Służba w Wydziale V SB w S. jako służba na rzecz totalitarnego państwa. SN oddalił skargę

Decyzją z dnia 11 lipca 2017 r., Dyrektor Zakładu Emerytalno-Rentowego

Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji w Warszawie, działając na

podstawie art. 15c w zw. z art. 32 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 18 lutego 1994 r. o

II USKP 24/26

2

zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa

Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby

Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej,

Biura Ochrony Rządu, Państwowej Straży Pożarnej i Służby Więziennej oraz ich

rodzin (Dz. U. z 2016 r. poz. 708 ze zm., dalej jako ustawa zaopatrzeniowa) oraz na

podstawie otrzymanej z Instytutu Pamięci Narodowej informacji z dnia 11 kwietnia

2017 r., ponownie ustalił wysokość należnej J.N. emerytury stwierdzając, że od dnia

1 października 2017 r. miesięczna wysokość tego świadczenia wynosi 1 716,81 zł,

przy przyjęciu, że podstawa wymiaru emerytury to 6 418,20 zł.

Odwołanie od powyższej decyzji wywiódł J.N.

Wyrokiem z dnia 4 maja 2022 r. Sąd Okręgowy w Szczecinie VI Wydział Pracy

i Ubezpieczeń Społecznych zmienił zaskarżoną decyzję w ten sposób, że ustalił J.N.

prawo do świadczenia w wysokości sprzed 1 października 2017 roku i zasądził od

Zakładu Emerytalno-Rentowego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji

na rzecz J.N. kwotę 180 złotych tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego.

Sąd Okręgowy oparł swoje rozstrzygniecie na następujących ustaleniach

faktycznych i rozważaniach prawnych:

J.N. urodził się […] 1955 roku. Ubezpieczony ukończył Zasadniczą Szkołę

Budowlaną w S., a następnie Technikum Budowlane dla Pracujących w S.

W okresie od 16 września 1976 roku do 6 września 1978 roku J.N. pełnił

służbę wojskową.

W dniu 1 listopada 1978 roku J.N. został przyjęty do służby w Milicji

Obywatelskiej na stanowisku funkcjonariusza w okresie służby przygotowawczej na

stanowisku milicjanta Plutonu Patroli Zmotoryzowanych Pogotowia MO Komendy

Miejskiej Milicji Obywatelskiej w S. z umieszczeniem na wolnym etacie milicjanta

dyżurnego. Po upływie służby przygotowawczej, ubezpieczony z dniem 1 listopada

1981 roku został mianowany funkcjonariuszem stałym.

Następnie, w okresie od 1 października 1981 roku do 25 czerwca 1984 roku

ubezpieczony uczęszczał do Wyższej Szkoły Oficerskiej MO w Szczytnie. Po

ukończeniu Szkoły Podoficerskiej MO ubezpieczony został zatrudniony w Plutonie

Zmotoryzowanych i Pogotowia MO KMMO w S. na stanowisku milicjanta.

II USKP 24/26

3

Od 1 lipca 1984 roku ubezpieczony pracował na stanowisku inspektora w

Sekcji III Wydziału V SB WUSW w S.1. Od 1 sierpnia 1987 roku ubezpieczony

pracował na stanowisku starszego inspektora Wydziału V SB WUSW w S.1. W dniu

4 stycznia 1989 roku ubezpieczony wystąpił z wnioskiem o przeniesienie z Wydziału

V SB do innego pionu. Od 1 lipca 1989 roku J.N. pełnił obowiązki dowódcy Plutonu

Liniowego BCP ZOMO w S.1. Następnie od dnia 8 września 1989 roku ubezpieczony

zajmował stanowisko zastępcy dowódcy Kompanii Prewencji Batalionu Prewencji

SOP MO w S.1.

Z dniem 1 kwietnia 1991 roku ubezpieczony pełnił funkcję dowódcy Kompanii

Prewencji Batalionu Prewencji Oddziału Prewencji Komendy Wojewódzkiej Policji w

S.1. Od dnia 1 października 1992 roku ubezpieczony zajmował stanowisko st.

asystenta Wydziału ds. Przestępczości Gospodarczej KWP w S.1. Od dnia 1 grudnia

1993 roku ubezpieczony został mianowany na stanowisko st. asystenta Wydziału ds.

Przestępczości Gospodarczej KWP w S.1. Z dniem 1 marca 1994 roku ubezpieczony

został mianowany na stanowisko specjalisty Zespołu ds. Nadzoru i Koordynacji

Wydziału ds. Przestępczości Gospodarczej KWP w S.1.

Z dniem 1 kwietnia 1994 roku ubezpieczony został mianowany na stanowisko

st. specjalisty Zespołu ds. Nadzoru i Koordynacji Wydziału ds. Przestępczości

Gospodarczej KWP w S.1. W okresie od dnia 1 listopada 1996 roku do 31 stycznia

1997 roku ubezpieczonemu powierzono pełnienie obowiązków służbowych na

stanowisku z-cy naczelnika Wydziału Zaopatrzenia KWP w S.1.

Z dniem 1 lutego 1997 roku ubezpieczony został mianowany na stanowisko

zastępcy naczelnika Wydziału Zaopatrzenia KWP w S.1. Zakres jego obowiązków

obejmował nadzór nad procesami inwestycyjnymi, gospodarką materiałową,

racjonalnym wykorzystywaniem środków budżetowych. W czasie powodzi w

dorzeczu Odry w 1998 roku wszedł w skład doraźnej grupy koordynującej działania

jednostek garnizonu (…) w walce z żywiołem. Był również delegowany do wsparcia

akcji w województwach sąsiednich. Z dniem 30 września 1998 roku ubezpieczony

został zwolniony ze służby w Policji w związku z nabyciem uprawnień emerytalnych.

Decyzją z dnia 1 października 1998 roku Dyrektor Zakładu Emerytalno-

Rentowego ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji ustalił dla J.N. prawo

do emerytury policyjnej od dnia 1 listopada 1998 roku.

II USKP 24/26

4

W dniu 29 września 2009 roku Instytut Pamięci Narodowej Komisja Ścigania

Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu Biura Udostępniania i Archiwizacji

Dokumentów w Warszawie wystawiło informację o przebiegu służby J.N. w organach

bezpieczeństwa państwa, w której potwierdzono, że odwołujący od dnia 1 lipca 1984

roku do 1 lipca 1989 roku pełnił służbę w organach bezpieczeństwa państwa o

których mowa w art. 2 ustawy z dnia 18 października 2006 r. o ujawnianiu informacji

o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944-1990 oraz treści tych

dokumentów (Dz.U. z 2007 r. Nr. 63 poz. 425 ze zm.). Decyzją z dnia 15 listopada

2009 roku Dyrektor Zakładu Emerytalno-Rentowego Ministerstwa Spraw

Wewnętrznych i Administracji na podstawie otrzymanej z IPN informacji ponownie

ustalił wysokość emerytury J.N. od 1 stycznia 2010 roku uwzględniając okres służby

od 1 lipca 1984 roku do 1 lipca 1989 roku w wymiarze 5 lat i 1 dnia przy użyciu

wskaźnika 0,7 % za każdy rok służby.

Instytut Pamięci Narodowej - Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi

Polskiemu Oddziałowe Archiwum IPN w S.1. - na podstawie zapisów znajdujących

się w aktach osobowych ubezpieczonego - sporządził 11 kwietnia 2017 roku

informację o przebiegu służby, w której wskazano, że J.N. w okresie od 1 lipca 1984

roku do 1 lipca 1989 roku pełnił służbę na rzecz totalitarnego państwa, o której mowa

w art. 13b ustawy zaopatrzeniowej.

Zaskarżoną decyzją z dnia 11 lipca 2017 r. Dyrektor Zakładu Emerytalno-

Rentowego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji w Warszawie

ponownie ustalił od dnia 1 października 2017 r. wysokość należnej J.N. emerytury

stwierdzając, że od dnia 1 października 2017 roku miesięczna wysokość tego

świadczenia wynosi 1 716,81 zł. Okres służby od 1 lipca 1984 roku do 1 lipca 1989

roku uznano za okres określony w art. 13b ww. ustawy, liczony po 0,0%.

Sąd Okręgowy uznał odwołanie za uzasadnione podnosząc, iż stan faktyczny

w niniejszej sprawie pozostawał między stronami bezsporny co do tego, że w okresie

wskazanym w informacji IPN z dnia 11 kwietnia 2017 roku tj. od 1 lipca 1984 r. do 1

lipca 1989 roku - ubezpieczony pełnił służbę w Sekcji III Wydziału V SB WUSW w

S.1. - na stanowisku starszego inspektora. Ocena tej służby i jej charakter były

natomiast sporne między stronami.

II USKP 24/26

5

Sąd pierwszej instancji stwierdził, iż w dniu 1 stycznia 2017 r. weszła w życie

ustawa z dnia 16 grudnia 2016 r. o zmianie ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym

funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu,

Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego

Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Biura Ochrony Rządu, Państwowej

Straży Pożarnej i Służby Więziennej oraz ich rodzin (Dz. U. z 2016 r. poz. 2270, dalej

jako: „ustawa zmieniająca”), na mocy której wprowadzono przepis art. 13b, ustalający

katalog cywilnych i wojskowych instytucji i formacji, w których służba od dnia 22 lipca

1944 r. do dnia 31 lipca 1990 r. jest uznawana za służbę na rzecz totalitarnego

państwa.

Nadto ustawa zmieniająca wprowadziła zasady ustalania wysokości policyjnej

emerytury.

Stosownie do treści art. 15c ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej, w przypadku

osoby, która pełniła służbę na rzecz totalitarnego państwa, o której mowa w art. 13b,

i która pozostawała w służbie przed dniem 2 stycznia 1999 r., emerytura wynosi:

1) 0% podstawy wymiaru - za każdy rok służby na rzecz totalitarnego

państwa, o której mowa w art. 13 b,

2) 2,6% podstawy wymiaru - za każdy rok służby lub okresów

równorzędnych ze służbą, o których mowa w art. 13 ust. 1 pkt 1, la oraz 2-4.

Wysokość emerytury ustalonej zgodnie z tą regulacją nie może być wyższa

niż miesięczna kwota przeciętnej emerytury wypłacanej przez Zakład Ubezpieczeń

Społecznych z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, ogłoszonej przez Prezesa

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (art. 15c ust. 3).

W niniejszej sprawie, po zapoznaniu się ze zgromadzonym materiałem

dowodowym Sąd Okręgowy uznał, iż organ rentowy niewłaściwie zastosował przepis

art. 15c w konsekwencji w sposób nieprawidłowy obliczył wysokość policyjnej

emerytury J.N..

Zajmując wymienione wyżej stanowisko, Sąd pierwszej instancji miał na

uwadze treść uchwały siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 16 września 2020

r., sygn. akt III UZP 1/20, zgodnie z którą kryterium służby na rzecz totalitarnego

państwa określone w art. 13 b ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej powinno być oceniane

na podstawie wszystkich okoliczności sprawy, w tym także na podstawie

II USKP 24/26

6

indywidualnych czynów i ich weryfikacji pod kątem naruszenia podstawowych praw i

wolności człowieka.

Podzielając powyższą argumentację, Sąd Okręgowy wyjaśnił, iż sporządzana

na wniosek organu rentowego informacja Instytutu Pamięci Narodowej — Komisji

Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, o której mowa w art. 13 a ustawy

o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji oraz ich rodzin, nie ma

charakteru wiążącego dla Sądu, co potwierdził również Sąd Najwyższy w cytowanej

wyżej uchwale.

W ocenie Sądu pierwszej instancji, w zgromadzonym materiale dowodowym

brak jest dowodów, aby ubezpieczony w okresie od 1 lipca 1984 r. do 1 lipca 1989 r.

naruszał prawa i wolności innych osób, zwłaszcza osób walczących o niepodległość,

o suwerenność i o wolną Polskę, którą to działalność zakłada ustawa o zaopatrzeniu

emerytalnym funkcjonariuszy Policji oraz ich rodzin, w stosunku do każdego

pełniącego służbę w jednostkach, formacjach wskazanych w art. 13 b tej ustawy,

poprzez uznanie jej za wykonywanie służby na rzecz totalitarnego państwa.

Sąd meriti, na podstawie przesłuchania ubezpieczonego, jak również

opierając się na dokumentacji zawartej w aktach personalnych ubezpieczonego,

złożonych przez IPN, ustalił, iż nie można uznać, że pełniona przez niego w spornym

okresie służba w SB WUSW w S.1. na stanowisku inspektora, a następnie starszego

inspektora wykazywała się takimi cechami, że zastosowanie przepisu art. 15c ust. 1

ustawy zaopatrzeniowej w stosunku do odwołującego znajdowałoby społeczne

uzasadnienie.

W ocenie Sądu Okręgowego, odnośnie ubezpieczonego nie wyszły na jaw

żadne okoliczności, pozwalające obniżyć mu policyjną emeryturę, brak jest

jakiegokolwiek dowodu, że ubezpieczony zwalczał opozycję demokratyczną, związki

zawodowe, stowarzyszenia, kościoły i związki wyznaniowe, łamał prawo do wolności

słowa i zgromadzeń, gwałcił prawo do życia, wolności, własności i bezpieczeństwa

obywateli, (a tak się definiuje działalność na rzecz totalitarnego państwa).

Ubezpieczony podkreślał, że w swojej pracy zajmował się początkowo czynnościami

zmierzającymi do przywracania porządku publicznego, zabezpieczaniem imprez o

charakterze masowym, wizyt przedstawicieli władz państwowych, gości

zagranicznych itp.. Następnie przechodząc do pracy w pionie operacyjnym zajmował

II USKP 24/26

7

się rozpoznaniem środowisk przestępczych w zakresie czynów skierowanych

przeciwko życiu, zdrowiu i mieniu.

Sąd Okręgowy zauważył, iż okres służby ubezpieczonego, tj. okres od 1 lipca

1984 r. do 1 lipca 1989 r. - przypadał na służbę w rozumieniu sensu largo. W

konsekwencji, zdaniem tego Sądu, służbę tę choćby z tej przyczyny należałoby już

wyjściowo traktować „łagodniej”, aniżeli służbę pełnioną przez inne osoby wiele lat

wcześniej (w tym w szczególności w latach 1944-1956), z uwagi na mniejszą

radykalność systemu totalitarnego w ostatnich latach jego trwania. Im bliżej bowiem

lat 90-tych tym więcej w kraju pojawiało się zasad demokratycznych.

W ocenie Sądu pierwszej instancji, istotnym również pozostaje fakt, iż

świadczenie emerytalne odwołującego zostało już raz przez organ rentowy obniżone

w związku z jego służbą w spornym okresie od 1 lipca 1984 r. do 1 lipca 1989 r. na

rzecz niedemokratycznego państwa decyzją z dnia 15 listopada 2009 roku.

Odwołujący poniósł już zatem konsekwencje 5-letniej służby w organach

bezpieczeństwa państwa totalitarnego i okoliczność ta nie może być pomijana przy

ocenie odwołania.

Uwzględniając powyższe, Sąd Okręgowy doszedł do przekonania, że

zastosowanie w przypadku ubezpieczonego art. 15c ustawy zaopatrzeniowej nie

znajduje społecznego uzasadnienia i na podstawie art. 47714 § 2 k.p.c. - zmienił

zaskarżoną decyzję w sposób opisany w punkcie I sentencji.

Z powyższym rozstrzygnięciem nie zgodził się organ rentowy zaskarżając je

w całości.

Sąd Apelacyjny w Szczecinie w wyniku rozpoznania apelacji Dyrektora

Zakładu Emerytalno-Rentowego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji

w Warszawie od wyroku Sądu Okręgowego w Szczecinie z dnia 4 maja 2022 r.,

wyrokiem z dnia 19 stycznia 2023 r. zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że

oddalił odwołanie i zasądził od J.N. na rzecz organu rentowego kwotę 180 złotych

tytułem zwrotu kosztów procesu.

Sąd Apelacyjny ustalił, że apelacja organu rentowego okazała się

uzasadniona, choć nie wszystkie podniesione w niej zarzuty mogły zostać

uwzględnione.

II USKP 24/26

8

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, Sąd pierwszej instancji ustalił prawidłowo

formalny przebieg kariery ubezpieczonego, niezasadnie jednak zinterpretował jego

czynności zawodowe jako nienaruszające praw innych obywateli czy niezwalczające

opozycji, związków religijnych czy innych podmiotów przeciwstawiających się władzy

komunistycznej.

Sąd Apelacyjny dodatkowo ustalił na podstawie akt personalnych

ubezpieczonego, co następuje:

J.N. podaniem z dnia 9 września 1978 r. zwrócił się z prośbą o przyjęcie go

do pracy w organach MO. Uzasadniając swoją prośbę wskazał wiele motywów.

Oświadczył, że praca ta spełniałaby jego ambicje oraz byłaby to dla niego szansa na

podjęcie i ukończenie studiów. Jednocześnie wyjaśnił, że kieruje się również

warunkami socjalno-bytowymi, tłumacząc, że mieszka z rodzicami i dwoma braćmi

w mieszkaniu składającym się z jednego pokoju i kuchni. Ubezpieczony stwierdził,

że dobre zarobki oraz zapewnienie mieszkania pomoże mu w usamodzielnieniu się.

Reasumując podał, że jest to poza tym praca, którą się interesuje od dłuższego czasu.

J.N. odbył służbę wojskową w Wyższej Szkole Oficerskiej Wojsk

Inżynieryjnych im. gen. J. Jasińskiego. Jak wynika z opinii służbowej z dnia 9 lutego

1979 r. ubezpieczony w czasie służby wojskowej pełnił funkcję przewodniczącego

Zarządu Kompanijnego ZSMP i osiągał bardzo dobre wyniki w szkoleniu politycznym

i ogólnowojskowym.

W opinii służbowej z dnia 1 listopada 1981 r., załączonej do raportu w sprawie

skierowania ubezpieczonego na studia stacjonarne w Wyższej Szkole Oficerskiej w

Szczytnie wskazano, że jego strona moralno-etyczna nie budzi zastrzeżeń oraz że

jest funkcjonariuszem posiadającym perspektywy dalszego awansu.

Natomiast, jak wynika z treści opinii służbowej za okres doskonalenia

zawodowego w Wyższej Szkole Oficerskiej w Szczytnie, J.N. zawsze przodował w

nauce, posiadał jednocześnie wysoki stopień analizy i oceny oraz umiejętność

kojarzenia i łączenia faktów. Z treści opinii wynika również, że chętnie udzielał się

społecznie. Co szczególnie istotne, w dokumencie wskazano, że „w akcjach na rzecz

przywracania ładu i porządku publicznego wykazał się zdecydowaniem i właściwie

pojętym obowiązkiem funkcjonariusza ”. Nadto wskazano, że J.N. został wyróżniony

Brązową Odznaką „Za Zasługi w Ochronie Porządku Publicznego” oraz nagrodami

II USKP 24/26

9

pieniężnymi między innymi przez Ministra Spraw Wewnętrznych. W opinii znajduje

się również informacja, że charakteryzuje się właściwą postawą ideowo- moralną i

polityczną oraz posiada bardzo dobre przygotowanie teoretyczne do dalszej pracy w

organach MO.

J.N. po ukończeniu Wyższej Szkoły Oficerskiej w Szczytnie, rozpoczął z dniem

1 lipca 1984 r. pracę w Sekcji III Wydziału V WUSW w S.1. W chwili sporządzania

opinii służbowej z dnia 25 czerwca 1987 r. posiadał stanowisko inspektora. Jak

wynika z treści dokumentu zajmował się zagadnieniami związanymi z

rozpracowaniem i zwalczaniem osób i grup prowadzących wrogą działalność w tzw.

podziemiu politycznym. W opinii wskazano, że jest pracownikiem samodzielnym,

znanym z dokładności i sumienności, a powierzone mu sprawy realizuje w sposób

właściwy, wykorzystując przy tym wiedzę zdobytą w WSO oraz doświadczenia ze

służby pełnionej w charakterze funkcjonariusza MO w RUS W w S. Z opinii wynika,

że ubezpieczony w chwili sporządzania opinii prowadził 4 sprawy operacyjne,

posiadał 4 tajnych współpracowników, 1 kontakt operacyjny oraz 1 lokal kontaktowy.

Jednocześnie zaznaczono, że w bieżącym roku pozyskał 1 tajnego współpracownika,

realizując plan pracy na pierwsze półrocze. Wskazano także, że ubezpieczony

prezentuje światopogląd materialistyczny, jest członkiem PZPR i długoletnim

działaczem ZSMP przy Wydziale V. Odniesiono się również do zaangażowania J.N.

do organizowania czynów społecznych i imprez rekreacyjnych, w których sam

również uczestniczył.

Nie sposób pominąć jednocześnie treści uzasadnienia wniosku personalnego

o mianowanie J.N.. na stanowisko starszego inspektora i podwyższenia dodatku

specjalnego, z którego wynika, że ubezpieczony wielokrotnie uczestniczył w

realizacji spraw Sekcji III wobec aktywistów opozycji politycznej, kolporterów,

kurierów itp., dokonywał przeszukań, zatrzymań, prowadził rozmowy operacyjne.

Ubezpieczony samodzielnie realizował czynności w sprawach ewidencji operacyjnej,

w tym w dwóch sprawach operacyjnego rozpracowania. W dokumencie wskazano

również, że układa pracę z osobowymi źródłami informacji w sposób właściwy,

systematycznie podnosząc poziom ich wykorzystania. W świetle dokumentów

określających zadania Departamentu V (wcześniej Departamentu III „A”)

Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, można jasno wywnioskować, że „klasyczna

II USKP 24/26

10

służba”, do której odnosił się ubezpieczony w zakresie swoich podstawowych zadań,

stanowiła najmniej istotny element działania Wydziałów V WUSW i RUSW w całym

kraju.

Zgodnie z § 2 zarządzenia nr 0023/79 Ministra Spraw Wewnętrznych z

16.05.1979 r. w sprawie regulaminu organizacyjnego Departamentu III „A”

Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i jego odpowiedników terytorialnych,

odpowiedzialne one były za „ochronę gospodarki narodowej przed szkodami

grożącymi w wyniku przestępstw lub innych działań zakłócających społeczno-

gospodarczy rozwój kraju”, a konkretnie przed: - działalnością zorganizowanych

grup antysocjalistycznych i inną szkodliwą działalnością polityczną, - sabotażem,

dywersją i szkodnictwem gospodarczym, - zakłóceniami powodowanymi konfliktami

społecznymi, - nieprawidłowościami w funkcjonowaniu gospodarki narodowej

wynikłymi z przyczyn subiektywnych, - nieprawidłowościami w międzynarodowej

wymianie techniczno-ekonomicznej oraz ruchu osobowym i naruszeniami tajemnicy

państwowej i służbowej.

Natomiast Sekcja III Wydziału V, w realizacji spraw której wielokrotnie

ubezpieczony uczestniczył, jak wynika z treści powyższego zarządzenia nr 0023/79,

zajmowała się operacyjnym rozpoznaniem i zwalczaniem grup i osób prowadzących

wrogą działalność polityczna w zakładów pracy ochranianych przez Wydział oraz

operacyjną ochroną związków zawodowych na szczeblu Federacji ZZ. Sekcja III

rozpracowywała posolidamościowe struktury ponadzakładowe, regionalne oraz

kontakty z innymi regionami i zagranicą. Prowadziła również rozpracowania i

inwigilacje wobec aktywnych członków byłego Zarządu Regionu, a także

uczestniczyła operacyjnie w rozpracowywaniu grup zakładowych o wyraźnie

zarysowanym w regionie znaczeniu.

Jak łatwo dostrzec, zdecydowana większość działań miała służyć wyłącznie

interesowi państwa, które wówczas wymierzone było przeciwko swobodom

obywatelskim i prawom człowieka.

Odwołujący nie kwestionował pełnienia w okresie PRL służby w wymienionych

instytucjach wskazanych w art. 13b ustawy. Wskazywał jednak, że nie naruszał w

żaden sposób praw czy wolności obywatelskich ani nie wykonywał żadnych

czynności operacyjnych czy dochodzeniowych przeciwko środowiskom kościelnym

II USKP 24/26

11

czy związkom wyznaniowym. Podkreślał też, że taki sam jest zakres funkcjonowania

obecnych tajnych służb.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego te twierdzenia pozostają jednak w oczywistej

sprzeczności z wyżej wskazanymi informacjami zawartymi w jego aktach osobowych,

dokumentach zgromadzonych w sprawie i uzyskanych z IPN, z których wynika, że

ubezpieczony w sposób systematyczny i niezwykle zaangażowany wykonywał

wszystkie czynności przypisane zakresem obowiązków V Wydziału polegające

właśnie na rozpracowywaniu i zwalczaniu osób oraz grup prowadzących wrogą

działalność w tzw. podziemiu politycznym w związku z czym wielokrotnie uczestniczył

w realizacji spraw skierowanych przeciwko aktywistom opozycji politycznej,

kolporterom, kurierom itp., dokonywał przeszukań, zatrzymań, prowadził rozmowy

operacyjne.

Wszystkie okoliczności dotyczące zakresu obowiązków ubezpieczonego w

jednostce, w której służył a wynikające ze zgromadzonej dokumentacji zostały

pominięte przez Sąd pierwszej instancji, który oparł się wyłącznie na zeznaniach

ubezpieczonego zainteresowanego korzystnym dla siebie rozstrzygnięciem sprawy i

takim też interpretowaniem i przedstawianiem faktów.

Sąd Apelacyjny podkreślił, że lektura akt osobowych ubezpieczonego, jak i

powszechnie dostępnych materiałów na temat działalności V Wydziału WUSW

doprowadza do wniosku, że ubezpieczony dobrowolnie i świadomie wpisał się w

model państwa totalitarnego PRL, wspierał go bardzo aktywnie, czerpiąc z tego tytułu

określone korzyści, głównie przez stabilny system awansów i kolejnych nagród

podnoszący jego status majątkowy. Mimo posiadania wyższego wykształcenia i

studiów podyplomowych dających kwalifikacje do wykonywania innej pracy, sam

wystąpił z wnioskiem o zatrudnienie w służbach mundurowych. Zaangażowanie w

wykonywaną pracę i zadania operacyjne, przy pełnej świadomości sytuacji

politycznej i gospodarczej w kraju, miało niewątpliwy wpływ na rozwój kariery

zawodowej i wspinanie się po kolejnych szczeblach w strukturach ww. jednostek.

Powyższe ustalenia Sądu Apelacyjnego świadczą o tym, iż Sąd pierwszej

instancji opierając rzekomo swoje rozstrzygnięcie na poglądach wyrażonych w

opisanej uchwale składu siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego nie dążył do ustalenia

prawdziwego stanu faktycznego a poprzestał jedynie na zeznaniach ubezpieczonego,

II USKP 24/26

12

który był zainteresowany przedstawieniem faktów wyłącznie dla niego korzystnych.

Rozstrzygając sprawę zgodnie z wyrażonymi w niej wskazówkami interpretacyjnymi

Sąd Okręgowy ustalając stan faktyczny pominął szereg dokumentów świadczących

na niekorzyść ubezpieczonego i zaniechał ich oceny. Tym samym wyrok Sądu meriti

okazał się nieprawidłowy.

Ubezpieczony podejmując w pełni świadomą decyzję o wstąpieniu do Służby

Bezpieczeństwa wyraził wolę realizowania wszystkich jej zadań w wydziałach do

których został przydzielony i opisanych we wcześniejszych ustaleniach Sądu

Apelacyjnego a polegających właśnie na naruszaniu podstawowych praw i wolności

obywatelskich takich jak swoboda wyrażania myśli, poglądów, zrzeszania się itp. przy

czym należy pamiętać, że w aktach osobowych poszczególnych funkcjonariuszy nie

zamieszczano szczegółowych dowodów na ich działalność operacyjną czy

inwigilacyjną. Nie można również zapominać, że, jak wynika z opinii, będąc

studentem Wyższej Szkoły Oficerskiej w Szczytnie w okresie od 1 października 1981

r do 25 czerwca 1984 r. a więc również w okresie stanu wojennego „w akcjach na

rzecz przywracania ładu i porządku publicznego” wykazał się zdecydowaniem i

właściwie pojętym obowiązkiem funkcjonariusza.

Ustosunkowując się do pozostałych zarzutów zawartych w apelacji Sąd

odwoławczy przede wszystkim zwrócił uwagę, że treść przepisu art. 15c w zw. żart.

13b ustawy zaopatrzeniowej (przytoczona w treści uzasadnienia Sądu Okręgowego)

jest jasna, zaś ich wykładnia leksykalna wskazuje wprost, że służbą na rzecz

totalitarnego państwa była, zgodnie z definicją legalną sformułowaną w art. 13b ust.

1, każda służba pełniona w okresie od 22 lipca 1944 r. do 31 lipca 1990 r. w jednej z

wymienionych w tym przepisie instytucji lub formacji. Jednocześnie należy odwołać

się do podstawowych reguł wykładni przepisów prawnych, które wskazują, że zasadą

jest stosowanie w procesie interpretacji norm prawnych w pierwszej kolejności

wykładni językowej (leksykalnej). Natomiast w ramach tej wykładni, pojęciom języka

prawnego należy przypisywać przede wszystkim takie znaczenie, jakie nadano im w

ramach sformułowanej w danym akcie prawnym definicji, tzw. „definicji legalnej”, a

dopiero gdy akt prawny definicji takiej nie zawiera, zasadnym jest odwołanie się do

znaczenia, jakie danemu interpretowanemu pojęciu przypisuje się w języku

potocznym.

II USKP 24/26

13

Wbrew stanowisku sądu pierwszej instancji, zdaniem Sądu Apelacyjnego

przepis art. 13b ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej zawiera definicję legalną pojęcia

„służby na rzecz totalitarnego państwa”, odnosząc ją właśnie do służby w

wymienionych w przepisie jednostkach we wskazanym tam okresie. Brak zatem

podstaw do sięgania po wykładnię systemową lub celowościową, których

zastosowanie jest uprawnione co do zasady w sytuacjach, gdy wykładnia leksykalna

pozostawia wątpliwości co do sposobu zastosowania normy prawej.

Sąd Apelacyjny mając jednak na uwadze poglądy wyrażone w uchwale Sądu

Najwyższego z dnia 16 września 2020 r„ III UZP 1/20 (OSNP 2021/3/28), zgodnie z

którą kryterium „służby na rzecz totalitarnego państwa” określone w art. 13b ust. 1

powinno być oceniane na podstawie wszystkich okoliczności sprawy, w tym także na

podstawie indywidualnych czynów i ich weryfikacji pod kątem naruszenia

podstawowych praw i wolności człowieka, dokonał jednak ustaleń, które przeczą

ustaleniom Sądu pierwszej instancji, który zlekceważył ocenę działalności

ubezpieczonego w kontekście charakteru przydzielonych mu zadań, zakresu

obowiązków w wydziałach, w których pełnił służbę a poprzestał jedynie na jego

zeznaniach, które, jak wykazał Sąd odwoławczy, nie były wiarygodne.

Sąd Apelacyjny podkreślił, że nowe regulacje wprowadzone ustawą z 16

grudnia 2016 r. w żadnym razie nie pełnią funkcji represyjnej, a ich celem było jedynie

odebranie niesłusznie przyznanych przywilejów emerytalnych (z których odwołujący

się korzystał). Jak wynika z powołanego wyżej orzecznictwa Trybunału

Konstytucyjnego, Sądu Najwyższego i sądów powszechnych, nie ma żadnego

uzasadnienia dla otrzymywania przez byłych funkcjonariuszy pełniących służbę na

rzecz totalitarnego państwa świadczeń emerytalnych w kwotach znacząco

przewyższających średnią wysokość świadczenia wypłacanego w ramach

powszechnego systemu emerytalnego i w żadnym razie nie przekonuje argument,

że świadczenie emerytalne z powszechnego systemu w średniej wysokości stanowi

swoistą represję. Ta argumentacja Sądu Okręgowego jest zatem pozbawiona

usprawiedliwionej podstawy.

Ubezpieczony wniósł skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia

19 stycznia 2023 r., zaskarżając ten wyrok w całości i zarzucając naruszenie:

1. przepisów prawa materialnego, to jest:

II USKP 24/26

14

a) art. 13 ust. 1 i 3 ustawy zaopatrzeniowej poprzez jego błędną wykładnię i

zastosowanie polegające na uznaniu, iż w odniesieniu do ubezpieczonego stosuje

się mechanizm obniżania emerytury do poziomu przeciętnej emerytury

obowiązującej w systemie ubezpieczeń powszechnych, mimo, że ubezpieczony

nabył uprawnienia do emerytalne na podstawie art. 12 tejże ustawy niezależnie od

zaliczenia okresu uznanego w rozumieniu art. 13 b przywołanej ustawy za okres

służby na rzecz państwa totalitarnego,

b) art. 8 Konstytucji RP w zw. z art. 178 ust. 1 Konstytucji poprzez uznanie, iż

sąd meritii nie może badać zgodności z Konstytucja zapisów art. 13 b ustawy

zaopatrzeniowej mimo, iż sędziowie w sprawowaniu swojego urzędu są niezawiśli i

podlegają Konstytucji oraz ustawom,

2. przepisów postępowania to jest:

a) art. 379 pkt 4 k.p.c. poprzez udział w składzie sądu osoby powołanej na urząd

sędziego sądu apelacyjnego w Sądzie Apelacyjnym w Szczecinie na wniosek

Krajowej rady Sadownictwa ukształtowanej w trybie określonym przepisami ustawy

z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej radzie Sadownictwa oraz

niektórych innych ustaw,

b) art. 3 k.p.c. w zw. z art. 6 k.c. wskutek naruszenia zasady kontradyktoryjności

i równości stron i podjęcie przez Sąd Apelacyjny czynności dowodowych w celu

wykazania zasadności zastosowania wobec ubezpieczonego art. 13 b ust. 1 ustawy

zaopatrzeniowej mimo braku w tym zakresie zarzutów w apelacji oraz niezgłoszenia

w tym zakresie dowodów w postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji, co

prowadziło do pozbawienia ubezpieczonego prawa do obrony w rozumieniu art. 379

pkt 5 k.p.c.,

c) art. 374 k.p.c. w zw. z art. 228 § 1 k.p.c. poprzez skierowanie i rozpoznanie

sprawy przez Sąd Apelacyjny na posiedzeniu niejawnym, mimo powołania się w

uzasadnieniu wyroku na fakty powszechnie znane w ocenie sadu, co spowodowało

uchybienie obowiązkowi sądu zwrócenia stronom uwagi w sposób pozwalający

stronom na wypowiedzenie się co do tych faktów, a tym samym naruszenie prawa

do obrony ubezpieczonego,

d) naruszenie art. 228 § 1 k.p.c. poprzez uznanie, że dokumenty publikowane na

stronie IPN w Internecie mają walor powszechnej dostępności wbrew zapisom art.

II USKP 24/26

15

36 ust. 1 pkt 2 i 3 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej -

Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko narodowi Polskiemu, co doprowadziło do

przyjęcia do stanu faktycznego stanowiącego podstawie rozstrzygnięcia okoliczności

nie wynikających ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego.

Skarżący wniósł o zmianę wyroku Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 19

stycznia 2023 r. poprzez oddalenie apelacji w całości, zasądzenie na jego rzecz

kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego za I i II instancję według

norm przepisanych i za postępowanie ze skargi kasacyjnej według norm

przepisanych z uwzględnieniem zapisu § 15 ust. 3 Rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców

prawnych, ewentualnie o: uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia

19 stycznia 2023 r. i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania temu sądowi

wraz z orzeczeniem o kosztach.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga okazała się niezasadna. Zarówno zarzuty naruszenia prawa

materialnego jaki i procesowego nie znalazły usprawiedliwionych podstaw. Sąd

Najwyższy rozpoznaje skargę kasacyjną w granicach zaskarżenia oraz w granicach

podstaw, z urzędu bada natomiast nieważność postępowania (art. 39813b§ 1 k.p.c.).

Zarzuty procesowe zostaną ocenione po zarzutach materialnych, jako że uchybienie

przepisom postępowania ma znaczenie, gdy mogło mieć istotny wpływ na wynik

sprawy (art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c.), a więc na zastosowanie prawa materialnego. To

prawo materialne decyduje jakie postępowanie dowodowe było konieczne dla

dostatecznego wyjaśnienia okoliczności spornych i czy przedmiotem dowodu są

fakty mające dla rozstrzygnięcia sprawy istotne znaczenie.

Zarzuty podnoszone w ramach materialnoprawnej podstawy zaskarżenia oraz

przedstawione w niej problemy były już wielokrotnie oceniane przez Sąd Najwyższy

(zob. np. Wyroki Sądu Najwyższego z: 22 października 2024 r. I USKP 123/23, LEX

nr 3771452; 19 września 2024 r., I USKP 84/24, LEX nr 3771411;21 maja 2024 r., I

USKP 41/24, LEX nr 3715729; 24 maja 2023 r., II USKP 40/23, LEX nr 3568174; 18

kwietnia 2023 r., I USKP 40/22, OSNP 2023 Nr 11, poz. 126).

II USKP 24/26

16

Głównym problemem wokół którego została zogniskowana materialnoprawna

podstawa skargi kasacyjnej dotyczy zastosowania mechanizmu obniżenia

świadczenia emerytalnego przysługującego ubezpieczonemu jako konsekwencji

zakwalifikowania przez Sąd drugiej instancji aktywności skarżącego w ustalonym

stanie faktycznym jako „służby na rzecz totalitarnego państwa” w rozumieniu art. 13

b ustawy zaopatrzeniowej przy zastosowaniu gramatycznej wykładni tego przepisu.

zatem kwestia ta stanowi punkt wyjściowy do oceny zaskarżonego wyroku. Drugi

problem sprowadza się do ustalenia czy organ rentowy jest zobligowany do

potwierdzenia faktów, z których wywodzi skutek prawny, w tym indywidualnych

czynów ubezpieczonego wskazujących na niegodziwość jego postępków w ramach

służby na rzecz totalitarnego państwa.

Wyjaśnić należy, że ustawa zaopatrzeniowa w art. 13b ust. stanowi, że

bezpośrednią przyczyną obniżenia świadczeń emerytalno-rentowych jest

okoliczność, że funkcjonariusz został uznany za osobę "pełniącą służbę na rzecz

totalitarnego państwa". Powyższą kwestię rozstrzygała już poprzednia ustawa, tzw.

pierwsza ustawa dezubekizacyjna z 2009 r. w art. 15 ust. 1b. stwierdzała ona, że

sam fakt pełnienia służby w organach bezpieczeństwa państwa powoduje obniżenie

świadczenia emerytalnego. Nie dodawała żadnych warunków, ocen czy opisów

służby. Wtedy Sąd Najwyższy potwierdził, w wyrokach z 24 czerwca 2015 r. (sygn.

akt II UK 246/15) oraz z 25 maja 2016 r. (sygn. akt II BU 7/15), że w świetle tych

przepisów nie trzeba analizować rodzaju wykonywanej przez funkcjonariusza służby,

by ustalić czy jego świadczenie podlega zmniejszeniu. Nadto wskazać należy, że w

już w dniu 3 marca 2011 r. w sprawie II UZP 2/11 Sąd Najwyższy rozpatrując

zagadnienie prawne przekazane postanowieniem przez Sąd Apelacyjny w

Warszawie z 25 listopada podjął uchwałę: „Za każdy rok pełnienia służby w latach

1944-1990 w organach bezpieczeństwa państwa, o których mowa w art. 2 ustawy z

dnia 18 października 2006 r. o ujawnianiu informacji o dokumentach organów

bezpieczeństwa państwa z lat 1944-1990 oraz treści tych dokumentów (tekst jedn.:

Dz. U. z 2007 r. Nr 63, poz. 425 z późn. zm.), emerytura wynosi 0,7% podstawy jej

wymiaru (art. 15b ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 18 lutego 1994 r. o zaopatrzeniu

emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego,

Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego,

II USKP 24/26

17

Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Biura Ochrony Rządu,

Państwowej Straży Pożarnej i Służby Więziennej oraz ich rodzin (tekst jedn.: Dz. U.

z 2004 r. Nr 8, poz. 67 z późn. zm.), co oznacza, że wysokość emerytury wyliczanej

wyłącznie za okresy pełnienia takiej służby może być niższa od 40% podstawy

wymiaru tego świadczenia". Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały wyraźnie

wskazał, że żaden rodzaj ani sposób wykładni zawartego w art. 15b ust. 2 ustawy o

zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy odesłania do art. 15 tej ustawy nie daje

osobom, które pełniły w latach 1944-1990 służbę w organach bezpieczeństwa

państwa, o których mowa w ustawie lustracyjno-dezubekizacyjnej, możliwości

prawnych ani argumentów prawnych lub prawniczych do domagania się ustalenia

wysokości należnych im emerytur z zaopatrzenia emerytalnego funkcjonariuszy od

innej podstawy wymiaru niż 0,7% za każdy rok pełnienia służby w wymienionych w

art. 2 organach bezpieczeństwa państwa. Przeciwnie, poddane analizie przepisy są

jednoznacznie czytelne, a przeto jasne i niewymagające szczególnie pogłębionej

analizy prawnej ani prawniczej. Pomimo to Sąd Najwyższy uznał, że rozstrzygnięcie

przedstawionego zagadnienia prawnego było niezbędne ze względu na znaczną

liczbę adresatów poddanych analizie regulacji prawnych, którym wskutek

zastosowania spornych przepisów organy emerytalne skorygowały (obniżyły) w

istotny sposób wysokość pobieranych emerytur z zaopatrzenia emerytalnego służb

mundurowych. Jasny, jednoznacznie czytelny i niepozostawiający wątpliwości, w

ocenie Sądu Najwyższego, był art.15 b ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym

funkcjonariuszy, który w ust. 1 stanowił, że emerytura osoby, która w latach 1944-

1990 pełniła służbę w organach bezpieczeństwa państwa (o naturze totalitarno-

komunistycznej), o których mowa w ustawie lustracyjno-dezubekizacyjnej, wynosi

0,7% podstawy wymiaru tego świadczenia za każdy rok takiej służby. Takie same

zasady obliczania emerytur z zaopatrzenia emerytalnego funkcjonariuszy potwierdza

normatywne brzmienie art. 13 ust. 1 pkt 1b ustawy zaopatrzeniowej, który traktuje

okresy wymienionej służby w organach bezpieczeństwa państwa totalitarnego w

latach 1944-1990 jako okresy równorzędne ze służbą w Policji, Agencji

Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służbie Kontrwywiadu

Wojskowego, Służbie Wywiadu Wojskowego, Centralnym Biurze Antykorupcyjnym,

Straży Granicznej, Biurze Ochrony Rządu, Państwowej Straży Pożarnej i w Służbie

II USKP 24/26

18

Więziennej, ale na zasadach określonych w art. 15b tej ustawy, z wyjątkiem służby

określonej w ust. 2 art. 13 (przepis nadal obowiązujący), który w ogóle wyklucza

możliwość uznania za równorzędne okresów służby w latach 1944-1956 w

charakterze funkcjonariusza organów bezpieczeństwa państwa, porządku i

bezpieczeństwa publicznego, jeżeli przy wykonywaniu czynności służbowych

funkcjonariusz popełnił przestępstwo przeciwko wymiarowi sprawiedliwości lub

naruszające dobra osobiste obywatela i za to został zwolniony dyscyplinarnie,

umorzono wobec niego postępowanie karne ze względu na znikomy lub nieznaczny

stopień społecznego niebezpieczeństwa czynu lub został skazany z winy umyślnej

prawomocnym wyrokiem sądu. Sąd Najwyższy zastosował więc w tym przypadku

wykładnię językową przepisów tzw. pierwszej ustawy dezubekizacyjnej, na mocy

której obniżono funkcjonariuszom organów bezpieczeństwa państwa (o których

mowa była w ustawie lustracyjno-dezubekizacyjnej), uznając jej zapisy za jasne oraz

oczywiste i nie wymagające odwołania się do innych zasad wykładni poza wykładnią

ściśle językową.(szerzej w uzasadnieniu wyroku Sądu Najwyższego III USKP 39/23

z 15 października 2023 r., LEX nr 3619227).

Z kolei Sąd Najwyższy w uchwale z 16 września 2020 r. III UZP 1/20 ( OSNP

2021/3/28) stwierdził, że kryterium "służby na rzecz totalitarnego państwa" określone

w art. 13b ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej powinno być oceniane na podstawie

wszystkich okoliczności sprawy, w tym także na podstawie indywidualnych czynów i

ich weryfikacji pod kątem naruszenia podstawowych praw i wolności człowieka. W

uzasadnieniu tej uchwały Sąd Najwyższy wypowiedział się, że „Sąd będzie

zobowiązany do rekonstrukcji przebiegu służby w konkretnym wypadku.

Przedstawione przez ubezpieczonego kontrfakty będą oczywiście podlegać

swobodnej ocenie w myśl otwartego katalogu uwzględnianych okoliczności, w

szczególności długości okresu pełnienia służby, jej historycznego umiejscowienia w

okresie od 22 lipca 1944 r. do 31 lipca 1990 r., miejscu pełnienia służby,

zajmowanego stanowiska czy stopnia służbowego. Powyższe stanowisko zostało

następnie podzielone w wyroku z 30 listopada 2023 r. III USKP 79/23 ( LEX nr

3689950), w którym Sąd Najwyższy stwierdził, że sąd ubezpieczeń społecznych,

rozpoznający sprawę w wyniku wniesienia odwołania od decyzji Dyrektora Zakładu

Emerytalno-Rentowego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji w sprawie

II USKP 24/26

19

ponownego ustalenia (obniżenia) wysokości emerytury policyjnej byłego

funkcjonariusza, nie jest związany treścią informacji o przebiegu służby w organach

bezpieczeństwa państwa przedstawionej przez Instytut Pamięci Narodowej zarówno

co do faktów (ustalonego w tym zaświadczeniu przebiegu służby), jak i co do

kwalifikacji prawnej tych faktów (zakwalifikowania określonego okresu służby jako

służby w organach bezpieczeństwa państwa). Związanie to obejmuje jedynie organ

emerytalny, który przy wydawaniu decyzji musi kierować się danymi zawartymi w

informacji o przebiegu służby. Ustalenia faktyczne i interpretacje prawne Instytutu

Pamięci Narodowej nie mogą natomiast wiązać sądu - do którego wyłącznej

kompetencji (kognicji) należy ustalenie podstawy faktycznej rozstrzygnięcia w

przedmiocie prawa do emerytury policyjnej i jej wysokości oraz odpowiednia

kwalifikacja prawna (subsumcja) ustalonych faktów (postanowienie Sądu

Najwyższego z 9 grudnia 2011 r., II UZP 10/11, OSNP 2012 nr 23-24, poz. 298).

Również Trybunał Konstytucyjny dostrzegł w wyroku z dnia 24 lutego 2010 r.

(K 6/09, OTK-A 2010 nr 2, poz. 15), że kontrola informacji o przebiegu służby

wydawanej przez IPN, została połączona z prawem zaskarżenia decyzji organu

emerytalnego, a w konsekwencji z prawem do rozpoznania istoty sprawy przez sąd

powszechny. Nie sposób zatem uznać, że ustawodawca pozbawił osoby, których

dotyczy kwestionowana regulacja, prawa sądowej kontroli informacji sporządzonej

przez IPN. Informacja o przebiegu służby nie jest wobec tego władczym przejawem

woli organu administracji publicznej (władczym rozstrzygnięciem), lecz jest

oświadczeniem wiedzy i nie rozstrzyga konkretnej sprawy administracyjnej w

stosunku do konkretnej osoby fizycznej. Wskazana czynność ma charakter stricte

informacyjny i stanowi jedynie urzędowe potwierdzenie określonych faktów,

zamieszczonych w aktach osobowych funkcjonariusza, celem ponownego ustalenia

prawa do świadczeń emerytalnych. Władczym rozstrzygnięciem wobec skarżącego

jest decyzja organu emerytalnego w przedmiocie ponownego ustalenia prawa do

świadczenia emerytalnego i jego wysokości. Zatem dopiero decyzja organu

emerytalnego podlega kontroli sądowej. Natomiast właściwym sądem dokonującym

tej kontroli jest sąd powszechny, a ten, podczas rozpoznawania istoty sprawy, będzie

uprawniony do weryfikacji informacji z IPN w postępowaniu dowodowym (uchwała

Sądu Najwyższego z 16 września 2020 r., III UZP 1/20, OSNP 2021 nr 3 poz. 28;

II USKP 24/26

20

wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 11 stycznia 2012 r., K 36/09, OTK-A 2012 nr 1,

poz. 3).

Oceny tej nie zmienia, że informacja o przebiegu służby jest dokumentem

urzędowym w rozumieniu art. 244 k.p.c. Ukształtowane na tle spraw z zakresu

ubezpieczeń społecznych orzecznictwo Sądu Najwyższego jednoznacznie akceptuje,

że okoliczności mające wpływ na prawo do świadczeń lub ich wysokość mogą być

udowadniane wszelkimi środkami dowodowymi przewidzianymi w Kodeksie

postępowania cywilnego (wyroki: z 2 lutego 1996 r., II URN 3/95, OSNAPiUS 1996

nr 16, poz. 239; z 25 lipca 1997 r., II UKN 186/97, OSNAPiUS 1998 nr 11, poz. 342;

z 8 sierpnia 2006 r., I UK 27/06, OSNP 2007 nr 15-16, poz. 235), a art. 247 k.p.c.,

wprowadzający ograniczenia dowodzenia zeznaniami świadków lub z przesłuchania

stron przeciwko osnowie lub ponad osnowę dokumentu obejmującego czynność

prawną, nie ma zastosowania w tych sprawach (wyroki Sądu Najwyższego: z 11

października 2016 r., I UK 356/15, LEX nr 2174067 i z 10 lipca 2013 r., II UK 427/12,

LEX nr 1555534).Doktryna również formułuje postulaty aby przy weryfikacji

przebiegu służby sięgać do opinii służbowych funkcjonariuszy (zob. B. Jaworski:

System opiniowania funkcjonariuszy służb mundurowych, Acta Universitatis

Lodziensis. Folia luridica 2019 nr 87, s. 105).

Sąd Najwyższy w składzie tu orzekającym podziela powyższy pogląd, jak

również częściowo podziela dalsze twierdzenia zawarte w wyroku z 30 listopada

2023 r. III USKP 79/23 (LEX nr 3689950) w części, że zrównanie statusu osób -

przez jednolite obniżenie świadczenia z zabezpieczenia społecznego - które

kierowały organami państwa totalitarnego, angażowały się w realizację zadań i

funkcji państwa totalitarnego, nękały swych obywateli także na innym polu niż styk

szeroko rozumianego prawa karnego, a więc tych podmiotów, których ocena jest

zdecydowanie aksjologicznie negatywna, z osobami, których postawa nie

pozostawała w bezpośredniej opozycji do zadań i funkcji tego państwa, lecz

sprowadzała się do czynności akceptowalnych i wykonywanych w każdym państwie,

także demokratycznym, bez skojarzeń prowadzących do ujemnych ocen, nie może

być dokonane za pomocą tych samych parametrów. Inaczej każdy podmiot

funkcjonujący w systemie państwa w tych latach mógłby się spotkać z zarzutem, że

jego działanie, w ogólnym rozrachunku, było korzystne dla państwa totalitarnego.

II USKP 24/26

21

Odnosząc powyższe poglądy do okoliczności rozpoznawanej sprawy nie ma

racji Skarżący twierdząc, że orzekając o zmianie zaskarżonego wyroku Sądu

pierwszej instancji Sąd odwoławczy oparł się de facto wyłącznie na podstawie

charakterystyki zadań jednostki, w której wnioskodawca pełnił służbę, podczas gdy

załączona do akt sprawy informacji Instytutu Pamięci Narodowej nie pozwala na

przypisanie wnioskodawcy działań bezprawnych, które mogłyby być kwalifikowane

jako działania (służba) na rzecz totalitarnego państwa i brak jest jakichkolwiek

przesłanek wskazujących że wnioskodawca naruszał prawa i wolności obywatelskie,

a w konsekwencji pełnił służbę na rzecz totalitarnego państwa w myśl dyspozycji art.

13b ustawy o zaopatrzeniu. Sama służba operacyjna, którą skarżący pełnił nie jest

wystarczającą przesłanką do przyjęcia, że była to służba na rzecz Państwa

totalitarnego, zwłaszcza, że dotyczyła ona praktycznie tylko i wyłącznie zbierania

informacji pod kątem zabezpieczenia kontrwywiadowczego, co nie miało żadnego

związku ze stosowaniem niedozwolonych technik operacyjnych, czy też

stosowaniem szantażu lub innymi metodami godzącymi w podstawowe prawa i

wolności obywatelskie. Sąd drugiej instancji, wbrew temu co chce dowieść skarżący,

skrupulatie dokonał oceny całokształtu sprawy biorąc pod uwagę indywidualne czyny

skarżącego postępując zgodnie z treścią uzasadnienia uchwały III UZP 1/20 i

rzetelnie przeprowadził wszechstronną i pełną ocenę zgromadzonego materiału

dowodowego w kontekście spełnienia się kryterium służby na rzecz formacji, o

których mowa w art. 13b ustawy zaopatrzeniowej.

Dodać należy, że w zaskarżonym wyroku Sąd Apelacyjny w Szczecinie

zastosował się do stanowiska zajętego przez Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyżej

wymienionej uchwały sięgając do akt osobowych, opinii służbowych funkcjonariusza

i badając charakter jego służby przez pryzmat historycznego umiejscowienia służby.

Sąd Apelacyjny dokonał wszechstronnej analizy zgromadzonego materiału

dowodowego, wyczerpująco wskazał jakie zadania skarżący realizował na

stanowisku wyszczególnionym w art. 13b ustawy zaopatrzeniowej oraz wyjaśnił

dlaczego służba ta była niezbędna dla funkcjonowania ówczesnego państwa.

Prawidłowo zastosowano obowiązujące przepisy prawa materialnego.

W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sąd Apelacyjny w Szczecinie

ustosunkowując się do zakresu zadań realizowanych przez formację, w której służył

II USKP 24/26

22

ubezpieczony, doszedł do wniosku, że była to działalność na rzecz totalitarnego

państwa w rozumieniu art. 13b ustawy zaopatrzeniowej. Sąd na podstawie

zebranego materiału dowodowego ustalił, że J.N. po ukończeniu Wyższej Szkoły

Oficerskiej w Szczytnie, prowadził działalność operacyjną w WUSW w S.1., posiadał

tajnych współpracowników i kontakty operacyjne. Z opinii służbowych wynika, że

zajmował się zagadnieniami związanymi z rozpracowaniem i zwalczaniem działaczy

podziemia politycznego. Był pracownikiem samodzielnym, znanym z dokładności i

sumienności, a powierzone sprawy realizował w sposób właściwy, wykorzystując

przy tym wiedzę zdobytą w WSO oraz doświadczenia ze służby pełnionej w

charakterze funkcjonariusza MO w RUS W w S. Powyższe doprowadziło Sąd

odwoławczy do ustaleń, że zebrany materiał dowodowy uzasadnia uznanie okresu

tej służby za okres działalności na rzecz totalitarnego państwa. Zatem prawidłowo

okres ten został uwzględniony przy wydaniu zaskarżonych decyzji.

Wobec powyższego należy stwierdzić, że podstawą zastosowania regulacji

prowadzących do ponownego ustalenia wysokości świadczeń jest fakt służby w

formacji wyszczególnionej w art. 13b która miała istotny wpływ na funkcjonowanie

ówczesnego państwa ale zostało to dokonane przez pryzmat indywidualnych

okoliczności sprawy. Okoliczności te zostały potwierdzone w toku postępowania

przed Sądem Ubezpieczeń Społecznych. W toku postępowania nie ujawniono aby

stanowisko, które zajmował skarżący nie przynależało do tych wyszczególnionych w

art. 13b ustawy zaopatrzeniowej.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego jednolicie przyjmuje się, że przy

dokonywaniu oceny prawnej służby z perspektywy art. 13b ustawy zaopatrzeniowej

bierze się pod uwagę przede wszystkim formację, w której była pełniona służba, a

także zajmowane stanowisko czy stopień służbowy oraz przebieg służby. Określenie

formacji/instytucji (z uwzględnieniem jednostek wymienionych w art. 13b ust. 1

ustawy zaopatrzeniowej) ma istotne znaczenie z uwagi na to, że zakres i przedmiot

ich działalności może prima facie potwierdzać, że były one bezpośrednio

ukierunkowane na realizowanie charakterystycznych dla ustroju totalitarnego zadań

i funkcji i takie zadania wykonywali wszyscy - bez wyjątku - funkcjonariusze służący

w danej jednostce organizacyjnej, stanowiący jej strukturę, bez której niemożliwe

byłoby wykonywanie przypisanych tej jednostce zadań. Nawet brak po stronie

II USKP 24/26

23

odwołującego się indywidualnych działań bezpośrednio zmierzających do

naruszania podstawowych praw i wolności człowieka, samoistnie nie wyklucza takiej

kwalifikacji. Skoro art. 13b ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej łączy służbę na rzecz

totalitarnego państwa z samym podjęciem służby w instytucjach i formacjach

wymienionych w tym przepisie, to istnieje domniemanie faktyczne (wynikające z

informacji o przebiegu służby potwierdzającej służbę w tych jednostkach), że służba

w nich była służbą na rzecz totalitarnego państwa. Domniemanie to może być

obalone w procesie cywilnym. Nie jest jednak tak, że to na organie rentowym ciąży

obowiązek udowodnienia (art. 6 k.c. w związku z art. 232 zdanie pierwsze k.p.c.), że

dany funkcjonariusz uczestniczył w łamaniu praw człowieka i obywatela. W sytuacji,

gdy potwierdzona zostaje służba w instytucjach i formacjach wymienionych w art.

13b ustawy zaopatrzeniowej, ciężar dowodu przechodzi na ubezpieczonego.(por.

Postanowienie Sądu Najwyższego z 24 września 2024 r., II USK 337/23, LEX nr

3770480).

Skarżący sformułował również kilka zarzutów naruszenia prawa

procesowego, jednak żaden nie okazał się wystarczający do uchylenia zasakrżonego

wyroku.

W odniesieniu do zarzutu naruszenia art. 379 pkt 4 k.p.c. Sąd Najwyższy,

wielokrotnie w swoim orzecznictwie wskazywał, że nie ma podstaw do przyjęcia, że

sam fakt powołania sędziego sądu powszechnego na wniosek Krajowej Rady

Sądownictwa, ukształtowanej na mocy przepisów ustawy o zmianie ustawy o

Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw, jest okolicznością, która

samodzielnie uzasadnia uznanie, że postępowanie prowadzone z udziałem takiego

sędziego jest dotknięte nieważnością, a sąd jest nienależycie obsadzony. Konieczne

jest przywołanie konkretnych okoliczności odnoszących się do sędziów biorących

udział w orzekaniu w sprawie, które wskazują na nieprzestrzeganie przez nich

obiektywnie wyznaczanego standardu sędziego bezstronnego i niezawisłego, czego

skarżący nie uczynił.(zob. np.: Postanowienia Sądu Najwyższego: z 22 stycznia 2026

r., ICSK 2436/24, LEX nr 4017258; z 2 grudnia 2025 r., II USK 209/25, LEX nr

3953850, z 30 września 2025 r., I CSK 265/24, LEX nr 3918521).

Oceniając zarzut naruszenia art. 374 k.p.c. w zw. z art. 228 § 1 k.p.c.

zauważyć wypada, że w świetle powołanego przepisu Sąd drugiej instancji może

II USKP 24/26

24

rozpoznać sprawę na posiedzeniu niejawnym, jeżeli przeprowadzenie rozprawy nie

jest konieczne. Rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym jest

niedopuszczalne, jeżeli strona w apelacji lub odpowiedzi na apelację złożyła wniosek

o przeprowadzenie rozprawy, chyba że cofnięto pozew lub apelację albo zachodzi

nieważność postępowania. To sąd drugiej instancji ocenia, czy konieczne jest

przeprowadzenie rozprawy np. w celu wysłuchania stron, czy przesłuchania

świadków, a w przypadku niestwierdzenia takich okoliczności, może rozpoznawać

sprawę na posiedzeniu niejawnym. Regulacja art. 374 k.p.c. dopuszcza możliwość

rozpoznania sprawy w postępowaniu odwoławczym na posiedzeniu niejawnym. Jest

to możliwe w tych przypadkach, gdy przeprowadzenie rozprawy nie jest konieczne.

Decyzja co do tego, czy sprawa nadaje się do rozpoznania na posiedzeniu

niejawnym, należy do sądu odwoławczego. Podkreślić jednak należy, że

ustawodawca pozostawił stronie decyzję, czy jej sprawa zostanie rozpoznana przez

sąd drugiej instancji na rozprawie, czy też nie. (zob. Postanowienie Sądu

Najwyższego 13 listopada 2024 r., III USK 354/23, LEX nr 3785702). Wniosek strony

jest dla sądu oczywiście wiążący i nie podlega merytorycznej ocenie. Jednocześnie

w orzecznictwie jednolicie podkreśla się, że wniosek o wyznaczenie rozprawy musi

być kategoryczny i wyrażony w sposób precyzyjny. Nie może być odczytywany w

sposób rozszerzający, zwłaszcza gdy okoliczności konkretnego ciągu zdarzeń

procesowych nie uwypuklają jakichkolwiek przesłanek do udziału strony w rozprawie.

Tym samym art. 374 zdanie drugie k.p.c. musi być wykładany ściśle, to znaczy, że

uprawniony podmiot winien zamieścić w jednym z wymienionych w tym przepisie

pism procesowych, że "wnosi o przeprowadzenie rozprawy". Przyjęty przez Sąd

drugiej instancji tryb posiedzenia w sprawie apelacyjnej okazał się prawidłowy. Sąd

drugiej instancji nie naruszył bowiem przepisów, wyznaczając posiedzenie niejawne.

W sytuacji, gdy zdaniem skarżącego, przeprowadzenie rozprawy apelacyjnej miało

być kluczowe dla przyjętej przez niego taktyki procesowej, to powinien zostać

sformułowany wniosek o przeprowadzenie rozprawy. Tymczasem skarżący nie

sformułował tego wniosku.

W odniesieniu do pozostałych zarzutów podniesionych w ramach procesowej

podstawy zaskarżenia zauważyć należy, że do postępowania kasacyjnego nie

należy rozstrzyganie sporów o ocenę dowodów ani o prawidłowość ustalenia stanu

II USKP 24/26

25

faktycznego sprawy, którym Sąd Najwyższy na podstawie art. 39813 § 2 k.p.c. jest

związany. Sąd Najwyższy, nie jest sądem faktów, a wyłącznie sądem prawa. W

zakresie jego ustawowych kompetencji nie mieści się korygowanie ustaleń

faktycznych lub oceny materiału dowodowego dokonanego przez sąd drugiej

instancji (postanowienie Sądu Najwyższego z 30 października 2018 r., I UK 437/17,

LEX nr 2570520). Stosownie do art. 3983 § 3 k.p.c. podstawą skargi kasacyjnej nie

mogą być zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub oceny dowodów. Sąd Najwyższy

jest związany ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego

orzeczenia. Związanie to wyklucza nie tylko przeprowadzenie w jakimkolwiek

zakresie dowodów, lecz także badanie, czy sąd drugiej instancji nie przekroczył

granic swobodnej ich oceny. Stąd też podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być

zarzuty dotyczące ustalenia faktów i oceny dowodów. Zarzutem takim jest nie tylko

zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c., lecz także przepisów regulujących sposób

ustalania faktów. Każdy zarzut skargi kasacyjnej, który ma na celu polemikę z tą

podstawą faktyczną, chociażby pod pozorem kwestionowania wykładni lub

niewłaściwego zastosowania określonych przepisów prawa materialnego, z uwagi na

jego sprzeczność z art. 3983 § 3 k.p.c. jest a limine niedopuszczalny (zob.

Postanowienie Sądu Najwyższego I CSK 6715/22 z 6 marca 2024 r. Lex nr 3692415 ).

W rozpoznawanej sprawie skarżący przedstawia własną ocenę dowodów, odmienną

od dokonanej przez Sąd drugiej instancji co jest niedopuszczalne w postępowaniu

kasacyjnym.

Mając na uwadze powyższe argumenty, Sąd Najwyższy na podstawie art.

39814 k.p.c. orzekł jak w sentencji wyroku.

[a.ł]

Agnieszka Góra-Błaszczykowska Jarosław Sobutka Agnieszka Żywicka