Pracownica przegrała o nadgodziny i urlop, bo pozwała w złotych, a nie w euro

II PSKP 114/26

2

Sąd Rejonowy w Opolu, wyrokiem z dnia 11 lipca 2023 r., oddalił powództwo

Ż. W. o zasądzenie od pozwanej P. sp. z o. o. kwoty 14.571,00 zł tytułem ekwiwalentu

za niewykorzystany urlop wypoczynkowy za rok 2017 i 2018, wraz z odsetkami

ustawowymi za opóźnienie od kwoty 9.317 zł od dnia 1 stycznia 2018 r. do dnia

zapłaty, oraz od kwoty 5.253 zł od dnia 1 czerwca 2018 r. do dnia zapłaty, oraz kwoty

32.003,09 zł tytułem wynagrodzenia za pracę i dodatku za świadczenie pracy w

godzinach nadliczbowych, wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie, od

dziesiątego dnia każdego miesiąca począwszy od 10 maja 2017 r. do 10 maja 2018

r. i od dnia 31 maja 2018 r. za maj 2018 r., we wskazanych za te miesiące kwotach,

a także zwrotu kosztów procesu, wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie, za

czas od uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty, w tym kosztów zastępstwa

procesowego według norm przepisanych.

Sąd Okręgowy w Opolu, wyrokiem z dnia 24 maja 2024 r., oddalił apelację

powódki od wyroku Sądu Rejonowego w Opolu z dnia 11 lipca 2023 r.

W pierwszej kolejności Sąd Okręgowy wskazał, że Sąd nie jest zobowiązany

pouczać pracownika o bezzasadności powództwa i możliwości skutecznego

dochodzenia innych roszczeń, jeśli powód jednoznacznie formułuje swoje roszczenie

(zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 września 2000 r., I PKN 48/00, OSNAPiUS

2002 Nr 8, poz. 189.). Regułę tę Sąd uzupełnił o stwierdzenie, że miarodajny dla

zakresu obowiązku Sądu ustanowionego w art. 477 zdanie drugie k.p.c. jest stopień

stanowczości pracownika. Oznacza to, że Sąd powinien uszanować żądanie

pracownika, szczególnie gdy sformułował je profesjonalny pełnomocnik, jeśli zostało

ono wyrażone klarownie i nie ma wątpliwości, że nie ma on zamiaru domagać się

innych możliwych roszczeń (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 kwietnia 2018

r., III PK 38/17). Generalnie działanie przez Sąd z urzędu, na podstawie art. 477

k.p.c., ma zapewnić przede wszystkim należytą ochronę pracownikowi, który nie

posiada znajomości przepisów prawa, co pośrednio wynika też z art. 5 k.p.c., zgodnie

z którym w razie uzasadnionej potrzeby sąd może udzielić stronom i uczestnikom

postępowania występującym w sprawie bez adwokata, radcy prawnego rzecznika

patentowego lub radcy Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa niezbędnych

pouczeń co do czynności procesowych. Nie powinno się go natomiast stosować

wówczas, gdy pracownik korzysta z fachowej pomocy profesjonalnego pełnomocnika

II PSKP 114/26

3

(zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 czerwca 2015 r., II PK 182/14, LEX nr

1766114). Nie ulega zatem wątpliwości, że zasada pouczania pracownika o

przysługujących mu prawach z art. 477 zd. 2 k.p.c. nie dotyczy sytuacji, gdy

pracownik od początku występuje wraz z profesjonalnym pełnomocnikiem, tak jak

powódka w niniejszej sprawie. Sąd nie miał więc obowiązku pouczać powódki o

błędnym sformułowania żądania powództwa w walucie polskiej, w sytuacji, w której

powódka była zastępowana przez profesjonalnego pełnomocnika, a żądanie pozwu

sformułowane było w sposób jednoznaczny, konsekwentnie podtrzymywane w

zakresie waluty roszczenia, w kolejnych pismach procesowych.

W dalszej kolejności Sąd Okręgowy wskazał, że treść art. 358 § 3 k.c. nie daje

wierzycielowi prawa do zmiany lub wyboru waluty, w której ma nastąpić wykonanie

przez dłużnika zobowiązania, a jedynie przyznaje wierzycielowi uprawnienie do

wyboru kursu waluty (z dnia wymagalności lub z dnia zapłaty) w przypadku

opóźnienia w wykonaniu zobowiązania, mającego za przedmiot świadczenie

wyrażone w walucie obcej, które może być spełnione w walucie polskiej, ale z uwagi

na wybór waluty dokonany przez dłużnika. W wyroku Sądu Najwyższego z dnia 28

kwietnia 1998 r., (II CKN 712/97) wskazano wyraźnie, że zasądzenie na rzecz

powoda kwoty wyrażonej w innej walucie niż określona w żądaniu pozwu stanowi

naruszenie art. 321 § 1 k.p.c. przyjmując, że gdy przedmiotem zobowiązania jest

suma pieniężna wyrażona w walucie obcej, to spełnienie świadczenia następuje

przez zapłatę sumy nominalnej w tej właśnie walucie, a nie w złotych polskich,

stanowiących przelicznik umówionej sumy.

Sąd pierwszej instancji, z uwagi na zakaz z art. 321 § 1 k.p.c., nie miał zatem

możliwości orzekania o roszczeniu powódki, które zostałoby określone w innej

walucie, niż waluta na jaką powódka umówiła się z pozwaną w umowie o pracę i w

jakiej przez cały czas trwania tej umowy miała wypłacane wynagrodzenia i inne

świadczenia związane z pracą, a z uwagi na występowania powódki w procesie od

początku z profesjonalnym pełnomocnikiem nie miał podstaw do udzielania jej w tym

zakresie pouczenia.

Dalej Sąd Okręgowy wskazał, że nawet gdyby przyjąć pogląd zupełnie

odmienny i uznać że jednostronne określenia roszczenia przez powódkę w walucie

II PSKP 114/26

4

polskiej, bez wyraźnej ani dorozumianej zgody pozwanego, nie naruszało zasady

walutowości, wskazanej w art. 358 § 3 k.c., ani zakazu zwartego w art. 321 §1 k.p.c.,

w związku z czym nie powinno skutkować oddaleniem jej powództwa, które powinno

być merytorycznie rozpoznane, to w świetle materiału dowodowego powódka i tak

nie wykazała w niniejszej sprawie, że pozwana nie wypłaciła jej całego należnego

wynagrodzenia za godziny nadliczbowe i ekwiwalentu za niewykorzystany urlop

wypoczynkowy, co również uwypuklił Sąd pierwszej instancji w końcowej części

swojego uzasadnienia.

W świetle przedłożonej w sprawie opinii biegłej, która precyzyjnie

zweryfikowała zasadność roszczeń powódki odnośnie do dodatków za pracę w

godzinach nadliczbowych od dnia 20 marca 2017 r. do dnia 31 maja 2018 r. i

ekwiwalentu za niewykorzystany urlop za lata 2017 i 2018 - w ocenie Sądu

Okręgowego - za bezzasadne należało uznać oba zarzuty naruszenia prawa

materialnego, to jest art. 151 § 1 k.p. - przez jego niezastosowanie i brak zasądzenia

na rzecz powódki dochodzonych należności z tytułu dodatku za pracę w godzinach

nadliczbowych oraz art. 171 § 1 k.p.- przez jego niezastosowanie i brak zasądzenia

na rzecz powódki dochodzonych należności z tytułu ekwiwalentu za niewykorzystany

urlop wypoczynkowy. Przedłożone opinie biegłej jasno wskazywały bowiem, że

pozwana nie zalega wobec powódki z zapłatą jakichkolwiek kwot z tytułu

wynagrodzenia za pracę, dodatków za pracę w godzinach nadliczbowych, w porze

nocnej, w dni wolne od pracy i święta oraz ekwiwalentu za niewykorzystany urlop

wypoczynkowy.

Skargę kasacyjną w imieniu powódki wywiódł jej pełnomocnik, zaskarżając

wyrok Sądu Okręgowego w zakresie punktu 1, oddalającego apelację.

W podstawach skargi kasacyjnej wskazał na naruszenie przepisów prawa

materialnego, to jest (-) art. 358 § 3 k.c., przez jego błędne zastosowanie w niniejszej

sprawie i uznanie, że powódka mogła żądać spełnienia roszczenia określonego

jedynie w walucie euro, co skutkowało oddaleniem powództwa, podczas gdy było

ono zasadne, gdyż strona przeciwna w żadnym momencie postępowania nie

podniosła zarzutu w przedmiocie niewłaściwego sformułowania dochodzącego

pozwem żądania.

II PSKP 114/26

5

Na podstawie art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c. zaskarżonemu wyrokowi skarżący

zarzucił naruszenie prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik

sprawy, a mianowicie art. 477 zdanie drugie k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c.,

przez jego niezastosowanie w realiach niniejszej sprawy w odniesieniu do sposobu

określenia waluty żądania sformułowanego przez powódkę w powództwie

inicjującym niniejsze postępowanie, podczas gdy Sąd pierwszej instancji był

zobligowany do pouczenia powódki w tym zakresie.

Mając powyższe na uwadze, skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego

orzeczenia w skarżonej części, to jest w zakresie pkt I i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu oraz o zasądzenie od pozwanego na

rzecz powódki kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego

według norm przepisanych.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną strona pozwana wniosła o oddalenie

skargi kasacyjnej jako pozbawionej uzasadnionych podstaw, a nadto o zasądzenie

od powódki na rzecz pozwanej kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów

zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zasługiwała na uwzględnienie.

Okoliczności wyjawione przez pracownika definiują przedmiot sporu, dotyczy

to jednak wypadków, gdy nie sprecyzował on roszczenia; jeśli zaś powód w sposób

wyraźny i stanowczy określa żądanie, to sąd jest nim związany, nawet jeżeli ze

wskazanych twierdzeń możliwe jest skomponowanie innych roszczeń albo żądań w

wyższej kwocie. Inna sytuacja zajdzie, gdy pracownik nie potrafi jednoznacznie

sprecyzować części postulatywnej pozwu i powiązać jej z przytaczanymi

okolicznościami. W tym przypadku, trafna jest konstatacja, że przedmiotem sprawy

są żądania, które wynikają z uzasadnienia pozwu. Z założeniem tym współgrają

wypracowane w orzecznictwie dyrektywy kierunkowe interpretowania zgłoszonego

II PSKP 114/26

6

żądania (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 27 kwietnia 2017 r., I PZ 3/17,

LEX nr 2312490).

Sąd pozostaje związany zindywidualizowanym roszczeniem. Powód ma

obowiązek "dokładnie określić żądanie". Wymóg ten jest istotny, jeśli weźmie się pod

uwagę, że tylko to żądanie może stać się przedmiotem wyrokowania. Istnieje bowiem

zakaz orzekania o żądaniach nie objętych pozwem. Przepis art. 477 zd. 2 k.p.c.

przewiduje, że przewodniczący poucza pracownika o roszczeniach wynikających z

przytoczonych przez niego faktów. W orzecznictwie wskazano, że sąd nie ma

obowiązku pouczania pracownika o bezzasadności powództwa i możliwości

skutecznego dochodzenia innych roszczeń, jeśli powód jednoznacznie formułuje

swoje roszczenie. (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 kwietnia 2018 r., III PK

38/17, LEX nr 2556095).

Ponadto sąd za wszelką cenę powinien unikać „prowadzenia postępowania”

w zastępstwie strony, gdyż zaburza to „równość broni” między stronami. Jedną z

podstawowych zasad polskiej procedury cywilnej – ściśle związaną z zagadnieniem

równości – jest kontradyktoryjność postępowania, oznaczająca, że równouprawnione

strony toczą spór przed bezstronnym sądem. Z zasady tej wprost wynika wymóg, by

obie strony miały zagwarantowaną jednakową możliwość obrony swych praw i

interesów przez zgłaszanie żądań i wniosków, przedstawianie twierdzeń i dowodów

i korzystanie ze środków zaskarżenia. W postępowaniu w sprawach z zakresu prawa

pracy zasada ta nie jest wyłączona. Pouczenia, o których mowa w tej regulacji,

dotyczą jedynie pouczeń odnoszących się do roszczeń, jakie pracownik mógłby

zgłaszać w związku z podniesionymi okolicznościami w sprawie (A. Rutkowska [w:]

Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Art. 1–505(39). Tom I, red. O. M.

Piaskowska, Warszawa 2024, LEX, art. 477). Natomiast sama skarżące w skardze

kasacyjnej przyznaje, że jej żądanie było dokładnie określone w treści pozwu.

Regulacja wyrażona w art. 477 zd. 2 k.p.c., według której przewodniczący

poucza pracownika o roszczeniach wynikających z przytoczonych przez niego

faktów, jest wyrazem zasady ochrony słusznego interesu pracownika, która stanowi

przejaw ochronnej funkcji prawa pracy obowiązującej w prawie materialnym.

Jednakże nie można jej rozumieć w ten sposób (a tak sugeruje pełnomocnik

II PSKP 114/26

7

skarżącej), że Sąd pierwszej instancji, przez realizację obowiązku wyrażonego w

treści art. 477 zd. 2 k.p.c., miał stać na straży poprawności sformułowanych przez

powódkę żądań i tym samym doprowadzić do ich „przeformułowania”.

Mając powyższe na uwadze, brak jest argumentów do uznania zarzutu

naruszenia art. 477 zd. 2 k.p.c.

Na marginesie należy jednak stanowczo podkreślić, że orzekające w sprawie

sądy powszechne rozpoznały merytorycznie żądania powódki i przyjęły, że w świetle

materiału dowodowego nie wykazała, iż pozwana nie wypłaciła jej całego należnego

wynagrodzenia za godziny nadliczbowe i ekwiwalentu za niewykorzystany urlop

wypoczynkowy. Zatem i z tego punktu widzenia chybiony jest zarzut naruszenia art.

477 zd. 2 k.p.c.

Odnosząc się zaś do zarzutu naruszenia prawa materialnego, należy

wskazać, że aktualnie zasada, która może być zrekonstruowana na podstawie art.

358 k.p.c., reguluje dopuszczalność spełnienia w walucie polskiej świadczenia

wyrażonego w walucie obcej dotyczy. Strony, kształtując umownie swoje

zobowiązania pieniężne, mogą obrać dowolną walutę, dzięki swobodzie obrotu

dewizowego, zapewnionej przez brak w Kodeksie cywilnym oraz prawie dewizowym

zasadniczych ograniczeń w zakresie wyrażania i wykonywania zobowiązań w

walutach obcych (por. A. Olejniczak [w:] Kodeks cywilny. Komentarz, t. 3, Część

ogólna, red. A. Kidyba, Warszawa 2014, Legalis, art. 358; B. Bugajski:

Dopuszczalność wyboru waluty spełnienia świadczenia z tytułu odszkodowania za

opóźniony lub odwołany lot, PS 2024/7–8, s. 90–101).

Na tle stanu prawnego obowiązującego do 2009 r. w doktrynie dominowało

stanowisko, wedle którego prawidłowe wykonanie zobowiązania pieniężnego

wymaga dokonania zapłaty w takiej walucie, jaką wskazuje treść zobowiązania.

Jeżeli strony w ramach dopuszczalnego wyjątku od zasady walutowości ustaliły, że

świadczenie zostanie spełnione w walucie obcej, nie jest możliwe dokonanie zapłaty

w złotych polskich, chyba że wierzyciel wyrazi na to zgodę. Obecnie dłużnik może

wykonać swoje uprawnienie przemienne (facultas alternativa) w dowolnym czasie.

Może złożyć oświadczenie o wyborze waluty polskiej lub po prostu spełnić

II PSKP 114/26

8

świadczenie. Oznacza to, że sytuację dłużnika można określić jako uprawnienie

przemienne. Jest on zobowiązany do spełnienia świadczenia w walucie obcej, jednak

może zwolnić się ze zobowiązania także przez zapłatę odpowiednio przeliczonej

sumy w walucie polskiej i będzie to należyte wykonanie zobowiązania (zob. P.

Machnikowski [w:] Kodeks cywilny. Komentarz, E. Gniewek, P. Machnikowski (red.),

Warszawa 2025, Legalis, art. 358). Nawet jeżeli dłużnik znajdzie się w opóźnieniu,

prawo wyboru waluty nie przechodzi na wierzyciela; wierzyciel ma jednak wówczas

prawo wyboru kursu, według którego jest określana wartość waluty obcej, jeżeli

dłużnik dokona wyboru waluty polskiej. Omawiany przepis nie umożliwia zatem

wierzycielowi zmiany waluty bez zgody dłużnika. Innymi słowy uprawnienie do

wyboru waluty, w której świadczenie ma zostać spełnione, przysługuje dłużnikowi, a

więc wierzyciel nie może żądać zwrotu nienależnego świadczenia w walucie polskiej.

W doktrynie dominuje pogląd, że zgodnie z art. 358 § 3 k.c. wierzyciel nie

nabywa uprawnienia do wyboru waluty w sytuacji opóźnienia dłużnika. Przyjmuje się,

że nawet wówczas prawo wyboru waluty nie przechodzi na wierzyciela. Wierzyciel

ma jedynie w takiej sytuacji prawo wyboru kursu, według którego jest określana

wartość waluty obcej, jeżeli dłużnik dokona wyboru waluty polskiej (R. Morek w: K.

Osajda (red.) Kodeks cywilny. Komentarz do art. 358 k.c., Warszawa 2021; A.

Brzozowski [w:] K. Pietrzykowski (red.) Kodeks cywilny. Komentarz do art. 358 k.c.,

Warszawa 2010, LEX; M. Lemkowski [w:] M. Gutowski (red.) Kodeks cywilny. Tom II.

Komentarz do art. 358 k.c., Warszawa 2019). Taki pogląd został wyrażony również

w orzecznictwie Sądu Najwyższego, w szczególności w wyroku z 16 maja 2012 r. (III

CSK 273/11, LEX nr 1224683), w którym przyjęto, że w wypadku zwłoki dłużnika w

spełnieniu świadczenia w wykonaniu zobowiązania, którego przedmiotem jest suma

pieniężna wyrażona w walucie obcej, wierzyciel ma prawo wyboru kursu, według

którego jest określana wartość waluty obcej, jeżeli dłużnik dokona wyboru waluty

polskiej. Pogląd ten zachowuje aktualność na gruncie art. 358 § 3 k.c. w brzmieniu

obowiązującym od dnia 8 września 2016 r. W konsekwencji art. 358 § 3 k.c. nie

umożliwia wierzycielowi zmiany waluty bez zgody dłużnika. Oznacza to, że

uprawnienie do wyboru waluty, w której świadczenie ma zostać spełnione,

przysługuje dłużnikowi, a więc strona powodowa jako wierzyciel nie może żądać

zwrotu nienależnego świadczenia w walucie polskiej, skoro sama otrzymywała

II PSKP 114/26

9

świadczenie z tytułu wykonywania umowy o pracę (wynagrodzenie) w walucie obcej

(euro).

Kodeksowe upoważnienie do dokonania zapłaty w pieniądzu polskim może

zostać zmienione w ramach czynności cywilnoprawnej. Zastrzeżenie umowne,

zgodnie z którym wykonanie zobowiązania może nastąpić tylko w walucie obcej,

określa się mianem klauzuli efektywnej (rzeczywistej) zapłaty. W razie zawarcia w

umowie takiego zastrzeżenia zapłata musi nastąpić w umówionej walucie, chyba że

obie strony uzgodnią zmianę (zob. P. Nazaruk [w:] B. Bajor i in., Kodeks cywilny.

Komentarz aktualizowany, Gdańsk 2024, LEX, art. 358). Stąd w niniejszej sprawie

należy również zwrócić uwagę na treść zawartej między stronami umowy, zgodnie z

którą czas pracy powódki wynosił 40 godzin w systemie zmianowym, a

wynagrodzenie w kwocie 11,83 euro za godzinę. Skoro zatem strony zawarły umowę

w walucie obcej, należy uznać, że umowa ta nie narusza zasady walutowości, a o

sposobie wykonania zobowiązania decyduje, zgodnie z art. 354 § 1 k.c., treść umowy.

Strony zaś nie przewidziały możliwości realizacji tego zobowiązania pieniężnego w

innej walucie niż euro.

Natomiast eliminacja upoważnienia przemiennego uregulowanego w art. 358

§ 1 k.c., która następuje wskutek zastrzeżenia efektywnej klauzuli walutowej, mogła

nastąpić przez zastrzeżenie, że wykonanie zobowiązania pieniężnego, wyrażonego

w walucie obcej, może nastąpić wyłącznie w tej walucie. Należy też podkreślić, że

zastrzeżenie efektywnej klauzuli walutowej może nastąpić przez posłużenie się

jakimkolwiek wyrażeniem, które w drodze wykładni dokonywanej zgodnie z art. 65

k.c. będzie uzasadniać wniosek, że dłużnikowi nie przysługuje uregulowane w art.

358 § 1 k.c. upoważnienie przemienne, w tym w szczególności przez wyrażenie

obejmujące słowo „włącznie” odnoszące się do waluty świadczenia (zob. B.

Lackoroński: Waluta zobowiązania i waluta świadczenia po zmianie art. 358 k.c. z

10.07.2015 r., PS 2016, nr 11, s. 43-59). Wobec obowiązującej strony treści umowy

o pracę oraz ustalenia wyłącznie waluty euro, jako waluty spełnienia świadczenia

pieniężnego, w pierwszej kolejności następuje eliminacja upoważnienia

przemiennego dłużnika, a to oznacza, że w konsekwencji § 3 art. 358 k.c. nie będzie

II PSKP 114/26

10

miał w sprawie zastosowania. Tym samym zarzut naruszenia tego artykuły

przedstawia się jako bezzasadny.

Uzupełniająco należy wskazać, że z przepisami prawa materialnego

sprzężone są (uwzględniające powyższy podział) regulacje procesowo-prawne.

Norma art. 3191 k.p.c. przewiduje, że jeżeli z czynności prawnej, ustawy albo

orzeczenia sądowego będącego źródłem zobowiązania wynika, że świadczenie

pieniężne może być spełnione wyłącznie w walucie obcej, sąd uwzględniając

powództwo zastrzega, że spełnienie tego świadczenia nastąpi wyłącznie w walucie

obcej. Regulacja ta zatem dotyczy sytuacji, w których waluta obca jest tzw. efektywną

walutą zobowiązania. A contrario, jeżeli przedmiotem sporu jest żądanie wykonania

zobowiązania pieniężnego oznaczonego w walucie obcej (innego niż długu

walutowego efektywnego), a powód dochodzi zapłaty w walucie polskiej, to oddalenie

powództwa z uwagi na błędne (niezgodne z wolą dłużnika) oznaczenie sposobu jego

spełnienia, może nastąpić, co do zasady, wyłącznie w przypadku podniesienia przez

pozwanego zarzutu sprzeczności sformułowanego żądania z prawem dłużnika do

spełnienia świadczenia w walucie zobowiązania. W przypadku gdy dłużnik nie

podniesie takiego zarzutu, to zasadniczo zaistnieją przesłanki uznania, że co

najmniej konkludentnie zgadza się on na wynikającą z pozwu modyfikację sposobu

spełnienia zobowiązania pieniężnego wyrażonego w walucie obcej (zob. wyrok Sądu

Apelacyjnego w Szczecinie z 20 grudnia 2021 r., I AGa 60/21, OSASz 2022/1/53–

85).

Sumując powyższe, Sąd Najwyższy orzekł z mocy art. 39814 k.p.c. O kosztach

procesu orzeczono w myśl art. 102 k.p.c. w związku z art. 39821 k.p.c.

AGM

[r.g.]

II PSKP 114/26

11