego,

naturą stosunku prawnego (umowy pożyczki, do czego nie należało zastrzeżenie

odsetek karnych) oraz przepisami ius cogens, wśród których Prokurator Generalny

upatruje art. 3531 k.c. W chwili zawarcia przedmiotowej umowy, tj. w 2003 r. inflacja

wynosiła 0,8 % w stosunku rocznym, była więc zdecydowanie niższa niż w latach

poprzednich (np. w 2000 r. - 10,1 %, w 2001 r. - 5,5%, w 2002 r. - 1,9%). Odsetki

maksymalne wprowadzone z dniem 20 lutego 2006 r. wynosiły 24% w skali rocznej.

Z powyższych przyczyn Prokurator Generalny uznał przedmiotową umowę pożyczki

II NSNc 60/24

5

za nieważną. Prokurator Generalny zauważył także (czego nie kwestionowała

powódka), że pozwana zgłosiła upadłość, wobec czego postępowanie egzekucyjne

zostało umorzone.

Odpowiedź na skargę nadzwyczajną wniosła powódka pismem z dnia 1 lutego

2024 r., wnosząc o oddalenie skargi, zasądzenie kosztów postępowania według

norm przepisanych oraz kosztów zastępstwa procesowego oraz o rozpoznanie

sprawy pod nieobecność powódki. W odpowiedzi na skargę powódka podniosła,

że pozwane naruszyły zasady współżycia społecznego, nie spłacając w terminie rat

pożyczki i miały możliwość zaskarżenia nakazu zapłaty, czy skorzystania z usług

doradcy finansowego w celu spłaty pożyczki. Istotę skargi nadzwyczajnej

Prokuratora Generalnego rozumianą przez powódkę jest zakwestionowanie odsetek

karnych, które w świetle zawartej umowy pożyczki były pobierane w przypadku

zwłoki, a obowiązek ich spłaty spoczywał na pozwanych. Powódka zaprzeczyła, że

odsetki karne były wygórowane, powołując się na ówcześnie obowiązujące przepisy

kodeksu cywilnego oraz uchwałę Zarządu SKOK.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga nadzwyczajna zasługuje na uwzględnienie, albowiem zaskarżone

orzeczenie nie odpowiada prawu.

1. Zgodnie z art. 89 § 1 u.SN, jeżeli jest to konieczne dla zapewnienia

zgodności z zasadą demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego

zasady sprawiedliwości społecznej, od prawomocnego orzeczenia sądu

powszechnego lub sądu wojskowego kończącego postępowanie w sprawie może

być wniesiona skarga nadzwyczajna, o ile: 1) orzeczenie narusza zasady

lub wolności i prawa człowieka i obywatela określone w Konstytucji lub 2) orzeczenie

w sposób rażący narusza prawo przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe

zastosowanie, lub 3) zachodzi oczywista sprzeczność istotnych ustaleń sądu

z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego – a orzeczenie nie może być

uchylone lub zmienione w trybie innych nadzwyczajnych środków zaskarżenia.

Prokurator Generalny oparł skargę nadzwyczajną na przesłankach naruszenia

praw i wolności określonych w Konstytucji RP oraz naruszenia prawa przez błędną

II NSNc 60/24

6

jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie określonych w art. 89 § 1 pkt 1) i 2)

u.SN. Przytoczył obszerne, odnajdujące odzwierciedlenie w aktach sprawy

uzasadnienie zarzutów względem zastosowania prawa w zaskarżonym

postanowieniu oraz podstaw ogólnych skargi nadzwyczajnej, odwołując się do

poglądów doktryny i orzecznictwa (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 czerwca

2023 r., II NSNc 134/23).

2. Stosownie do art. 115 § 1a u.SN skarga nadzwyczajna od prawomocnego

orzeczenia kończącego postępowanie w sprawie, które uprawomocniło się przed

wejściem w życie niniejszej ustawy, może być wniesiona przez Prokuratora

Generalnego lub Rzecznika Praw Obywatelskich. Przepisu art. 89 § 2 nie stosuje się.

Wobec powyższego, skarga nadzwyczajna pochodzi od uprawnionego podmiotu.

3. Zgodnie z art. 115 § 1 u.SN w okresie 6 lat od dnia wejścia w życie ustawy

o Sądzie Najwyższym skarga nadzwyczajna może być wniesiona od prawomocnych

orzeczeń kończących postępowanie w sprawach, które uprawomocniły się po dniu

17 października 1997 r. Zaskarżone orzeczenie, czego nie kwestionują ani

Prokurator Generalny, ani powódka, zostało wydane ponad 20 lat temu, tj. 26

sierpnia 2004 r., uzasadnienie sporządzono z dniem 29 września 2004 r. Wobec

tego, że skarga nadzwyczajna została wniesiona w dniu 12 grudnia 2023 r., zaś okres

6 lat od wejścia w życie ustawy o Sądzie Najwyższym upłynął w dniu 3.04.2024 r.,

skarga nadzwyczajna została wniesiona w terminie.

Zarówno powódka, jak i pozwane nie wnosiły środków zaskarżenia, wobec

czego orzeczenie uprawomocniło się. Biorąc pod uwagę, że orzeczenie

to nie stanowiło w świetle ówczesnego stanu prawnego orzeczenia sądu II instancji,

nie można było wywieść kasacji ani skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem

prawomocnego orzeczenia. Wobec upływu terminu na wniesienie skargi

o wznowienie postępowania nie można mówić, że w ówczesnym stanie prawnym,

zarówno jak w chwili wniesienia skargi nadzwyczajnej istniała możliwość wznowienia

postępowania. Wobec powyższego została spełniona przesłanka braku możliwości

wniesienia innych środków zaskarżenia.

4. Na przeszkodzie uwzględnieniu skargi nadzwyczajnej nie stoi treść art. 115

§ 2 u.SN, zgodnie z którym, jeżeli zachodzą przesłanki wskazane w art. 89 § 1 u.SN,

a zaskarżone orzeczenie wywołało nieodwracalne skutki prawne, w szczególności

II NSNc 60/24

7

jeżeli od dnia uprawomocnienia się zaskarżonego orzeczenia upłynęło 5 lat, a także

jeżeli uchylenie orzeczenia naruszyłoby międzynarodowe zobowiązania

Rzeczypospolitej Polskiej, Sąd Najwyższy ogranicza się do stwierdzenia wydania

zaskarżonego orzeczenia z naruszeniem prawa oraz wskazania okoliczności,

z powodu których wydał takie rozstrzygnięcie, chyba że zasady lub wolności i prawa

człowieka i obywatela określone w Konstytucji przemawiają za wydaniem

rozstrzygnięcia, o którym mowa w art. 91 § 1 u.SN.

Pomimo, że od wydania zaskarżonego postanowienia upłynęło ponad 5 lat,

to w ocenie Sądu Najwyższego prawa człowieka i obywatela określone w Konstytucji

RP, a przede wszystkim podnoszona w skardze ochrona konsumenta jako strony

słabszej strukturalnie w stosunkach prywatnoprawnych z przedsiębiorcą przed

nieuczciwymi praktykami rynkowymi, przemawiają za wydaniem orzeczenia, o jakim

mowa w art. 91 § 1 u.SN. W świetle art. 115 § 2 u.SN oznacza to, że ochrona praw

jednostki wymaga nie tylko deklaratywnego stwierdzenia naruszenia prawa, ale

wydania rozstrzygnięcia prowadzącego do rzeczywistego usunięcia wad orzeczenia

(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 maja 2023 r., II NSNc 125/23).

5. Spełnienie powyższych przesłanek przesądza o tym, że kontrola

merytoryczna jest dopuszczalna.

6. Na wstępie należy podkreślić, że Sąd Najwyższy podziela pogląd wyrażony

w orzecznictwie, że rolą kontroli nadzwyczajnej jest eliminowanie wadliwych, a

jednocześnie naruszających zasady sprawiedliwości społecznej, orzeczeń

sądowych, które dotyczą konkretnych, zindywidualizowanych podmiotów.

Wyjątkowość orzekania w ramach tej instytucji powinna dotyczyć tylko tych z nich,

które nie dają się pogodzić z podstawowymi zasadami demokratycznego państwa

prawnego, będąc prima facie orzeczeniami w sposób elementarny niesprawiedliwymi

(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 marca 2025 r., II NSNc 420/23; podobnie

co do charakteru rażącego naruszenia prawa: wyrok Sądu Najwyższego z dnia

20 marca 1996 r., II PRN 4/96; postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 19 lutego

2025 r., II NSNc 40/24).

7. Jeśli zaś chodzi o zasadę demokratycznego państwa prawnego

realizującego zasadę sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP), zasada

ta wydaje się wiązać z ideami solidarności i równoważności partnerów określonymi

II NSNc 60/24

8

w art. 20 Konstytucji RP, co jest również istotą stosunku cywilnoprawnego,

a więc zastosowania przepisów równoważących pozycję partnerów (zob. wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 25 listopada 2020 r., I NSNc 57/20). W zasadzie

demokratycznego państwa prawa doktryna i orzecznictwo upatruje zasadę ochrony

bezpieczeństwa prawnego jednostki, która polegała na tym, że jednostka nie może

narażać się na nieprzewidywalne negatywne skutki swoich działań i działań państwa

(por. s. 10 skargi nadzwyczajnej, wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 7 lutego

2001 r., K 27/00), oraz oczekiwania prawidłowego zastosowania przepisów prawa

ze strony organów państwa w myśl art. 7 Konstytucji RP (zob. wyrok Trybunału

Konstytucyjnego z dnia 14 czerwca 2000 r., P 3/00).

Z perspektywy oceny zaskarżonego orzeczenia należy uznać, że przyjęty

model zastosowania prawa materialnego przez Sąd Rejonowy w Gdańsku

nie odpowiada regułom wykładni ani oceny dowodów. Sąd Rejonowy w Gdańsku nie

przedstawił racjonalnych przesłanek za orzeczeniem obowiązku zapłaty na skutek

sprzeciwu pozwanej G. P. (obecnie W.) poza odwołaniem się do art. 5 k.c. oraz

obowiązku poręczyciela wynikającego z art. 876 k.c. Z perspektywy pozwanej nie

było możliwe dokonanie szczegółowej oceny, poza kontestowaniem możliwości

oddalenia powództwa na podstawie art. 5 k.c. Pominięcie rozważań co do prawnej

możliwości zasądzenia odsetek o takiej wysokości, jak określona w pkt I skarżonego

wyroku, utrudnia kontrolę nadzwyczajną, a także skutkuje podważeniem możliwości

spłaty zobowiązania przez pozwaną oraz świadczy o naruszeniu prawa i przepisów

przeciwdziałających lichwie. Z powyższych przyczyn zaskarżone orzeczenie nie

odpowiada prawu.

8. Odnosząc się do podniesionego w skardze nadzwyczajnej zarzutu

naruszenia art. 3531 k.c. należy zważyć, że okazał się on trafny w świetle oceny

umowy pożyczki i wynikającej z niej wierzytelności. Z uzasadnienia zaskarżonego

wyroku wynika, że Sąd Rejonowy nie odniósł się nawet w minimalny sposób do jego

relacji z przepisami regulującymi naturę stosunku prawnego będącego umową

pożyczki, wskazując, że okoliczności zawarcia umowy są niesporne. Obowiązkiem

Sądu Rejonowego było odniesienie się do warunków umowy pod tym względem,

czego Sąd Rejonowy nie rozważył.

II NSNc 60/24

9

W odpowiedzi na skargę powódka zarzuciła pozwanym samowolne uchylanie

się od realizacji obowiązku spłaty oraz potwierdzenie akceptacji treści umowy

własnoręcznym podpisem w rozumieniu art. 60 k.c. Słusznie więc powódka

podkreśliła, że ocena umowy powinna być dokonywana z uwzględnieniem art. 3531

k.c.

Zgodnie z art. 3531 k.c. strony mogą ułożyć stosunek umowny według swojego

uznania, byleby jego treść nie sprzeciwiała się naturze stosunku, ustawie

ani zasadom współżycia społecznego. Przez naturę stosunku rozumie się ogół cech

każdego konkretnego stosunku prawnego właściwych dla niego wynikających ze

zwyczaju - utrwalonej praktyki na tle zawierania umów danego rodzaju, zaś w ujęciu

normatywnym ogół cech wynikających z treści stosunku w znaczeniu prawa

pozytywnego. To właśnie natura stosunku prawnego stanowi granicę oceny swobody

umów (zob. K. Osajda [w:] W. Borysiak (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, wyd. 33,

2024, art. 3531; por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 lutego 2001 r., IV CKN

244/00). Jak słusznie stwierdził Prokurator Generalny, esencją swobody umów jest

możliwość wyboru kontrahenta, zabezpieczenia interesu, sposobu realizacji umowy

etc.

Natura umowy pożyczki została określona w art. 720 § 1 k.c., zgodnie z którym

dający pożyczkę zobowiązuje się przenieść na własność biorącego określoną ilość

pieniędzy albo rzeczy oznaczonych tylko co do gatunku, a biorący zobowiązuje

się zwrócić tę samą ilość pieniędzy albo tę samą ilość rzeczy tego samego gatunku

i tej samej jakości. Przepis ten stanowi również jeden z przepisów prawa

powszechnie obowiązującego regulującego sposób zawierania takiego rodzaju

umowy. Umowa ta może być umową odpłatną, przy czym jednym ze sposobów

określenia odpłatności umowy jest ustanowienie odsetek, w tym odsetek

kapitałowych (por. m.in. W. Popiołek [w:] K. Pietrzykowski (red.), Kodeks cywilny.

Komentarz. T. I–II. Wyd. 3, 2003, art. 720; K. Panfil [w:] W. Borysiak (red.), Kodeks

cywilny. Komentarz, wyd. 33, 2024, art. 720).

W ówczesnym stanie prawnym z chwili orzekania nie obowiązywały przepisy

art. 359 § 21 i § 22 k.c. regulujące wysokość odsetek maksymalnych. Obowiązywały

w chwili zawarcia umowy przepisy rozporządzenia Rady Ministrów wydanego

na podstawie art. 359 § 3 k.c. Wobec powyższego instrumentem ochrony prawnej

II NSNc 60/24

10

były przepisy art. 5, art. 58 i art. 3531 k.c. (por. wyrok SN z dnia 23 marca 2018 r., I

CSK 351/17). W chwili zawarcia umowy (13.01.2003 r.) wysokość roczna odsetek

maksymalnych wynosiła 13% w skali roku. Również w chwili orzekania odsetki

maksymalne wynosiły 16%, tj. mniej niż wskazane w umowie pożyczki. Stanowiło to

o przekroczeniu oprocentowania maksymalnego w umowie pożyczki, wobec czego

nie mogło dojść do zasądzenia oprocentowania w wysokości 50% w skali roku, tym

bardziej że nie wynikało z umowy, jakie okoliczności będą przyczyną niespłacania

zadłużenia. Rację ma Prokurator Generalny, twierdząc, że powyższe naruszało

zakaz anatocyzmu określony w art. 481 § 1 k.c. z uwagi na umieszczenie

okoliczności niezależnych od dłużnika jako niestanowiących przyczyny niespłacania

zadłużenia. Zważywszy na treść art. 481 § 2 k.c., nie stanowiło to pożyczki

długoterminowej w ówczesnym stanie prawnym, co wyłączałoby zastosowanie

zakazu anatocyzmu.

Pomimo podnoszonych w doktrynie i orzecznictwie argumentów o wsparciu

lichwy działaniami ustawodawcy polegającymi na niewprowadzaniu odsetek

maksymalnych oraz kontrastujących z nimi poglądów o konieczności walki z

nagminnym niespłacaniem zadłużeń, należy stwierdzić, że pobieranie wysokich

odsetek w skali rocznej (niezależnie od ich charakteru) ze skutkiem potencjalnie

doprowadzającym do pogorszenia sytuacji finansowej pożyczkobiorcy stanowi

uznany przejaw lichwy (zob. K. Panfil [w:] W. Borysiak (red.), Kodeks cywilny.

Komentarz, wyd. 33, 2024, art. 720; por. powołany wyżej wyrok Sądu Najwyższego

z dnia 23 marca 2018 r., I CSK 351/17). Z punktu widzenia sytuacji finansowej

poręczycielek oraz pozwanej W. B., spowodowało to znaczne pogorszenie sytuacji

finansowej poprzez zagrożenie możności samodzielnej egzystencji, a w

konsekwencji upadłość pozwanej G. W. (poprzednio P.). W takiej sytuacji można

mówić o lichwie i z tego właśnie powodu zaskarżone orzeczenie nie odpowiada

prawu i podlega uchyleniu, w części dot. Pkt I, w którym została zasądzona m.in.

spłata wierzytelności wraz z odsetkami w wysokości 50% w skali roku.

9. Pomimo, że strony wprost nie podnosiły zarzutu naruszenia art. 5 k.c.,

lecz odniósł się do art. 5 k.c. Sąd Rejonowy w Gdańsku i argumentację w tej materii

przedstawiła również powódka, wskazując, że pozwane same nadużywały praw

podmiotowych, samowolnie uchylając się od spłaty zobowiązania i uznając, że art. 5

II NSNc 60/24

11

k.c. nie może stanowić samodzielnej podstawy oddalenia powództwa. Pogląd ten

koresponduje z poglądami wyrażonymi w orzecznictwie, zgodnie z którymi nie może

art. 5 k.c. w oderwaniu od stanu faktycznego stanowić samodzielnej podstawy

wywiedzenia prawa podmiotowego, którego realizacja ma być dochodzona przed

sądem (zob. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 marca 2002 r., sygn. akt IV

CKN 892/00, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 października 2000 roku, sygn. akt

V CKN 126/00, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 stycznia 1999 r., sygn. akt II CKN

151/98).

Argumentacja powódki wydaje się być sprzeczna z aktami sprawy, jak również

z przedstawionymi przez nią wyjaśnieniami i zestawieniami. Pozwane spłacały

pożyczkę, jednak spłacana przez nie kwota nie pokrywała całości kapitału i kwoty

zobowiązania. W perspektywie trudnej sytuacji finansowej podkreślonej przez Sąd

Rejonowy w Gdańsku, a także upadłości pozwanej w następstwie egzekucji

prowadzonej przeciwko niej, nie sposób uznać, aby taka sytuacja finansowa

pozwalała w jakikolwiek sposób na pokrycie jej zobowiązań. Argument, że w latach

90. XX wieku oraz latach 2000. kwota odsetek różniła się diametralnie w związku z

poprawą sytuacji gospodarczej Rzeczpospolitej Polskiej, nie jest trafny.

Z miesięcznie dysponowanej przez pozwaną kwoty, nie można by było pokryć kwoty

zobowiązania, zaś zważywszy na jej problemy zdrowotne oraz kwoty pobieranego

wsparcia z Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej, nie sposób uznać, by było

możliwe również pokrycie jej kosztów leczenia. Nie można uznać, że pozwana

uporczywie i samowolnie uchylała się od obowiązku spłaty świadczenia

wynikającego z umowy pożyczki, mimo że pozwana G. W. (poprzednio P.) była

zobowiązana do spłaty za pozwaną W. B. jako jedna z poręczycieli. Jak

przedstawiono, podstawą oddalenia powództwa nie mogło być powołanie się na art.

5 k.c. Powódka nie przejmuje odpowiedzialności za zachowanie stron, które

zobowiązane były do dochowania należytej staranności z perspektywy przeciętnie

inteligentnego dorosłego człowieka. Przeciwnie, można mówić o braku staranności

po stronie powodowej, a także o nadużyciu prawa podmiotowego przez stronę

powodową.

10. Sąd Rejonowy dokonał oceny trudnej sytuacji majątkowej pozwanej,

objętej żądaniem sprzeciwu od nakazu zapłaty. W orzecznictwie uznaje się, że

II NSNc 60/24

12

trudna sytuacja majątkowa stanowi jedną, lecz niewyłączną, z przesłanek

odstąpienia od obciążenia kosztami procesu w myśl art. 102 k.p.c. (zob. wyrok Sądu

Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 15 grudnia 2023 r., I ACa 1381/23). Z perspektywy

upływu czasu i ówczesnej sytuacji majątkowej opisanej w uzasadnieniu pozwu, Sąd

Najwyższy ocenia, że również aktualnie (po złożeniu wniosku o upadłość w 2022 r.)

będzie konieczne odstąpienie od obciążenia skarżącej kosztami postępowania. W

tym przypadku Sąd Rejonowy w Gdańsku słusznie więc odstąpił od obciążenia

pozwanej kosztami procesu (pkt II wyroku). Przemawia to, wbrew żądaniu

Prokuratora Generalnego, za uchyleniem wyroku w części, tj. w zakresie pkt I.

Zaznaczyć należy, iż zakres kognicji Sądu Najwyższego wyznacza nie tylko

treść żądań skargi nadzwyczajnej, ale przede wszystkim konieczność usunięcia

stwierdzonych naruszeń prawa (art. 89 § 1 u.SN). Wobec braku zarzutów

dotyczących pkt II zaskarżonego wyroku oraz korzystnego dla pozwanej charakteru

tego rozstrzygnięcia, brak jest podstaw do uchylenia orzeczenia w tej części.

11. Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy, na podstawie art. 91 § 1

u.SN, uchylił w zakresie pkt I zaskarżony wyrok Sądu Rejonowego w Gdańsku z dnia

26 sierpnia 2004 r., sygn. I C 1464/04 i sprawę przekazał odpowiedniemu Sądowi

Rejonowemu Gdańsk – Południe w Gdańsku do ponownego rozpoznania.

12. O wzajemnym zniesieniu kosztów postępowania wywołanego wniesioną

skargą nadzwyczajną Sąd Najwyższy orzekł na podstawie art. 39818 k.p.c.

w zw. z art. 95 pkt 1 u.SN.

Zdanie odrębne do orzeczenia i uzasadnienia złożył ławnik SN

Mariusz Wilczyński.

[MR]

[r.g.]