Sąd Najwyższy oddalił skargę ZUS, emerytka z restauracji ma ubezpieczenia

Sąd Okręgowy w Bielsku-Białej VI Wydział Pracy i Ubezpieczeń, wyrokiem z

3 sierpnia 2022 r. (sygn. akt VIU 566/21), wydanym w sprawie M. sp. z o.o. w P. i

M.S. z odwołania od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w Bielsku-

Białej, o objęcie ubezpieczeniem społecznym, oddalił odwołanie.

Na skutek apelacji M. sp. z o.o. w P. i M.S., Sąd Apelacyjny w Katowicach III

Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, wyrokiem z 5 grudnia 2023 r. (sygn. akt

III AUa 1720/22), zmienił zaskarżony wyrok w całości oraz poprzedzające go decyzje

organu rentowego i stwierdził, że M.S. jako pracownik u płatnika składek M. sp. z o.o.

w P. podlega obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym: emerytalnemu, rentowym i

wypadkowemu w okresie od 1 grudnia 2019 r.

W uzasadnieniu wyroku Sądu odwoławczego wskazano, że ponowna analiza

materiału dowodowego zgromadzonego w pierwszej instancji doprowadziła Sąd

Apelacyjny do wydania wyroku reformatoryjnego, czyli zmieniającego zaskarżone

orzeczenie, ponieważ apelacje płatnika składek oraz ubezpieczonej okazały się w

pełni uzasadnione.

W sferze przepisów proceduralnych Sąd odwoławczy przypomniał, że zgodnie

z art. 233 § 1 k.p.c. ocena wiarygodności i mocy dowodów leży w gestii sądu, który

dokonuje jej na podstawie wszechstronnego rozważenia zebranego materiału,

kierując się wymaganiami prawa procesowego, doświadczeniem życiowym oraz

zasadami logicznego myślenia. Skuteczne podważenie takiej oceny wymaga

wykazania konkretnych błędów w logicznym rozumowaniu sądu lub uchybienia

zasadom doświadczenia życiowego, a nie jedynie przedstawienia przez stronę

własnej, odmiennej interpretacji dowodów. W tej konkretnej sprawie Sąd Okręgowy

przeprowadził wprawdzie prawidłowe postępowanie dowodowe i nie przekroczył ram

swobodnej oceny, jednak wyciągnął z ustalonego stanu faktycznego błędne wnioski

prawne.

Odnosząc się do prawa materialnego, Sąd Apelacyjny przywołał art. 58 § 2

II USKP 221/26

3

k.c., zgodnie z którym nieważna jest czynność prawna sprzeczna z zasadami

współżycia społecznego, czyli naruszająca powszechnie akceptowane w

społeczeństwie normy moralne. W realiach niniejszej sprawy brak było jednak

podstaw do uznania zawartej umowy o pracę za sprzeczną z tymi zasadami.

Z ustaleń faktycznych wynika, że ubezpieczona, będąca emerytką pobierającą

świadczenie w kwocie 1.600 zł netto, to osoba energiczna i sprawna, która z przyczyn

ekonomicznych poszukiwała dodatkowego źródła dochodu. W dniu 25 listopada

2019 r. zawarła z płatnikiem składek umowę o pracę na czas określony jako pomoc

kuchenna w pełnym wymiarze czasu pracy, z wynagrodzeniem wynoszącym

ostatecznie 2.800 zł brutto. Praca była świadczona w systemie weekendowym w

restauracji w K., do której ubezpieczona dojeżdżała raz w tygodniu, nocując w tym

czasie u swojej siostrzenicy. Do jej obowiązków należała szeroko pojęta obróbka

produktów spożywczych oraz utrzymywanie porządku w kuchni.

Sąd Apelacyjny ustalił, że zatrudnienie ubezpieczonej miało realny cel

gospodarczy. Płatnik prowadził kilka punktów gastronomicznych, lecz tylko ten, w

którym pracowała ubezpieczona, posiadał odpowiednie zaplecze chłodnicze i

zezwolenia sanitarno-epidemiologiczne na masowe przygotowywanie półproduktów

dla pozostałych lokali. Wbrew stanowisku Sądu I instancji, wybuch pandemii nie

oznaczał całkowitego paraliżu działalności płatnika, ponieważ jego lokale w centrum

miasta dynamicznie rozwijały sprzedaż dań na wynos, co generowało stałe

zapotrzebowanie na pracę ubezpieczonej przy obróbce żywności i sprzątaniu.

Faktyczne wykonywanie pracy przez ubezpieczoną zostało potwierdzone

spójnymi zeznaniami świadków, w tym kucharza, i nie było kwestionowane nawet

przez Sąd I instancji. W konsekwencji Sąd Apelacyjny uznał, że wiek ubezpieczonej,

pobieranie emerytury oraz odległość od miejsca zamieszkania nie podważają sensu

ekonomicznego umowy. Ponadto opóźnienie w zgłoszeniu pracownicy do

ubezpieczeń miało charakter niezawiniony przez strony, a moment zawarcia umowy

wykluczał wiedzę o późniejszych rządowych subwencjach finansowych, co

oczyszczało pracodawcę z zarzutu instrumentalnego działania.

Z tego względu zarzut naruszenia art. 58 § 2 k.c. okazał się słuszny, a

ubezpieczona jako pracownik powinna podlegać obowiązkowym ubezpieczeniom

II USKP 221/26

4

społecznym. Mając to na uwadze, Sąd Apelacyjny na podstawie art. 386 § 1 k.p.c.

zmienił w całości zaskarżony wyrok oraz poprzedzające go decyzje organu

rentowego, stwierdzając, że ubezpieczona jako pracownik odwołującej spółki

podlega obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu

od 1 grudnia 2019 r.

Skargę kasacyjną do Sądu Najwyższego wywiódł organ rentowy, zaskarżając

w całości wyrok Sadu Apelacyjnego w Katowicach, zarzucając naruszenie prawa

materialnego polegające na:

1. niewłaściwym zastosowaniu przepisu art. 6 ust. 1 pkt 1, art. 8 ust. 1 i art. 11

ust. 1, art. 12 ust. 1 i art. 13 pkt 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o

systemie ubezpieczeń społecznych, w związku z art. 22 k.p., poprzez

przyjęcie, że ubezpieczona jako pracownik odwołującej spółki podlega

obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym, tj. emerytalnemu, rentowym i

wypadkowemu w okresie od 1 grudnia 2019 r. podczas, gdy zawarta umowa

o pracę była sprzeczna z zasadami współżycia społecznego;

2. błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 58 § 2 k.c. w związku z art.

300 k.p. polegające na przyjęciu, że w świetle zgromadzonego materiału

dowodowego zawarcie spornej umowy o pracę pomiędzy stronami nie było

sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, podczas gdy okoliczności

sprawy wskazują, że celem zawarcia umowy o pracę pomiędzy stronami było

uzyskanie świadczenia pieniężnego z Tarczy Finansowej Polskiego Funduszu

Rozwoju S. A.

Wskazując na powyższe organ rentowy wniósł o przyjęcie skargi kasacyjnej

do rozpoznania na podstawie art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. bowiem w niniejszej sprawie

skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona, uchylenie w całości zaskarżonego

wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania temu Sądowi w innym składzie, ewentualnie uchylenie zaskarżonego

orzeczenia i orzeczenie, co do istoty sprawy oraz zasądzenie na rzecz organu

rentowego zwrotu kosztów postępowania oraz zwolnienie organu rentowego od

kosztów postępowania na podstawie art. 114 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych i zasądzenie kosztów postępowania wg norm przepisanych.

II USKP 221/26

5

W odpowiedzi na wywiedzioną skargę kasacyjną odwołująca spółka wniosła

o odmowę przyjęcia skargi do rozpoznania i zasądzenie od organu rentowego na

rzecz odwołującej kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego w

postępowaniu kasacyjnym wedle norm przepisanych, a w przypadku

nieuwzględnienia powyższego - oddalenie skargi kasacyjnej oraz zasądzenie od

kosztów procesu jak w ww. wniosku.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjne wywiedziona w niniejszej sprawie okazała się

nieuzasadniona.

Zgodnie z art. 39813 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy rozpoznaje skargę kasacyjną w

granicach zaskarżenia oraz w granicach podstaw, a w granicach zaskarżenia bierze

z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania.

Strona skarżąca nie podniosła w skardze kasacyjnej żadnych zarzutów

naruszenia przez Sąd II instancji przepisów proceduralnych – akceptując w ten

sposób ustalony w sprawie stan faktyczny. Tym bardziej nie może więc być w ogóle

mowy o niewłaściwym zastosowaniu przez Sąd Apelacyjny przepisu art. 6 ust. 1 pkt

1, art. 8 ust. 1 i art. 11 ust. 1, art. 12 ust. 1 i art. 13 pkt 1 ustawy z dnia 13 października

1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, czy też przepisu art. 58 § 2 k.c. w

związku z art. 300 k.p., które to naruszenia miałyby polegać na błędnym przyjęciu,

że w świetle zgromadzonego materiału dowodowego zawarcie spornej umowy o

pracę pomiędzy stronami nie było sprzeczne z zasadami współżycia społecznego.

W sferze prawa do świadczeń z ubezpieczenia społecznego prawną

doniosłość ma tego rodzaju „pozorność” zawarcia umowy o pracę, która nie wiąże

się z wykonaniem tej umowy o pracę i gdy zgłoszenie do ubezpieczenia następuje

tylko pod pozorem istnienia tytułu ubezpieczenia w postaci zatrudnienia. Chodzi więc

o zgłoszenie do ubezpieczenia jako pracownika osoby, która w rzeczywistości pracy

nie świadczyła lub wykonywała zatrudnienie na innej podstawie niż stosunek pracy.

Tytułem ubezpieczenia, z którym przepisy prawa ubezpieczeń społecznych łączą

II USKP 221/26

6

podleganie ubezpieczeniu i prawo do świadczeń, jest zatrudnienie jako wykonywanie

pracy w ramach stosunku pracy (zob. m.in. postanowienie Sądu Najwyższego z 7

lipca 2025 r., I USK 28/25, Legalis nr 3239560).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że dla włączenia do

ubezpieczenia społecznego niezbędna jest przynależność do określonej w ustawie

systemowej grupy podmiotów podlegających obowiązkowo ubezpieczeniom

społecznym. O tym, czy strony istotnie nawiązały stosunek pracy stanowiący tytuł

ubezpieczeń społecznych nie decyduje zatem samo formalne zawarcie umowy o

pracę, wypłata wynagrodzenia, przystąpienie do ubezpieczenia i opłacenie składki,

wystawienie świadectwa pracy, ale faktyczne i rzeczywiste realizowanie elementów

charakterystycznych dla stosunku pracy, a wynikających z art. 22 § 1 k.p. Istotne jest

więc, aby stosunek pracy zrealizował się przez wykonywanie zatrudnienia o cechach

pracowniczych, a okoliczności wynikające z formalnie zawartej umowy o pracę nie

są wiążące w postępowaniu o ustalenie podlegania obowiązkowi pracowniczego

ubezpieczenia społecznego (por. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z 19 lutego 2008

r., II UK 122/07, LEX nr 448905 i orzeczenia tam powołane oraz wyrok z 24 lutego

2010 r., II UK 204/09, LEX nr 590241). Zgłoszenie do ubezpieczenia pracowniczego

nie jest tym samym skuteczne, jeśli dotyczy osoby, która nie może być uznana za

podmiot tego rodzaju ubezpieczenia, ponieważ nie świadczy pracy w ramach

stosunku pracy (choć praca jest wykonywana, ale na innej - niepracowniczej

podstawie) i przez to nie można jej przypisać cech pracownika. Istotne jest w

konsekwencji, czy strony umowy o prace rzeczywiście realizowały jej postanowienia

w sposób odpowiadający stosunkowi pracy. Z ustaleń faktycznych i przeprowadzonej

przez Sąd odwoławczy oceny dowodów, którymi Sąd Najwyższy jest związany jako

sąd kasacyjny, nie wynika tymczasem, by wykonywane przez ubezpieczoną

czynności, które zostały zawarte w umowie o pracę nie były wykonywana przez

ubezpieczoną w sposób charakterystyczny dla stosunku pracy (tak m.in. Sąd

Najwyższy w wyrokach: z 8 stycznia 2025 r., I USKP 80/24, Legalis nr 3166458 i z

14 maja 2025 r., III USKP 5/25, Legalis nr 3239717).

Zgodzić należy się ze stanowiskiem zajętym w odpowiedzi na skargę

kasacyjną, że dokonane w niniejszej sprawie ustalenia faktyczne sądów meriti, w tym

ustalenia faktyczne zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach,

II USKP 221/26

7

przeczą tezie, by stosunek pracy wiążący strony w niniejszej sprawie miał charakter

pozorny, a wyłączną motywacją, dla której podpisano umowę o pracę, był wzgląd na

perspektywę uzyskania świadczeń pomocowych. Z ustaleń faktycznych wynika

bowiem jednoznacznie, że ubezpieczona od grudnia 2019 r. wykonywała określone

w umowie o pracę obowiązki w restauracji przy ul. R. w K. Sąd Apelacyjny nie miał

żadnych wątpliwości zarówno w zakresie charakteru wykonywanych przez

ubezpieczoną czynności, jak i wymiaru czasu pracy. Ubezpieczona zatem faktycznie

realizowała swoje obowiązki wskazane w umowie - nie budzi więc wątpliwości, że

umowa o pracę była faktycznie wykonywana.

Podkreślić więc należy, że zgodnie z art. 3983 § 3 k.p.c. oraz art. 39813 § 2

k.p.c., podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące ustalania faktów

lub oceny dowodów, a Sąd Najwyższy związany jest ustaleniami faktycznymi

stanowiącymi podstawę zaskarżonego orzeczenia. Związanie to wyklucza nie tylko

przeprowadzenie w jakimkolwiek zakresie dowodów, lecz także badanie czy sąd

drugiej instancji nie przekroczył granic swobodnej ich oceny. Z tego punktu widzenia

każdy zarzut skargi kasacyjnej, nawet zarzucający naruszenia przepisów prawa

materialnego, który ma na celu polemikę z ustaleniami faktycznymi sądu drugiej

instancji, z uwagi na jego sprzeczność z art. 3983 § 3 k.p.c., jest a limine

niedopuszczalny. Sąd Najwyższy nie pełni bowiem roli trzeciej instancji sądowej, a

skarga kasacyjna nie może być wykorzystywana jako instrument pozwalający na

kwestionowanie niesatysfakcjonującego stronę rozstrzygnięcia sądu drugiej

instancji.

Z powyższych przyczyn Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39814 k.p.c., oddalił

skargę kasacyjną, a o kosztach postępowania orzeczono na podstawie art.

39821 k.p.c. w związku z art. 108 § 1 k.p.c. i art. 98 § 1 k.p.c. oraz § 10 ust. 4 pkt 2 w

zw. z § 9 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015

r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (jednolity tekst Dz.U. z 2026 r., poz. 215).

DS.

[a.ł]

II USKP 221/26

8

Jarosław Sobutka Robert Stefanicki Agnieszka Żywicka