Spadła z przyczepy podczas załadunku słomy. SN uchylił wyrok o odszkodowanie dla męża

Sąd Okręgowy w Przemyślu wyrokiem z 29 września 2023 r., III AUa 5/23

oddalił apelację K. P. (wnioskodawca) od wyroku Sądu Rejonowego w Przemyślu z

2 marca 2022 r., IV U 189/21 oddalającego odwołanie wnioskodawcy od decyzji

Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (organ rentowy) z 6 kwietnia

II USKP 104/26

2

2020 r., mocą której odmówiono wnioskodawcy prawa do jednorazowego

odszkodowania w związku ze śmiercią małżonki B. P. w wyniku wypadku przy pracy

rolniczej, który miał miejsce 20 sierpnia 2019 r. Organ rentowy wyjaśnił, że ze

zgromadzonego materiału dowodowego wynikało, iż w chwili wypadku zmarła była

pod wpływem alkoholu, co spowodowało zerwanie związku między wypadkiem a

pracą rolniczą. Sąd Rejonowy w Przemyślu wyrokiem z 5 stycznia 2021 r. oddalił

odwołanie wnioskodawcy. Po rozpoznaniu apelacji wnioskodawcy, który wnosił o

ustalenie, w jaki sposób stan nietrzeźwości wpłynął na zachowanie zmarłej żony, Sąd

Okręgowy w Przemyślu wyrokiem z 25 maja 2021 r. uchylił zaskarżony wyrok Sądu

pierwszej instancji i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania. Sąd Rejonowy w

Przemyślu po ponownym rozpoznaniu sprawy oddalił odwołanie.

Sąd Rejonowy ustalił, że żona wnioskodawcy podlegała ubezpieczeniu

wypadkowemu, chorobowemu i macierzyńskiemu z mocy ustawy z dnia 20 grudnia

1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity tekst: Dz.U. z 2025 r., poz.

197 ze zm.) od 1 kwietnia 1993 r. jako małżonek rolnika. W dniu 20 sierpnia 2019 r.

w trakcie załadunku belowanej słomy na przyczepę poruszającego się wolno

ciągnika, żona wnioskodawcy spadła z przyczepy i zmarła wskutek doznanych

obrażeń. Badanie przeprowadzone w kierunku obecności alkoholu etylowego

wykazało wynik EtOH 2,11 g/l. Sąd pierwszej instancji ustalił na podstawie opinii

biegłych, że stężenie alkoholu we krwi zmarłej miało znaczny wpływ na zachowanie

zdolności koordynacyjno-psychomotorycznych w dniu zdarzenia. Sąd ustalił, że

przepisy BHP nie dopuszczają prac załadunkowych podczas przejazdu. Ponadto,

Sąd pierwszej instancji uwzględnił, że wyrokiem z 15 kwietnia 2021 r. Sąd Rejonowy

w Jarosławiu uznał wnioskodawcę za winnego tego, że nieumyślnie spowodował

śmierć żony, ponieważ - wykonując prace polowe ciągnikiem - nie zachował należytej

ostrożności. Prowadził pojazd w sytuacji, gdy żona wnioskodawcy znajdowała się na

wysoko załadowanej przyczepie, co było niedopuszczalne. W wyniku tych działań

zmarła straciła równowagę i spadła na ziemię, co doprowadziło do jej śmierci. W

konsekwencji sąd karny skazał wnioskodawcę na karę 4 miesięcy pozbawienia

wolności w zawieszeniu na okres próby 1 roku.

Sąd Rejonowy w Przemyślu stwierdził, że odwołanie wnioskodawcy było

niezasadne. W sprawie sporne było, czy ubezpieczona pozostawała pod wpływem

II USKP 104/26

3

alkoholu, czy miało to związek z wypadkiem, a w konsekwencji jak prawnie należało

ocenić zaistniałą sytuację. Sąd doszedł do wniosku, że zmarła była w stanie

nietrzeźwości w chwili wypadku. Stan ten miał istotny wpływ na upadek z naczepy i

pozostawał w związku przyczynowo - skutkowym ze śmiercią ubezpieczonej. Wobec

tego ubezpieczona, będąc w stanie nietrzeźwości, sama w znacznym stopniu

przyczyniła się do wypadku. Sąd Rejonowy uznał, że śmierć ubezpieczonej nie

pozostaje w związku przyczynowo-skutkowym z pracą rolniczą, którą wykonywała

przed tym zdarzeniem. Doszło bowiem do zerwania związku z pracą rolniczą wskutek

stanu nietrzeźwości, który miał istotny wpływ na wypadek.

Rozpoznając apelację wnioskodawcy, Sąd Okręgowy uznał, że Sąd pierwszej

instancji prawidłowo ustalił stan faktyczny przy ponownym rozpoznawaniu sprawy.

W dalszej kolejności Sąd stwierdził, że sąd cywilny jest związany tylko ustaleniami

dotyczącymi popełnienia przestępstwa, a więc okolicznościami składającymi się na

jego stan faktyczny, czyli dotyczącymi osoby sprawcy, przedmiotu przestępstwa oraz

czynu przypisanego oskarżonemu, które znajdują się w sentencji wyroku. W dalszej

kolejności Sąd drugiej instancji zwrócił uwagę, że stan nietrzeźwości zmarłej w chwili

wypadku miał istotny wpływ na upadek z naczepy i pozostawał w związku

przyczynowo - skutkowym ze śmiercią ubezpieczonej, a ona sama w znacznym

stopniu przyczyniła się do tego wypadku. Tym samym Sąd pierwszej instancji trafnie

przyjął, że została wyczerpana hipoteza art. 10 ust. 2 ustawy o ubezpieczeniu

społecznym rolników, ponieważ ubezpieczona - będąc w stanie nietrzeźwości - sama

w znacznym stopniu przyczyniła się do wypadku. Sąd Okręgowy następnie stwierdził,

że odstępstwa od zasady, iż rolnik wpłacający regularnie składki na ubezpieczenie

wypadkowe otrzyma odszkodowanie w przypadku wypadku przy pracy na terenie

jego gospodarstwa rolnego, powinny być ograniczone do wyjątkowych sytuacji,

obejmujących umyślne spowodowanie wypadku, działanie zbliżone do umyślnego

spowodowania wypadku oraz do sytuacji bardzo negatywnie ocenianej społecznie -

spowodowania wypadku pod wpływem alkoholu lub narkotyków (z odwołaniem do

wyroku Sądu Najwyższego z 17 lutego 2021 r., III USKP 25/21, LEX nr 3123438).

Taka sytuacja w ocenie Sądu miała miejsce w rozpoznawanej sprawie.

Poszkodowana wykonywała pracę rolniczą niezgodnie z przepisami BHP, stojąc na

wysoko ułożonych balach słomy na przyczepie, która podpięta była do ciągnika

II USKP 104/26

4

nieprzerwanie będącego w ruchu, co kwalifikuje się, jako rażące niedbalstwo.

Dodatkowo była w stanie nietrzeźwości, który to stan w ocenie biegłego w znaczny

sposób przyczynił się do wypadku. Wskazane okoliczności doprowadziły Sąd

Okręgowy do wniosku, że Sąd Rejonowy prawidłowo zastosował przepisy prawa

materialnego, odmawiając wnioskodawcy prawa do jednorazowego odszkodowania

z tytułu wypadku przy pracy rolniczej.

Wnioskodawca zaskarżył wyrok Sądu Okręgowego skargą kasacyjną w całości.

Wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania Sądowi Okręgowemu, ewentualnie o uchylenie tego wyroku oraz

poprzedzającego go wyroku Sądu Rejonowego i przekazanie sprawy Sądowi

pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono

naruszenie: 1) art. 10 ust. 2 pkt 1 i 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników

przez ich niewłaściwe zastosowanie i uznanie przez Sąd drugiej instancji, że

skarżącemu nie należy się jednorazowe odszkodowanie gdyż ubezpieczona

podczas pracy rolniczej spowodowała wypadek wskutek rażącego niedbalstwa, a

także będąc w stanie nietrzeźwości sama w znacznym stopniu przyczyniła się do

wypadku przy pracy rolniczej skutkującego jej śmiercią, podczas gdy do wypadku

doszło z wyłącznej winy osoby trzeciej — męża ubezpieczonej, który na mocy wyroku

Sądu Rejonowego został uznany za winnego nieumyślnego spowodowania śmierci

swojej żony. Powyższe zdaniem skarżącego oznacza, że nie ziściły się przesłanki

wyłączające możliwość przyznania odszkodowania, gdyż ustawodawca nie

przewidział możliwości odmowy przyznania odszkodowania w sytuacji, gdy wypadek

został spowodowany przez osoby trzecie; 2) art. 11 ust. 1 pkt 3 ustawy o

ubezpieczeniu społecznym rolników przez błędną wykładnię tego przepisu

prowadzącą do przyjęcia przez Sąd, że okoliczności śmierci ubezpieczonej nie

pozostają w związku przyczynowo - skutkowym z pracą rolniczą, podczas gdy

wypadek powstał wyłącznie na skutek niezawinionego działania ubezpieczonej, a to

z winy jej męża, zaś samo zdarzenie zostało wywołane przyczyną zewnętrzną.

Wnioskodawca wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Okręgowego w

Przemyślu w całości i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania,

ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i poprzedzającego go wyroku

Sądu Rejonowego w Przemyślu i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do

II USKP 104/26

5

ponownego rozpoznania oraz zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów

zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna okazała się uzasadniona. Zgodnie z art. 10 ust. 1 pkt 3

ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników jednorazowe odszkodowanie

przysługuje członkom rodziny ubezpieczonego, który zmarł wskutek wypadku przy

pracy rolniczej lub rolniczej choroby zawodowej. Krąg członków rodziny, którym

przysługuje jednorazowe odszkodowanie z art. 10 ust. 1 pkt 3 tej ustawy, definiuje jej

art. 10 ust. 1a. Z powołanych do tej pory przepisów wynika, że żona wnioskodawcy

jest ubezpieczonym, z tytułu śmierci którego odszkodowanie może przysługiwać

wnioskodawcy (jako uprawnionemu członkowi rodziny ubezpieczonego). W dalszej

kolejności należy przypomnieć, że za wypadek przy pracy rolniczej zgodnie z art. 11

ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników uważa się nagłe zdarzenie

wywołane przyczyną zewnętrzną, które nastąpiło podczas wykonywania czynności

związanych z prowadzeniem działalności rolniczej albo pozostających w związku z

wykonywaniem tych czynności. W stanie faktycznym sprawy nie ulega wątpliwości,

że żona wnioskodawcy zmarła w wyniku zdarzenia, które miało miejsce podczas

wykonywania czynności właściwych dla działalności rolniczej.

Sporne natomiast pozostawało, czy stwierdzony stan nietrzeźwości żony

wnioskodawcy oraz ustalony wyrokiem sądu karnego fakt przyczynienia się

wnioskodawcy do śmierci żony, wpływają na prawo wnioskodawcy do jednorazowe

odszkodowania z tytułu śmierci żony jako osoby objętej rolniczym ubezpieczeniem

wypadkowym. W tym zakresie Sąd Najwyższy zwrócił uwagę, że zgodnie z art. 10

ust. 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, jednorazowe odszkodowanie

nie przysługuje ubezpieczonemu, jeżeli spowodował on wypadek umyślnie albo

wskutek rażącego niedbalstwa (pkt 1) lub będąc w stanie nietrzeźwości, będąc pod

wpływem środków odurzających, substancji psychotropowych lub innych środków o

podobnym działaniu, sam w znacznym stopniu przyczynił się do wypadku (pkt 2). Z

przytoczonych wyżej przepisów ustawy wynika, że art. 10 ust. 1 oraz art. 11 ust. 1

normują przesłanki nabycia prawa do jednorazowego odszkodowania, art. 10 ust. 1a

krąg uprawnionych, a art. 10 ust. 2 reguluje wyjątek, który niweczy to prawo. Wyjątek

II USKP 104/26

6

taki należy interpretować wąsko, co przesądzono w powołanym przez Sąd drugiej

instancji wyroku Sądu Najwyższego z 17 lutego 2021 r., III USKP 25/21.

Z treści art. 10 ust. 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników wynika

jednoznacznie, że unormowane w nim sytuacje, w których prawo do jednorazowego

odszkodowania z tytułu wypadku przy pracy rolniczej nie przysługuje, wpływają

wyłącznie na prawo ubezpieczonego – i tylko ubezpieczonego - do tego

odszkodowania. Zgodnie z art. 10 ust. 1 pkt 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym

rolników, ubezpieczonemu przysługuje jednorazowe odszkodowanie tylko za stały

lub długotrwały uszczerbek na zdrowiu. To tego świadczenia (odszkodowania)

dotyczy regulacja art. 10 ust. 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Przepis

ten nie dotyczy natomiast prawa członka rodziny (w niniejszej sprawie wnioskodawcy)

ubezpieczonego (w niniejszej sprawie żony wnioskodawcy) do jednorazowego

odszkodowania w przypadku śmierci ubezpieczonego. Innymi słowy, wspomniany

przepis ogranicza odpowiedzialność publicznego ubezpieczyciela (KRUS), tylko do

przypadków, w których to ubezpieczony domaga się odszkodowania za wypadek

przy pracy rolniczej, który sam spowodował (pkt 1) albo do którego przyczynił się w

znacznym stopniu, znajdując się w określonym stanie psychofizycznym (pkt 2).

Przepis art. 10 ust. 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników nie wyłącza

natomiast odpowiedzialności KRUS z tytułu wypadku przy pracy rolniczej, w wyniku

którego zmarł – objęty ubezpieczeniem rolniczym – członek rodziny rolnika, nawet

gdy to ten członek rodziny spowodował lub przyczynił się do tego zdarzenia. Oznacza

to, że w przypadku śmierci ubezpieczonego ubezpieczyciel publiczny udzieli zawsze

ochrony uprawnionym członkom jego rodziny, niezależnie od tego, czy do wypadku

doszło w okolicznościach objętych art. 10 ust. 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym

rolników. Odpowiedzialność KRUS za wypadek przy pracy rolniczej, gdy z wnioskiem

o jednorazowe odszkodowanie występują uprawnieni członkowie rodziny nie jest

ograniczona żadnymi okolicznościami. Dotyczy to również sytuacji, w której

zdarzenie zaklasyfikowane jako wypadek przy pracy rolniczej zostanie wywołane

działaniami lub zaniechaniami członka rodziny, a nie samego ubezpieczonego.

Okoliczności opisane w art. 10 ust. 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników

zawężają odpowiedzialność KRUS wyłącznie w stosunku do świadczeń, jakie

przysługiwałby ubezpieczonemu, który uległ wypadkowi przy pracy rolniczej.

II USKP 104/26

7

Odpowiedzialność KRUS w sprawach takich jak niniejsza uzależniona jest

natomiast od kwalifikacji zdarzenia jako wypadku przy pracy rolniczej. Jeżeli ustalone

zostanie, że do wypadku nie doszło przy takiej pracy, to świadczeń z ubezpieczenia

wypadkowego (powszechnego czy rolniczego) nie będzie można nabyć. W

orzecznictwie przyjęto już, że wykonywanie czynności składających się na pracę

rolniczą pod wpływem alkoholu lub substancji psychotropowych może prowadzić do

zerwania związku tych czynności z pracą rolniczą, skutkując w konsekwencji

odmową zaklasyfikowania danego urazu lub śmierci jako wypadek przy pracy.

Decydują o tym jednak konkretne okoliczności faktyczne danej sprawy (wyroki Sądu

Najwyższego: z 6 listopada 2009 r., III UK 43/09, LEX nr 560873; z 25 czerwca 2010

r., II UK 75/10, M.P.Pr. 2010 Nr 11, poz. 604; z 5 marca 2003 r., II UK 194/02, OSNP

2004 Nr 8, poz. 143) oraz z 27 października 2007 r., I UK 127/07, OSNP 2008 nr 23-

24, poz. 365; z 13 lipca 2011 r., I UK 46/11, LEX nr 1043989). Uwzględniając

wynikającą z art. 24 Konstytucji RP dyrektywę wykładni, zgodnie z którą praca

znajduje się pod ochroną Rzeczypospolitej Polskiej oraz jej urzeczywistnienie w

postaci opisanej powyżej zasady odpowiedzialności organu rentowego za wypadki

przy pracy – zwłaszcza wobec członków rodziny osób zmarłych wskutek takich

zdarzeń, należy stwierdzić, że zerwanie związku z pracą jako okoliczność

powodująca odmowę określenia zdarzenia mianem wypadku przy pracy powinno

dotyczyć sytuacji skrajnych i wyjątkowych. Takie stwierdzenie wzmacnia fakt, że w

kolejnych ustawowych definicjach pojęcia „wypadek przy pracy rolniczej”

ustawodawca konsekwentnie nie umieszcza zastrzeżeń o winie poszkodowanego i

innych potencjalnych przesłankach egzoneracyjnych. Stwierdzenie zerwania

związku z pracą (w tym też rolniczą) należy w konsekwencji - w świetle

dotychczasowego stanowiska Sądu Najwyższego - ograniczyć do sytuacji

ewidentnych, w których niewątpliwie poszkodowany zachowywał się w sposób,

którego nie można określić jako odpowiadającego wykonywaniu zawodu rolnika

(wyrok Sądu Najwyższego z 17 lutego 2021 r., III USKP 25/21). Należy ponadto

pamiętać, że sam stopień nietrzeźwości nie jest ustawowym miernikiem zerwania

związku wykonywanych czynności z praca rolniczą, zaś sam stan nietrzeźwości

trudno uznać za przyczynę zerwania związku z pracą, jeżeli do zaistnienia zdarzenia

wypadkowego w znacznym stopniu przyczyniły się działania osób trzecich.

II USKP 104/26

8

Powyższe ogólne uwagi należy zestawić ze stanem faktycznym niniejszej

sprawy oraz stanowiskiem Sądu drugiej instancji. Sąd ten przyjął za własne ustalenia

Sądu Rejonowego, lecz dokonał odmiennej subsumpcji opartego na tych ustaleniach

stanu faktycznego. Uwagę zwraca, że Sąd Rejonowy odmówił kwalifikacji zdarzenia

jako wypadku przy pracy rolniczej z uwagi na zerwanie związku z pracą rolniczą.

Natomiast Sąd Okręgowy odmówił prawa do jednorazowego odszkodowania ze

względu na spełnienie – jego zdaniem – przesłanek z art. 10 ust. 2 pkt 2 ustawy o

ubezpieczeniu społecznym rolników. Tymczasem, jak już wyjaśniono, przepis ten nie

daje podstawy do wyciągnięcia takich konsekwencji dla wnioskodawcy, który w

niniejszej sprawie nie występuje jako ubezpieczony ale jak członek rodziny

ubezpieczonego. Dlatego też prawa do jednorazowego odszkodowania można

odmówić wnioskodawcy wyłącznie w przypadku ustalenia, że nie doszło do wypadku

przy pracy rolniczej z uwagi na zerwanie związku między wykonywanymi przez żonę

wnioskodawcy czynnościami (które niewątpliwie były czynnościami składającymi się

na prace rolnicze) a pracą rolniczą wskutek stanu nietrzeźwości. W odniesieniu do

tej kwestii należy jednak mieć na uwadze, że to wnioskodawca został uznany winnym

tego, iż 20 sierpnia 2019 r. nieumyślnie spowodował śmierć swojej żony, w ten

sposób, że - wykonując prace polowe ciągnikiem - nie zachował należytej ostrożności,

prowadził pojazd w sytuacji, gdy pokrzywdzona znajdowała się na wysoko

załadowanej przyczepie, co było niedopuszczalne. W konsekwencji żona straciła

równowagę i spadła na ziemię przez co doszło do jej śmierci. Sąd Okręgowy przyjął

trafnie, że sąd karny nie oceniał zachowania zmarłej, dlatego też sąd cywilny był

władny dokonać samodzielnie ustaleń w tym zakresie. Sąd nie mógł jednak pominąć

tej okoliczności, że w świetle wyroku sądu karnego to zachowanie wnioskodawcy a

nie samej zmarłej doprowadziło do jej śmierci. Niedopuszczalne jest pominięcie tej

okoliczności i stwierdzenie, że jedynie ograniczenie zdolności koordynacyjno-

psychomotorycznych ze względu na znajdowanie się przez zmarłą podczas wypadku

w stanie nietrzeźwości skutkowało jej śmiercią.

Mając na uwadze powyższe, Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 orzekł

jak w sentencji.

[a.ł]

II USKP 104/26

9