Nakaz zapłaty wobec kredytobiorców uchylony, bo sąd nie zbadał umowy z urzędu

Rzecznik Finansowy wniósł skargę nadzwyczajną od prawomocnego nakazu

zapłaty w postępowaniu upominawczym wydanego przez Sąd Okręgowy w Krakowie

z 26 listopada 2019 r., I C 1853/19, w sprawie z powództwa Niestandaryzowany

Sekurytyzacyjny Fundusz Inwestycyjny Zamknięty z siedzibą w W. (dalej: „powód”)

przeciwko M.W., J.W. i M.D., zaskarżając go w całości na rzecz pozwanych M.W.

oraz J.W. (dalej: „pozwani”).

Kontrolę orzeczenia skarżący zainicjował z uwagi na konieczność

wyeliminowania z obrotu prawnego jako naruszającego prawa i wolności człowieka

określone w Konstytucji RP takie jak: zasada prawa do sądu, a także zasada ochrony

prawa konsumenta oraz zasada przestrzegania przez Rzeczpospolitą prawa

międzynarodowego.

1. Na podstawie art. 89 § 1 pkt 1 u.SN Rzecznik Finansowy zaskarżonemu

orzeczeniu zarzucił naruszenie zasad oraz wolności i praw człowieka i obywatela

określonych w Konstytucji RP, co miało istotny wpływ na wynik sprawy:

a) zasady prawa do sądu określonej w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP rozumianej

jako prawa do jawnego rozpatrzenia sprawy przez sąd, poprzez niewyznaczenie

rozprawy i wydanie nakazu zapłaty w postępowaniu upominawczym, pomimo tego,

że z treści pozwu twierdzenia co do faktów: istnienia zobowiązania, wysokości

zobowiązania, wymagalności zobowiązania, czy wreszcie istnienia w umowie klauzul

abuzywnych, a także samej ważności umowy kredytu budziły wątpliwości,

co skutkowało brakiem zrównoważenia pozycji procesowej stron postępowania;

b) zasady ochrony konsumentów jako słabszej strony stosunków

cywilnoprawnych z przedsiębiorcą, rozumianej jako obowiązek uwzględnienia przy

wykładni prawa krajowego prawa Unii Europejskiej, określony w art. 76 Konstytucji

RP w zw. z art. 9 Konstytucji RP, polegające na niezapewnieniu konsumentowi

ochrony przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi, w tym nieuczciwymi warunkami

umownymi zgodnie z Dyrektywą Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r.

w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (dalej: „Dyrektywa

93/13”) poprzez pominięcie zastosowania przepisów Dyrektywy 93/13 w sprawie

II NSNc 72/25

3

i niezbadanie z urzędu umowy pod kątem występowania w niej klauzul abuzywnych,

czy też jej ważności (skuteczności), a tym samym niezapewnienie konsumentowi

jako słabszej stronie stosunków cywilnoprawnych z przedsiębiorcą właściwej

ochrony przed nieuczciwymi warunkami umownymi;

2. na podstawie art. 89 § 1 pkt 2 u.SN, rażące naruszenie przepisów prawa

materialnego, co miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:

a) art. 3851 § 1 k.c. w zw. 3851 § 3 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13,

poprzez ich niezastosowanie w sprawie w wyniku zaniechania zbadania istoty

sprawy (treści umowy zawartej między przedsiębiorcą i konsumentami), a w

konsekwencji niezbadanie z urzędu abuzywności klauzul zawartych w umowie,

prowadzące ostatecznie do odmowy przyznania ochrony uprawnionym

konsumentom;

3. na podstawie art. 89 § 1 pkt 2 u.SN, rażące naruszenie przepisów prawa

procesowego, co miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:

a) art. 499 § 1 pkt 2 k.p.c. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i wydanie

przez sąd nakazu zapłaty w postępowaniu upominawczym w sytuacji, gdy budzą

wątpliwości zawarte w treści pozwu twierdzenia co do faktów: istnienia klauzul

umownych, a co za tym idzie istnienia zobowiązania w wysokości wskazanej w

pozwie, wymagalności, ważności łączącej strony umowy.

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego orzeczenia w całości wobec

pozwanych i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu

w Krakowie.

Pozwani w odpowiedzi na skargę nadzwyczajną wnieśli o:

1. uwzględnienie skargi nadzwyczajnej w całości;

2. zasądzenie od powoda na rzecz pozwanych kosztów postępowania, w tym

kosztów zastępstwa procesowego, według norm prawem przepisanych.

Powód w odpowiedzi na skargę nadzwyczajną wniósł o: odrzucenie skargi

nadzwyczajnej, a w przypadku uznania, iż brak jest podstaw do odrzucenia skargi, o

wydanie postanowienia odmawiającego przyjęcia skargi nadzwyczajnej do

rozpoznania, a w wypadku przyjęcia skargi nadzwyczajnej do rozpoznania,

o oddalenie skargi z uwagi na brak podstawy do uchylenia zaskarżonego nakazu

II NSNc 72/25

4

zapłaty oraz zasądzenie od pozwanych na rzecz powoda kosztów postępowania,

w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Do Sądu Okręgowego w Krakowie 8 października 2018 r. powód wniósł

pozew, na skutek którego 26 listopada 2019 r. Sąd Okręgowy w Krakowie nakazem

zapłaty w postępowaniu upominawczym, nakazał pozwanym, aby zapłacili powodowi

kwotę 175 738,56 CHF wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi

od dnia wytoczenia powództwa do dnia zapłaty oraz kwotę 42 112 zł tytułem zwrotu

kosztów postępowania, w tym kwotę 7 217 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa

procesowego i opłaty od złożonego pełnomocnictwa, z tym zastrzeżeniem, że

pozwani mają prawo do powoływania się w toku postępowania egzekucyjnego na

ograniczenie odpowiedzialności do stanowiącej ich własność nieruchomości

położonej w miejscowości B., dla której Sąd Rejonowy […] w K. prowadzi księgę

wieczystą, w zakresie wpisanej na rzecz powoda hipoteki umownej zwykłej do kwoty

183 169,23 CHF – w terminie dwóch tygodni od daty doręczenia nakazu albo wnieśli

w tym terminie sprzeciw.

Nakaz zapłaty nie został zaskarżony przez pozwanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga nadzwyczajna jest zasadna.

I. 1. Kontrola nadzwyczajna, wprowadzona do polskiego systemu prawnego w

art. 89-95, u.SN jest odpowiedzią na deficyty skargi konstytucyjnej, która nie

pozwalała adekwatnie chronić przed naruszeniami konstytucyjnych praw przez

wyroki sądów powszechnych lub wojskowych, które wprawdzie zapadały z

naruszeniem zasad konstytucyjnych, jednak w oparciu o przepisy, którym nie można

czynić zarzutu niekonstytucyjności (zob. sygnalizacja pełnego składu TK dokonana

12 marca 2003 r., S 1/03). Skarga nadzwyczajna likwiduje ten deficyt

nadzwyczajnych środków zaskarżenia pozwalających na eliminację rażąco

wadliwych orzeczeń z poszanowaniem prawa do sądu (zob. wyrok pełnego składu

TK z 19 lutego 2003 r., P 11/02, pkt 5) afirmując w ten sposób zasadę

demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości

II NSNc 72/25

5

społecznej. Realizując te założenia, skarga nadzwyczajna nie stanowi instrumentu

ponownej kontroli instancyjnej, ale służy skonkretyzowanej kontroli konstytucyjności

aktów jurysdykcyjnych, zaś jej zgodność z międzynarodowymi standardami ochrony

praw człowieka była już wyjaśniana w orzecznictwie Sądu Najwyższego (wyroki Sądu

Najwyższego z: 28 października 2020 r., I NSNc 22/20, pkt 1-6; 25 listopada 2020 r.,

I NSNc 57/20, pkt 3).

2. Skarga nadzwyczajna może zostać wniesiona jedynie wówczas, gdy jest to

konieczne dla zapewniania zgodności prawomocnych orzeczeń sądów

powszechnych i wojskowych z zasadą demokratycznego państwa prawnego

urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej (art. 89 § 1 u.SN

in principio) i tylko wówczas, gdy można ją oprzeć na przynajmniej jednej z trzech

podstaw, określonych w art. 89 § 1 pkt 1-3 u.SN. Połączenie ogólnej przesłanki

funkcjonalnej ze szczegółowymi podstawami skargi nadzwyczajnej sformułowaniem

„o ile”, jednoznacznie wskazuje na konieczność jednoczesnego zaistnienia

przesłanki funkcjonalnej i którejś (przynajmniej jednej) z jej szczegółowych podstaw

wymienionych w art. 89 § 1 pkt 1-3 u.SN (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z

25 czerwca 2020 r., I NSNc 48/19). Jednocześnie, relacja zachodząca między

przesłanką funkcjonalną i przesłankami szczegółowymi wymaga, aby w pierwszej

kolejności dokonać oceny zaistnienia podstaw szczegółowych, a następnie dopiero

dokonać oceny tego, czy uchylenie prawomocnego wyroku sądu powszechnego lub

wojskowego jest konieczne dla zapewnienia zgodności z zasadą demokratycznego

państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej (zob.

wyroki Sądu Najwyższego: z 28 października 2020 r., I NSNc 22/20, pkt 2; z 25

listopada 2020 r., I NSNc 57/20, pkt 10).

Chociaż więc skarga nadzwyczajna jest instrumentem szeroko pojętego

wymiaru sprawiedliwości, w znaczeniu o którym mowa w art. 175 ust. 1 Konstytucji

RP, to przesłanka funkcjonalna skargi, nakazująca dokonanie oceny tego, czy

uchylenie lub zmiana zaskarżonego orzeczenia sądu powszechnego jest konieczna

dla zapewnienia poszanowania zasady ustrojowej wyrażonej w art. 2 Konstytucji RP,

podobnie jak i możliwość sformułowania zarzutów przewidzianych w art. 89 § 1 pkt

1 u.SN, czynią z tej skargi nade wszystko instrument kontroli konstytucyjności

orzeczeń sądowych. Z tego względu, w centrum kontroli nadzwyczajnej stoi pytanie

II NSNc 72/25

6

o poprawność zaskarżonego orzeczenia, nie zaś o to, czy jego treść była optymalna

lub wolna od jakiejkolwiek niedoskonałości.

3. Ścisłe określenie przesłanek przedmiotowych skargi nadzwyczajnej

związane jest z jej konstytucyjną funkcją ochronną wyrażającą się z jednej strony, w

dążeniu do zapewnienia prawidłowości działania organów władzy publicznej

(art. 7 w związku z art. 2 Konstytucji RP), a z drugiej strony, z konieczną ochroną

stabilności i prawomocności orzeczeń sądowych oraz kształtowanych przez nie

stosunków prawnych (art. 45 w związku z art. 2 Konstytucji RP; zob. wyroki

Sądu Najwyższego: z 28 października 2020 r., I NSNc 22/20; z 13 stycznia 2021 r.,

I NSNk 3/19).

Konstrukcja skargi nadzwyczajnej wymaga zatem takiego określenia jej

przesłanek, które służyć będzie eliminowaniu z obrotu orzeczeń sądowych

obarczonych wadami o podstawowym znaczeniu dla demokratycznego państwa

prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej. W

konsekwencji, stwierdzone naruszenia stanowiące przesłanki szczegółowe kontroli

nadzwyczajnej muszą być na tyle poważne, by wzgląd na całokształt zasady

wyrażonej w art. 2 Konstytucji RP nakazywał ingerencję w powagę rzeczy osądzonej

(zob. wyroki Sądu Najwyższego: z 9 grudnia 2020 r., I NSNu 1/20 i z 13 stycznia

2021 r., I NSNk 3/19).

4. Specyfika przesłanki funkcjonalnej skargi nadzwyczajnej musi być jednak

uwzględniona przy odpowiednim stosowaniu art. 39813 § 1 k.p.c. w zw. z art. 95 pkt

1 u.SN, przewidującego związanie sądu podstawami skargi. Oceniając konieczność

zapewnienia zgodności prawomocnych orzeczeń z art. 2 Konstytucji RP, kluczowe

jest ważenie konstytucyjnych wartości znajdujących wyraz w art. 2 Konstytucji RP

(zob. wyroki Sądu Najwyższego z: 28 października 2020 r., I NSNc 22/20; 25

listopada 2020 r., I NSNc 57/20; 21 kwietnia 2021 r., I NSNc 89/20). Przemawia za

tym fakt, że art. 89 § 1 in principio u.SN nie mówi o przestrzeganiu lub nienaruszeniu

wskazanej w nim normy, ale o konieczności zapewnienia zgodności z tą zasadą. Tym

samym, zgodność z art. 2 Konstytucji RP jest nie tyle kryterium poprawności, co

swoistym celem kontroli nadzwyczajnej – stanem, który powinien zostać

urzeczywistniony w wyniku rozpoznania skargi. Wynika to również stąd, że art. 2

Konstytucji RP ma charakter normy-zasady, której zachowanie jest oceniane nie tyle

II NSNc 72/25

7

w dychotomicznych kategoriach naruszenia bądź nienaruszenia, ale przez ocenę

stopnia jej realizacji w optymalizacyjnej konfrontacji z innymi zasadami. Z samej

natury normy będącej zasadą wynika również konieczność dokonywania oceny jej

realizacji w oparciu o zasadę proporcjonalności (zob. wyroki Sądu Najwyższego z:

25 listopada 2020 r., I NSNc 57/20; 21 kwietnia 2021 r., I NSNc 89/20). Właśnie ze

względu na tę naturę zasady ustrojowej wyrażonej w art. 2 Konstytucji RP, sam ten

przepis nie może być podstawą szczegółową skargi nadzwyczajnej w rozumieniu art.

89 § 1 pkt 1 u.SN, odgrywa bowiem kluczową rolę przy końcowej ocenie

dopuszczalności uchylenia prawomocnego orzeczenia sądu powszechnego lub

wojskowego. Jej celem jest wykazanie, że natura i rozmiar nieprawidłowości

popełnionych przy wydawaniu zaskarżonego orzeczenia usprawiedliwia odstąpienie

od – wynikającej skądinąd również z zasady państwa prawnego – ochrony powagi

rzeczy osądzonej i zmianę lub uchylenie zaskarżonego orzeczenia. Co do zasady

bowiem, art. 2 Konstytucji RP stoi na straży ostateczności i trwałości prawomocnych

orzeczeń sądów powszechnych, jednak natura i ciężar uchybień popełnionych

przy wydawaniu orzeczenia, które się uprawomocniło, może niekiedy nakazywać

danie pierwszeństwa względom wynikającym z konieczności ochrony innych praw

i wolności konstytucyjnych.

II. 5. W przypadku zarzutu naruszenia art. 76 Konstytucji RP, skarżący uzasadnił

na czym w jego opinii polega jego naruszenie, w sytuacji gdy sąd wydaje orzeczenie

nakładające na stronę będącą konsumentem obowiązek zapłaty, bez badania

prawidłowości stosunku podstawowego wiążącego konsumenta i przedsiębiorcę

dochodzącego zapłaty. Zarzut ten pozwala Sądowi Najwyższemu na merytoryczne

odniesienie się do niego, nawet jeśli nie wszystkie wywody skarżącego w tej mierze

zasługują na uznanie. To właśnie ten zarzut można było w sposób pełniejszy i

bardziej precyzyjny powiązać z właściwymi normami prawa, w szczególności z

relewantnymi przepisami Dyrektywy 93/13, tudzież z tymi regulacjami,

które wskazano jako rażąco naruszone w zarzucie z pkt 2 a.

6. Sąd Najwyższy w pełni przychyla się do wyrażonego wcześniej stanowiska

uznającego art. 76 Konstytucji RP za dopuszczalny wzorzec kontroli orzeczeń na

II NSNc 72/25

8

podstawie art. 89 § 1 pkt 1 u.SN oraz do przedstawionej w tym zakresie interpretacji

artykułu 76 Konstytucji RP przeprowadzonej w oparciu o orzecznictwo Trybunału

Konstytucyjnego (zob. wyroki Sądu Najwyższego z: 28 października 2020 r.,

I NSNc 22/20; 25 listopada 2020 r., I NSNc 57/20). Niezależnie od tego, że Trybunał

Konstytucyjny uznał (wyrok TK z 13 września 2011 r., K 8/09), że zarzut naruszenia

art. 76 Konstytucji RP „nie może […] stanowić samoistnej podstawy skargi

konstytucyjnej”, to stanowiska tego z całą pewnością nie można per analogiam

rozciągać na skargę nadzwyczajną. O ile bowiem prawnoprzedmiotowe

uwarunkowania gwarancji konstytucyjnych z art. 76 Konstytucji wynikające z

odesłania do regulacji ustawowych, uzasadniają stanowisko Trybunału w odniesieniu

do kontroli konstytucyjności abstrakcyjnych i generalnych unormowań ustawy w

ramach skargi konstytucyjnej, o tyle nic nie stoi na przeszkodzie, by traktować ten

przepis Konstytucji jako pełnoprawną podstawę prowadzenia skonkretyzowanej

kontroli konstytucyjności aktów stosowania prawa, jaka dokonuje się w ramach

kontroli nadzwyczajnej w Sądzie Najwyższym, której bliskim odpowiednikiem jest

kontrola konstytucyjności na gruncie amerykańskiej kultury prawnej w ramach judicial

review. Wynika to już z samego brzmienia art. 89 § 1 pkt 1 u.SN, który wyraźnie

wskazuje wśród podstaw skargi nadzwyczajnej nie tylko naruszenie konstytucyjnych

praw i wolności, ale również zasad konstytucyjnych. Nie ma też wątpliwości, że art.

76 Konstytucji RP wyraża zasadę konstytucyjną zobowiązującą organy państwa – w

tym również sądy powszechne – do podejmowania działań w celu ochrony

konsumentów przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi (zob. wyroki TK z: 21

kwietnia 2004 r., K 33/03; 13 września 2005 r., K 38/04; z 17 maja 2006 r., K 33/05;

13 września 2011 r., K 8/09).

O nadaniu konstytucyjnej rangi ochronie praw konsumentów w art. 76 ustawy

zasadniczej przesądziło uznanie, że „konsument jest słabszą stroną stosunku

prawnego i z tej racji wymaga ochrony, a więc pewnych uprawnień,

które doprowadziłyby do przynajmniej względnego zrównania pozycji kontrahentów”

(wyrok TK z 11 lipca 2011 r., P 1/10, OTK-A 2011, nr 6, poz. 53 pkt. III. 2.4.;

zob. także wyrok TK z 13 września 2011 r., K 8/09). Jednak celem tej ochrony nie

jest faworyzowanie konsumentów, ale tworzenie rozwiązań prawnych, które

pozwalają urzeczywistnić zasadę równorzędności stron stosunków cywilnoprawnych

II NSNc 72/25

9

(szerzej zob. wyroki TK: z 11 lipca 2011 r., P 1/10; z 15 marca 2011 r., P 7/09 i

powołane tam orzecznictwo dotyczące art. 76 Konstytucji RP).

Niezależnie od tego, że art. 76 jako podstawa kontroli nadzwyczajnej nie

wymaga związkowego powiązania go z innym przepisem Konstytucji

ustanawiającym ochronę praw i wolności, to jednak z samej treści tego przepisu

wynika konieczność powiązania go z normą rangi ustawowej, która określałaby

zakres ochrony przewidzianej w tym przepisie. Dlatego ochrona konsumentów,

na mocy art. 9 Konstytucji RP (jak słusznie dostrzegł skarżący) znajduje podstawy

także w Traktacie o Funkcjonowaniu Unii Europejskiej (dalej: „TFUE”, wersja

skonsolidowana: Dz. Urz. UE C 202 z 7.06.2016 r., s. 47), a zważywszy, że kształt

polskiego prawa konsumenckiego jest w ogromnej mierze efektem implementowania

do krajowego porządku prawnego uregulowań unijnych, oczywiste jest, że ochrona

wynikająca z art. 76 Konstytucji RP, dla jej skuteczności nie może abstrahować

od zasad i wymagań prawa europejskiego (zob. wyrok TK z 13 września 2005 r., K

38/04, wyrok Sądu Najwyższego z 28 października 2020 r., I NSNc 22/20). Dlatego

przy wykładni art. 76 Konstytucji RP należy uwzględnić Dyrektywę 93/13, której

celem jest zbliżenie przepisów państw członkowskich odnoszących się do

nieuczciwych warunków umownych w umowach konsumenckich (art. 1 ust 1

Dyrektywy 93/13). W preambule do tej dyrektywy wprost wskazano, że sądy i organy

administracyjne państw członkowskich muszą mieć do swojej dyspozycji stosowne i

skuteczne środki zapobiegające dalszemu stosowaniu nieuczciwych warunków

w umowach konsumenckich.

7. Powyższe pozwala na przeprowadzenie oceny zgodności z tym przepisem

zaskarżonego wyroku, a obowiązek zapewnienia właściwej ochrony spoczywa

m.in. na sądach w procesie stosowania prawa.

Sąd Najwyższy zwrócił już uwagę, że „konsument ma słabszą pozycję

procesową, ponieważ toczy spór z podmiotem profesjonalnym” i ujawnia się

to na gruncie procesowym w sytuacji, gdy konsument ma ograniczone „możliwości

przeprowadzenia dowodów na okoliczność np. wygaśnięcia lub nieistnienia

zobowiązania, a także jego innej wysokości” co ma miejsce zwłaszcza wówczas,

gdy „[p]owód występujący z roszczeniem wobec konsumenta nie musi na zasadach

ogólnych udowodnić przyczyny powstania dochodzonej wierzytelności ani jej

II NSNc 72/25

10

wysokości”. (wyroki Sądu Najwyższego: z 28 października 2020 r., I NSNc 22/20; 25

listopada 2020 r., I NSNc 57/20, jak również wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 11

lipca 2011 r., P 1/10 oraz wyrok TSUE w sprawie C-176/17).

8. Wobec powyższego, należy uznać, że Sąd Okręgowy wydając zaskarżony

nakaz zapłaty naruszył konstytucyjną zasadę ochrony konsumentów wynikającą

z art. 76 Konstytucji RP nie zapewniając konsumentowi ochrony przed nieuczciwymi

praktykami rynkowymi w sposób, jakiego wymaga Dyrektywa 93/13/EWG.

Sąd Okręgowy nie uwzględnił okoliczności, że roszczenie dotyczyło wierzytelności

konsumenckiej.

9. Wydając nakaz zapłaty, Sąd Okręgowy w ogóle nie wziął pod uwagę

charakteru konsumenckiego umowy, będącej podstawą stosunku prawnego i

roszczeń stron postępowania, przez co nie wziął pod uwagę treści stosunku

podstawowego, łączącego wierzyciela z konsumentem. Okoliczność ta miała

zaś kluczowe znaczenie dla zakresu, w jakim pozwani mogli realizować swoje prawo

do sądu. Nie był on bowiem zobowiązany do formułowania szczegółowego zarzutu

dotyczącego abuzywności konkretnych postanowień umownych, gdyż obowiązek

badania niedozwolonego charakteru klauzul umownych, wiążących się z

przedmiotem sporu określonym przez powoda, spoczywał na sądzie z urzędu.

Obowiązek ten wynika zarówno z prawa krajowego, jak i z prawa unijnego, które

nakładają na sądy konieczność zapewnienia skutecznej ochrony praw konsumentów

przed skutkami posługiwania się przez przedsiębiorców niedozwolonymi

postanowieniami umownymi.

Tymczasem Sąd Okręgowy (sąd krajowy) jest zobowiązany z urzędu do

zbadania nieuczciwego charakteru warunku umownego, jeżeli dysponuje

niezbędnymi w tym celu informacjami co do okoliczności prawnych i faktycznych

(choćby umową kredytu czy umową pożyczki). Dlatego cel Dyrektywy 93/13 nie

mógłby zostać osiągnięty, gdyby konsumenci mieli obowiązek samodzielnego

powołania się na nieuczciwy charakter takich warunków, a skuteczna ochrona

konsumenta może zostać osiągnięta jedynie wtedy, gdy sąd krajowy będzie miał

kompetencję do ocenienia tego rodzaju warunków z urzędu (zob. wyrok TSUE

z 4 czerwca 2009 r. w sprawie C-243/08, Pannon GSM Zrt. przeciwko Erzsébet

Sustikné Győrfi).

II NSNc 72/25

11

Wprawdzie sąd nie jest zobowiązany badać całości umowy konsumenckiej, a

jedynie te jej elementy, które dotyczą, określonego przez strony, przedmiotu

rozstrzyganego sporu (zob. wyrok TSUE z 11 marca 2020 r., C-511/17, pkt 30),

jednak w niniejszej sprawie jest nim kwota zobowiązania, której wysokość wynika

pierwotnie z zastosowania mechanizmu określonego w umowie kredytu. Sąd

Okręgowy był zatem zobowiązany do zbadania z urzędu postanowień umownych, z

których wynikało roszczenie powoda. Niedochowanie tego obowiązku doprowadziło

do nieudzielenia ochrony konsumentowi.

W konsekwencji, zaniechanie Sądu Okręgowego stanowiło naruszenie prawa

do sądu (zarzut z pkt 1 a skargi nadzwyczajnej), zagwarantowanego w art. 45 ust. 1

Konstytucji RP, które obejmuje prawo do rzetelnego procesu oraz do rozpoznania

sprawy zgodnie z przepisami prawa. Nie sposób zaś w świetle przywołanego

orzecznictwa TSUE przyjąć, że uznanie przez sąd danej klauzuli za niedozwolone

postanowienie umowne może nastąpić jedynie na zarzut pozwanego konsumenta

wskazujący konkretne postanowienia umowne.

Sprawiedliwość proceduralna należy do istoty konstytucyjnego prawa do sądu,

albowiem prawo do sądu bez zachowania standardu rzetelności postępowania

byłoby prawem fasadowym (zob. wyroki Trybunału Konstytucyjnego z: 16 stycznia

2006 r., SK 30/05; 26 lutego 2008 r., SK 89/06). Co więcej, Sąd Najwyższy nawet w

sprawach bez elementu konsumenckiego i bez obowiązku oceny z urzędu dowodów,

wskazał, że niekiedy powstanie sytuacja procesowa, w której nieprzeprowadzenie

przez sąd z urzędu dowodu stanowiącego element „zebranego materiału”

stanowiłoby pogwałcenie elementarnych zasad, którymi kieruje się sąd przy

wymierzaniu sprawiedliwości (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 4 stycznia 2007 r., V

CSK 377/06).

10. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału Sprawiedliwości Unii

Europejskiej, sąd krajowy jest zobowiązany do zbadania z urzędu, czy dane warunki

umowy wchodzące w zakres stosowania Dyrektywy 93/13 mają nieuczciwy

charakter, a także do tego, by dokonawszy takiego badania, zniwelować brak

równowagi między konsumentem a przedsiębiorcą, o ile sąd ów posiada niezbędne

ku temu informacje dotyczące stanu prawnego i faktycznego (zob. wyrok TSUE z 13

września 2018 r. Profi Credit Polska C-176/17, EU:C:2018:711, pkt 42; podobnie

II NSNc 72/25

12

wyroki: z 21 kwietnia 2016 r., Radlinger i Radlingerová, C-377/14, EU:C:2016:283,

pkt 52 i przytoczone tam orzecznictwo; z 21 grudnia 2016 r., Gutiérrez Naranjo i in.,

C-154/15, C-307/15 i C-308/15, EU:C:2016:980, pkt 58).

Trybunał Sprawiedliwości wskazał przy tym, że jeśli tylko sąd dysponuje

niezbędnymi informacjami dotyczącymi stanu prawnego i faktycznego, to jest on

zobowiązany do zbadania z urzędu warunków, które mogą być nieuczciwe.

Natomiast w sytuacji, gdy sąd nie dysponuje umową wiążącą strony sporu w

postępowaniu głównym, nie ma podstaw do uznania, że sąd „dysponuje informacjami

dotyczącymi stanu prawnego i faktycznego”, jedynie na tej podstawie, że jest

świadomy istnienia pewnych wzorców umów stosowanych przez przedsiębiorcę

(zob. wyrok z 7 listopada 2019 r., Profi Credit Polska, C-419/18 i C-483/18,

EU:C:2019:930, pkt 63 i 64; podobnie wyrok z 13 września 2018 r., Profi Credit

Polska, C-176/17, EU:C:2018:711, pkt 42 i 47).

Z utrwalonego orzecznictwa TSUE wynika, że obowiązek oceny nieuczciwego

charakteru niektórych warunków umowy oraz obecności wymaganych informacji w

umowie o kredyt z urzędu stanowi uregulowanie proceduralne ciążące na organach

wymiaru sprawiedliwości (wyrok z 21 kwietnia 2016 r., Radlinger i Radlingerová,

C-377/14, EU:C:2016:283, pkt 77 i przytoczone tam orzecznictwo). Sądy krajowe,

stosując prawo krajowe, zobowiązane są zatem tak dalece, jak jest to możliwe,

dokonywać jego wykładni w świetle brzmienia i celu rozpatrywanej dyrektywy, tak by

osiągnąć przewidziany w niej rezultat (zob. wyrok z 7 listopada 2019 r., Profi Credit

Polska, C-419/18 i C-483/18, EU:C:2019:930, pkt 74 i 75, a także wyrok z 21 kwietnia

2016 r., Radlinger i Radlingerová, C-377/14, EU:C:2016:283, pkt 79 i przytoczone

tam orzecznictwo). Co więcej, w przypadku braku możliwości wykładni i stosowania

przepisów krajowych zgodnie z wymogami Dyrektywy 93/13 sądy krajowe mają

obowiązek zbadania z urzędu, czy postanowienia uzgodnione między stronami mają

nieuczciwy charakter, pozostawiając w razie potrzeby bez stosowania wszelkie

przepisy krajowe lub orzecznictwo, które są sprzeczne z efektem takiego badania

(zob. wyrok z 7 listopada 2019 r., Profi Credit Polska, C-419/18 i C-483/18,

EU:C:2019:930, pkt 76, podobnie wyroki: z 4 czerwca 2009 r., Pannon GSM,

C-243/08, EU:C:2009:350, pkt 32, 34, 35; z 14 czerwca 2012 r., Banco Español de

Crédito, C-618/10, EU:C:2012:349, pkt 42 i przytoczone tam orzecznictwo; a także z

II NSNc 72/25

13

18 lutego 2016 r., Finanmadrid EFC, C-49/14, EU:C:2016:98, pkt 46).

11. W świetle powyższych rozważań należy uznać, że doszło również

do naruszenia art. 3851 § 1 k.c. w zw. 3851 § 3 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 Dyrektywy

93/13 skoro Sąd Okręgowy nawet nie dokonał badania czy pozwanym przysługiwał

status konsumenta. Należyte zastosowanie ww. przepisów wiąże się z koniecznością

zachowania większej ostrożności w zakresie rozpoznawania spraw, w których jedna

ze stron jest konsumentem. Z tego też względu ustawodawca wprowadził regulacje

mające zapewnić ochronę interesów konsumenta nie tylko na etapie dokonywania

czynności prawnych, ale również podczas dochodzenia określonych roszczeń na

drodze postępowania sądowego. Jak już wskazano, w niniejszej sprawie weryfikacja

zarzutów postawionych przez skarżącego sprowadza się również do ustalenia czy w

związku z wydaniem zaskarżonego nakazu zapłaty doszło do naruszenia prawa

przez Sąd Okręgowy, zwłaszcza w kontekście konieczności uwzględnienia

konsumenckiego charakteru umowy oraz zawartych w niej postanowień.

Nieuwzględnienie powyższych przepisów miało fundamentalne konsekwencje dla

sposobu rozpoznania sprawy i treści orzeczenia. Wątpliwości jednak budzi to, czy

oczywiste naruszenie wspomnianych przepisów skutkowało jednocześnie

naruszeniem rażącym. Wątpliwości tych łatwo było uniknąć, gdyby art. 3851 § 1 k.c.

w zw. 3851 § 3 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13 zostały powołane w związku

z zarzutem naruszenia art. 76 Konstytucji RP. W istocie bowiem to one decydują o

zakresie ochrony konsumentów wynikającej z art. 76 i powinny stanowić składową

zarzutu naruszenia zasady konstytucyjnej. Ryzykownym natomiast jest czynienie ich

podstawą samoistnego zarzutu, bowiem ustalenie rażącego charakteru naruszenia

tych przepisów k.c. może napotkać na trudności i budzić będzie szereg wątpliwości.

Dlatego Sąd Najwyższy dostrzegając oczywiste naruszenie art. 3851 § 1 k.c. w zw.

3851 § 3 k.c. w zw. z art. ust. 1 Dyrektywy 93/13 nie dostrzega wystarczających racji

by stwierdzić rażący charakter tego naruszenia.

12. Wątpliwości budzi również zarzut rażącego naruszenia prawa

procesowego tj. art. 499 § 1 pkt 2 k.p.c.

O ile doszło do naruszenia wskazanego przepisu, naruszenie to miało ścisły

związek z niewłaściwym sposobem zastosowania przepisów k.c., których naruszenie

zarzucono w zarzucie z pkt 2 a. Z uwagi na powyższe, należało formułować zarzut

II NSNc 72/25

14

naruszenia art. 499 § 1 pkt 2 k.p.c., w związku z powołaniem innych przepisów, które

wyznaczają zakres ochrony przewidzianej dla konsumentów w art. 76 Konstytucji.

Jest to tym istotniejsze, że kwestia rażącego charakteru naruszenia poszczególnych

przepisów k.p.c. zawsze może być przedmiotem wątpliwości.

III. 13. Ustalenie zaistnienia przesłanki szczegółowej kontroli nadzwyczajnej

pozwala przejść do rozstrzygnięcia tego czy spełniona została przesłanka ogólna.

Jak podkreślał Sąd Najwyższy, konieczność zapewnienia zgodności

z art. 2 Konstytucji RP wymaga wzięcia pod uwagę sformułowanych w orzecznictwie

i doktrynie zasad konkretyzujących tę normę ustrojową, przy czym Sąd Najwyższy

nie może abstrahować od całokształtu zasady wyrażonej w tym przepisie Konstytucji

RP, nawet jeśli nie wyeksplikowano z należytą dokładnością, istotnych dla sprawy

aspektów zasady w nim wyrażonej (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z 28

października 2020 r., I NSNc 22/20; z 25 listopada 2020 r., I NSNc 57/20;

postanowienia Sądu Najwyższego: z 6 października 2021 r., I NSNc 357/21; z 3

sierpnia 2021 r., I NSNc 169/20; z 28 września 2021 r., I NSNc 107/21; z 29 września

2021 r., I NSNc 228/21; z 27 października 2021 r., I NSNc 180/21).

Dlatego Sąd Najwyższy stwierdza, że nie uwzględniając w sposób należyty

konsumenckiego charakteru stosunku łączącego powoda z pozwanymi, sąd – jako

organ władzy państwowej – nie wywiązał się z obowiązku wynikającego

z art. 76 Konstytucji RP w związku z unormowaniami art. 7 ust. 1 Dyrektywy 93/13.

W świetle art. 2 Konstytucji RP – sąd nie chronił zatem należycie zaufania,

jakie konsument ma prawo w nim pokładać. W ten sposób, sąd orzekający w imieniu

Rzeczypospolitej Polskiej, będącej w świetle art. 2 Konstytucji RP demokratycznym

państwem prawnym urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej,

którego obowiązkiem jest m.in. ochrona konsumentów, wsparł działania

przedsiębiorcy nakierowane na wykorzystanie słabszej pozycji konsumenta,

sąd zaś nie udzielił konsumentom dostatecznej ochrony.

W świetle powyższego, Sąd Najwyższy stwierdził, że w niniejszej sprawie

zaistniała konieczność zapewnienia zgodności z zasadą demokratycznego państwa

prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej ze względu na

II NSNc 72/25

15

naruszenie szeregu zasad chronionych przepisami Konstytucji RP. Chodzi

zwłaszcza o art. 76 Konstytucji RP, przy czym uchybiono przepisom ustawowym (art.

3851 § 1 w zw. z art. 3851 § 3 k.c.), a w konsekwencji art. 2 Konstytucji RP.

Istotną przesłanką takiego rozstrzygnięcia jest fakt, że akceptacja praktyki

orzeczniczej, polegającej na wydawaniu nakazu zapłaty przeciwko konsumentowi

bez kontroli treści umowy w zakresie objętym żądaniem powoda, na podstawie której

doszło do jego wystawienia, doprowadzi do powstania mechanizmu obejścia

Dyrektywy 13/93 i zagraża zbiorowym interesom konsumentów.

14. Jednocześnie, zdaniem Sądu Najwyższego, na przeszkodzie

uwzględnieniu skargi nadzwyczajnej nie stoi treść art. 89 § 4 u.SN (art. 115 § 2 u.SN).

Zgodnie z tym przepisem, jeżeli zachodzą przesłanki wskazane w art. 89 § 1 u.SN,

a zaskarżone orzeczenie wywołało nieodwracalne skutki prawne, w szczególności

jeżeli od dnia uprawomocnienia się zaskarżonego orzeczenia upłynęło 5 lat, a także

jeżeli uchylenie orzeczenia naruszyłoby międzynarodowe zobowiązania

Rzeczypospolitej Polskiej, Sąd Najwyższy ogranicza się do stwierdzenia wydania

zaskarżonego orzeczenia z naruszeniem prawa oraz wskazania okoliczności,

z powodu których wydał takie rozstrzygnięcie, chyba że zasady lub wolności i prawa

człowieka i obywatela określone w Konstytucji przemawiają za wydaniem

rozstrzygnięcia, o którym mowa w art. 91 § 1 u.SN.

Choć od wydania zaskarżonego nakazu upłynęło ponad 6 lat, co w świetle

art. 89 § 4 u.SN (art. 115 § 2 u.SN) stanowi samodzielną podstawę stojącą

na przeszkodzie jego uchyleniu, to zważywszy na pieniężny charakter świadczeń

będących przedmiotem skargi, nie sposób mówić o wystąpieniu nieodwracalnych

skutków zaskarżonego nakazu zapłaty. Co więcej, Sąd Najwyższy stwierdza, że

prawa człowieka i obywatela określone w Konstytucji RP przemawiają za wydaniem

orzeczenia o jakim mowa w art. 91 § 1 u.SN. Dalsze bowiem obowiązywanie

zaskarżonego nakazu zapłaty skutkowałoby utrzymaniem istnienia długu pozwanych

w rozmiarze dotkliwie ingerującym w ich prawa majątkowe.

Co więcej, uwzględnienie niniejszej skargi jest jedynym środkiem,

który pozwala zapewnić w tej sprawie pełną skuteczność prawa Unii Europejskiej,

poprzez zapewnienie sądowej ochrony praw podmiotowych wynikających z prawa

europejskiego. Tym samym, Izba Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych,

II NSNc 72/25

16

uwzględniając skargę nadzwyczajną w niniejszej sprawie, realizuje obowiązek

zapewnienia pierwszeństwa i pełnej skuteczności prawa Unii Europejskiej

w obszarze objętym kompetencjami Unii Europejskiej, w szczególności zaś regulacją

Dyrektywy 93/13, gwarantując zgodność postępowania krajowego z art. 19

ust. 1 TUE.

15. Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy, na podstawie art. 91

§ 1 u.SN, orzekł jak w punkcie I sentencji.

O wzajemnym zniesieniu kosztów postępowania wywołanego wniesioną

skargą nadzwyczajną Sąd Najwyższy orzekł na podstawie art. 39818 k.p.c.

w zw. z art. 95 pkt 1 u.SN.

[K.O.]

[r.g.]