Zasiłek cofnięty po latach, składki za 2016 i 2017 niepełne. SN uchylił wyrok w sprawie B.R.

Sąd Okręgowy w Nowym Sączu, wyrokiem z dnia 7 sierpnia 2022 r., zmienił

decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, Oddział w Nowym Sączu z dnia 21

II USKP 269/26

2

września 2021r. i stwierdził, że B.R. jako osoba prowadząca pozarolniczą działalność

gospodarczą, podlega dobrowolnie ubezpieczeniu chorobowemu również w

okresach: od 2 grudnia 2016 r. do 30 września 2017 r. i od 1 grudnia 2017 r. do 31

sierpnia 2018 r.

W sprawie ustalono, że ubezpieczona prowadziła działalność gospodarczą od

2004 r. i z tego tytułu podlegała obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym oraz

dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu. Brak pełnej składki na ubezpieczenie

chorobowe za grudzień 2016 r. i styczeń 2017 r. wynikał z weryfikacji przez organ

rentowy pobieranych przez odwołującą się świadczeń objętych decyzją z 29 maja

2019 r. i prawomocnego oddalenia jej odwołania co do zasiłku opiekuńczego za

okresy od 2 grudnia 2016 r. do 12 grudnia 2016 r.; od 13 grudnia 2016 r. do 23

grudnia 2016 r. i od 24 grudnia 2016 r. do 2 stycznia 2017 r.

W dniu 26 lipca 2021 r. odwołująca się zwróciła się do organu rentowego o

wyrażenie zgody na opłacenie składek po terminie na dobrowolne ubezpieczenie

chorobowe za miesiące grudzień 2016 r. i styczeń 2017 r., co zostało przez

pozwanego rozpoznane negatywnie z ogólnikowym wskazaniem, że nie zostały

wykazane szczególne okoliczności uzasadniające pozytywne załatwienie wniosku

złożonego przez odwołującą się w tym przedmiocie.

W ocenie Sądu Okręgowego, stanowisko organu rentowego nie zasługiwało

na uwzględnienie. Biorąc pod uwagę okoliczności związane z prowadzonymi przez

organ rentowy postępowaniami i brakiem świadomości odwołującej się, co do

zaistniałej sytuacji - złożenia do ZUS korekty dokumentów, stosownie do pouczenia

organu rentowego - brak było podstaw do odmowy „przywrócenia jej terminu” do

opłacenia składki.

W ocenie Sądu pierwszej instancji, w przypadku odwołującej się, świadczenie

było jej wypłacane i do czasu kontroli nie było kwestionowane. Dlatego trudno było

od odwołującej się oczekiwać, aby miała ona świadomość konieczności dokonania

opłaty składki za czas objęty zaskarżoną decyzją, a jak wynika z akt sprawy, jej

odwołanie było częściowo zasadne. W związku z tym odwołująca się zachowała

prawo do złożenia wniosku o „przywrócenie terminu” do opłacenia składki za czas

odebranego jej zasiłku opiekuńczego. Z akt sprawy wynika, że odwołująca się nie

mogła przewidzieć tego, że zasiłek jej zostanie zabrany, przez co - nie ze swojej winy

II USKP 269/26

3

- opłaciła go w zaniżonej wysokości. Fakt, że odwołująca się deklarowała wysoką

podstawę wymiaru składek nie może stanowić argumentu do odmowy przywrócenia

terminu do opłacenia składek. Odwołująca się deklarowała podstawę wymiaru

składek w granicach zgodnych z obowiązującymi przepisami, a zatem nie można jej

czynić z tego powodu zarzutu.

Brak przywrócenia terminu do płacenia składki spowodowałby, że odwołująca

się zostałaby za swoje działanie „ukarana” niejako podwójnie, to jest odebraniem jej

świadczeń, które musi zwrócić oraz utratą ubezpieczenia chorobowego, czego

konsekwencją byłby zwrot kolejnych świadczeń. Pozbawienie odwołującej się

ubezpieczenia z powodów wskazanych w decyzji byłoby zatem sankcją za daleko

idącą.

Sąd Apelacyjny w Krakowie, wyrokiem z dnia 16 maja 2024 r., zmienił wyroku

Sądu Okręgowego i oddalił odwołanie ubezpieczonej, uznając, że rozpatrując

wniosek odwołującej się o wyrażenie zgody na opłacenie składki po terminie należało

mieć na uwadze nie tylko to, iż w tej sprawie ubezpieczona korzystała z pomocy

profesjonalnego biura księgowego, ale i całokształt zachowania się ubezpieczonej,

w tym sposób korzystania przez nią ze świadczeń warunkowanych podleganiem

ubezpieczeniu chorobowemu i opłacaniem składki na to ubezpieczenie. Nie bez

znaczenia pozostaje też maksymalna podstawa wymiaru składki na dobrowolne

ubezpieczenie chorobowe zadeklarowana przez ubezpieczoną z tytułu prowadzenia

pozarolniczej działalności gospodarczej. Zadeklarowanie tak wysokiej podstawy

wymiaru składek - mimo że legalne - w sytuacji, gdy ubezpieczona mogła spodziewać

się, że ze względu na ciążę będzie korzystała z odpowiednio wysokich świadczeń z

ubezpieczenia chorobowego, świadczy przede wszystkim o dobrym rozeznaniu w

sposobach i możliwościach uzyskania jak najwyższych świadczeń z tego

ubezpieczenia.

Analiza sprawy, z wykorzystaniem wskazanych mierników, słusznie nie

pozwoliła organowi rentowemu na wyrażenie zgody na opłatę składek po terminie,

ponieważ zgoda oznaczałby sanację niedozwolonego działania ubezpieczonej na

gruncie ubezpieczeń społecznych, która to swoim zachowaniem doprowadziła do

nadmiarowego korzystania ze świadczeń pieniężnych. Ubezpieczona powinna

przewidzieć skutki niewłaściwego wykorzystania okresów zwolnień lekarskich,

II USKP 269/26

4

powinna była w niedozwolony sposób tych zwolnień lekarskich nie wykorzystywać, a

postępując nagannie, powinna co najmniej liczyć się z obowiązkiem zwrotu

bezprawnie pobranych świadczeń, co zgodnie z przepisami skutkowało zaniżoną

wysokością składek, które opłaciła za miesiące grudzień 2016 r. i styczeń 2017 r.

Sąd Apelacyjny nie podzielił stanowiska ubezpieczonej, że w świetle

nowelizacji art. 14 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń

społecznych (tekst jednolity: Dz.U. z 2026 r., poz. 199, dalej jako ustawa systemowa),

która weszła w życie z dniem 1 stycznia 2022 r., należałoby uznać, iż opłacenie przez

ubezpieczoną składki w niepełnej wysokości nie wyczerpuje przesłanki ustania

ubezpieczenia chorobowego, lecz może być ewentualnie podstawą do stosowania

przez organ rentowy sankcji określonych w art. 24 ustawy systemowej, np.

wymierzenia dodatkowej opłaty lub pociągać konieczność zapłacenia odsetek. Do

stanu faktycznego, w jakim została wydana zaskarżona decyzja, należało stosować

przepis art. 14 ustawy systemowej w brzmieniu dotychczasowym (przed 1 stycznia

2022 r.) i organ rentowy prawidłowo przepis ten zastosował.

Skargę kasacyjną wywiódł pełnomocnik ubezpieczonej, zaskarżając wyrok

Sądu Apelacyjnego w całości. W podstawach kasacyjnych wskazał na naruszenie

prawa materialnego, to jest: (-) art. 14 ust. 2 pkt 2 ustawy systemowej w brzmieniu

obowiązującym na dzień wydania decyzji, przez interpretację tego przepisu wbrew

woli ubezpieczonej do podlegania dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu w

sytuacji, gdy skarżąca opłaciła składkę - pomniejszając jej wymiar w związku z

prawem do zasiłku, do czego na moment zapadalności terminu płatności składek

miała pełne prawo - a co za tym idzie jej wolą było podleganie ubezpieczeniu

chorobowemu, a niedopłata została wykreowana przez ZUS w wyniku wydania

decyzji pozbawiającej ubezpieczoną prawa do zasiłku kilka lat po terminie płatności

składek; (-) art. 14 ust. 2 pkt 2 ustawy systemowej, przez jego niewłaściwe

zastosowanie i uznanie, że ubezpieczona nie spełniła przesłanek do przywrócenia

terminu płatności składek, podczas gdy zachodziły okoliczności, które obiektywnie

wskazywały na to, że zapłata składek w terminie była niemożliwa; (-) art. 14 ust. 2

pkt 2 ustawy systemowej i uznanie, że w niniejszej sprawie nie występuje

uzasadniony przypadek umożliwiający przywrócenie odwołującej się do

ubezpieczenia chorobowego w spornym okresie, w sytuacji gdy zapłata składek w

II USKP 269/26

5

terminie w prawidłowej wysokości była niemożliwa, albowiem o tym, że ubezpieczona

dokonała zapłaty składki należnej za grudzień 2016 r. i styczeń 2017 r. w

nieprawidłowej wysokości, odwołująca się dowiedziała się dopiero w dniu otrzymania

decyzji z 25 marca 2021 r., a więc po ponad 4 latach od terminu zapłaty tych składek;

(-) art. 14 ust. 2 pkt 2 ustawy systemowej, w sytuacji gdy niezapłacenie składek za

grudzień 2016 r. i styczeń 2017 r. w pełnej wysokości w terminie, było niezależne od

woli ubezpieczonej, bowiem nie mogła ona w żaden sposób przewidzieć, że

uprawnienie do zasiłku opiekuńczego za okres od 2 grudnia 2016 r. do 2 stycznia

2017 r. zostanie cofnięte w roku 2019, na mocy decyzji ZUS; (-) art. 14 ust. 2 pkt 2

ustawy systemowej w związku z art. 17 ust. 1 w związku z art. 35 ust. 2 ustawy o

świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i

macierzyństwa, w sytuacji gdy odwołująca się poniosła skutki błędnego wniosku o

zasiłek opiekuńczy i nie powinna być obciążona sankcją niewynikającą wprost z

ustawy w postaci „wypadnięcia” z ubezpieczenia chorobowego, bowiem obywatel nie

może być kilkukrotnie karany za jednostkową nieprawidłowość; (-) art. 2 Konstytucji

RP, a także konstytucyjnie chronionego prawa obywatela do zabezpieczenia

społecznego przez odmowę przywrócenia do ubezpieczenia chorobowego z

odwołaniem się do miernika podwyższonej staranności przedsiębiorcy (art. 355 § 2

k.c.) oraz z odwołaniem się do zasady solidaryzmu ubezpieczeń społecznych, co jest

sprzeczne z zasadą równego traktowania wszystkich ubezpieczonych (art. 2a ust. 1,

2 i 3 ustawy systemowej); (-) art. 14 ust. 2 pkt 2 ustawy systemowej w związku z art.

11 ust. 1 i art. 12 ustawy z dnia 6 marca 2018 r. Prawo przedsiębiorców w sytuacji,

gdy Sąd nie powinien akceptować „rewanżyzmu” ze strony organu rentowego.

Skarżący wskazał także, że doszło do naruszenia prawa procesowego, to jest:

(-) art. 382 k.p.c. w zakresie w jakim Sąd Apelacyjny nie dochował wymogów

należytej staranności i nie pozyskał kompletnych akt sprawy (IV U 248/19 oraz IV Ua

2/20), tylko dokonywał ustaleń faktycznych wbrew obowiązkowi opierania się na

materiale dowodowym.

Mając powyższe na uwadze, pełnomocnik ubezpieczonej wniósł o uchylenie

zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego w Krakowie w całości i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania temu Sądowi w innym składzie celem

przeprowadzenia należytego postępowania dowodowego, ewentualnie w przypadku

II USKP 269/26

6

stwierdzenia podstaw, o zmianę zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego w

Krakowie przez oddalenie apelacji ZUS oraz o zasądzenie od organu rentowego na

rzecz powódki kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego

według norm przepisanych.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ rentowy wniósł o oddalenie skargi

kasacyjnej oraz o zasądzenie od skarżącej na rzecz organu rentowego kosztów

postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa prawnego według norm

przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie.

W pierwszej kolejności należy wskazać, że w orzecznictwie Sądu

Najwyższego nie ma wątpliwości, że nieopłacenie w terminie należnej składki w

całości powoduje ustanie ubezpieczenia. Przyjęcie prymatu uzewnętrznionej woli

ubezpieczonego jako przesłanki kontynuowania ubezpieczenia podważałoby to

stanowisko (zob. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 10 lutego 2022 r., III UZP 10/21,

OSNP 2022 nr 10, poz. 98). Sąd Najwyższy przyjął, że podstawa faktyczna ustania

ubezpieczenia wskazana w art. 14 ust. 2 pkt 2 ustawy systemowej została tak

skonstruowana przez ustawodawcę, iż jest niezależna zupełnie od woli

ubezpieczonego, co do kontynuowania lub ustania ubezpieczenia. Element woli

ubezpieczonego, w sytuacji braku opłacenia składki, nie może decydować o ustaniu

bądź braku ustania ubezpieczenia. Przewidziana w tym przepisie szczególna

instytucja wyrażenia zgody na opłacenie składki po terminie potwierdza jedynie

wykładnię o ustaniu ubezpieczenia z mocy prawa na skutek nieopłacenia w terminie

składki w należytej wysokości i pozwala w uzasadnionych przypadkach złagodzić

rygoryzm tego przepisu. Zatem ubezpieczenie to ustaje nawet w sytuacji, gdy osoba

zobowiązana nie ponosi winy za nieopłacenie składki. Wyrażenie przez organ

rentowy zgody na opłacenie składki po terminie sprawia natomiast, że chociaż

składka nie została uiszczona w terminie, dobrowolne ubezpieczenie nie ustaje.

Możliwość weryfikacji na drodze sądowej zasadności odmowy wyrażenia

przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych zgody na opłacenie składki po terminie (art.

II USKP 269/26

7

14 ust. 2 pkt 2 ustawy systemowej) została wyrażona w uchwale Sądu Najwyższego

z dnia 8 stycznia 2007 r., I UZP 6/06 (OSNP 2007 nr 13-14, poz. 197).

W uzasadnieniu tej uchwały Sąd Najwyższy podkreślił, że art. 14 ust. 2 pkt 2

ustawy systemowej w brzmieniu pierwotnym stanowił, że w uzasadnionych

przypadkach na wniosek zainteresowanego, ZUS może przywrócić termin do

opłacenia składek na dobrowolne ubezpieczenie. Zwrot „Zakład może przywrócić

termin” sugerował pozostawienie omawianej kwestii do swobodnego uznania organu

rentowego. Nowe brzmienie art. 14 ust. 2 pkt 2 zdanie drugie nadane przez art. 1 pkt

9 lit. a ustawy z dnia 23 grudnia 1999 r. (Dz. U. Nr 110, poz. 1256) zmieniającej

ustawę z mocą obowiązującą od 1 stycznia 2000 r., („Zakład może wyrazić zgodę na

opłacenie składki po terminie") akcentuje „swobodny charakter działań ZUS w tym

zakresie", co wszakże nie uzasadnia wyłączenia tej kwestii spod kontroli sądowej. W

postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 14 listopada 2007 r., II UK 65/07, LEX nr

863989) trafnie przyjęto - z powołaniem się na orzecznictwo - że organ rentowy został

wyposażony w kompetencję wyrażenia zgody na opłacenie składki po terminie, czyli

uznania, że mimo nieopłacenia składki w terminie ubezpieczenie nie ustało. W

ustawie systemowej nie zostały określone przesłanki „wyrażenia zgody" na opłacenie

składki po terminie, co jednak nie oznacza przyznania Zakładowi Ubezpieczeń

Społecznych niczym nieskrępowanego uznania w uwzględnieniu lub

nieuwzględnieniu wniosku o wyrażenie owej zgody. Przyznana kompetencja winna

być wykonywana według sprawdzalnych, sprawiedliwych kryteriów. Zakład

Ubezpieczeń Społecznych wyposażony w uprawnienie wyrażania zgody na

opłacenie składki po terminie winien ujawnić, jakimi przesłankami kierował się

odmawiając jej, a jego decyzja podlega merytorycznej ocenie sądu. W doktrynie

prawa administracyjnego przyjmuje się wszak, że uznaniowość decyzji nie oznacza

dowolności w ich podejmowaniu. Użyte w przepisie art. 14 ust. 2 pkt 2 określenie

„może" nie oznacza pełnej dowolności. Nie ma przy tym znaczenia czy Zakład

Ubezpieczeń Społecznych wydaje odrębną decyzję, czy też rozstrzyga daną kwestię

jako przesłankę wydania decyzji o określonej treści. W tym drugim przypadku, w razie

poddania decyzji kontroli sądowej, badanie obejmuje wszystkie okoliczności, także

te, które stanowiły przesłanki zaskarżonego rozstrzygnięcia. I chociaż zgodnie z art.

77 § 1 k.p.a. organ rentowy, rozpoznając wniosek płatnika o wyrażenie zgody na

II USKP 269/26

8

opłacenie składki po terminie, powinien przed wydaniem decyzji w tym przedmiocie

w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy oraz wyjaśnić

wszystkie okoliczności sprawy, to sąd ubezpieczeń społecznych w ramach kontroli

zapadłej decyzji nie jest związany ustaleniami Zakładu Ubezpieczeń Społecznych i

dokonuje samodzielnych ustaleń w zakresie stanu faktycznego oraz ocenia

zasadność złożonego wniosku.

Mimo że przesłanki wyrażenia przez organ rentowy zgody na opłacenie

składki na dobrowolne ubezpieczenie chorobowe po terminie nie zostały określone

przez ustawodawcę, jednak oczywiste jest, iż stanowią jej okoliczności związane z

przebiegiem samego ubezpieczenia i przyczynami uchybienia owego terminu. Skoro

ubezpieczenie chorobowe osób prowadzących działalność gospodarczą ma

dobrowolny charakter i jego powstanie uzależnione jest od woli samego

ubezpieczonego, a warunkiem trwania tegoż ubezpieczenia jest terminowe

opłacanie należnych z tego tytułu składek, to dotychczasowy sposób wywiązywania

się płatnika z tego obowiązku nie pozostaje bez wpływu na ocenę zasadności

uwzględnienia wniosku o przywrócenie uchybionego terminu. Jest to jednak tylko

jeden z aspektów sprawy, który powinien być analizowany w powiązaniu z

pozostałymi okolicznościami, a przede wszystkim przyczynami nieterminowego

opłacenia danej składki. Może się zatem zdarzyć, że mimo długotrwałego podlegania

wnioskodawcy dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu i dotychczasowego

należytego wywiązywania się z obowiązku składkowego organ rentowy nie wyrazi

zgody na opłacenie składki po terminie, jeśli opóźnienie w zapłacie nie ma żadnego

racjonalnego usprawiedliwienia. Możliwa jest jednak sytuacja odwrotna, gdy

przyczyna niezachowania przez ubezpieczonego objętego wnioskiem terminu

opłacenia składki jest tak doniosła, że fakt wcześniejszych uchybień w terminowym

opłacaniu składek przez wnioskodawcę nie stanowi dostatecznej podstawy wydania

decyzji odmownej. Każdy wniosek musi być bowiem rozpatrywany indywidualnie, a

sposób załatwienia innych wniosków płatnika o zgodę na opłacenie składki po

terminie nie może przesądzać o zasadności danego wniosku (zob. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 6 sierpnia 2015 r., III UK 233/14, LEX nr 1784526).

Ogólnie jako przyczyny uzasadniające wyrażenie zgody na opłacenie składek

po terminie wskazać można okoliczności, które obiektywnie wyjaśniają, że zapłata

II USKP 269/26

9

składek w terminie była niemożliwa albo niezapłacenie ich w terminie było niezależne

od woli ubezpieczonego, a samo niezapłacenie składek w terminie nie było

spowodowane tylko zaniedbaniem (brakiem staranności) ubezpieczonego (wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 19 stycznia 2016 r., I UK 35/15, LEX nr 2004234).

Taka zaś sytuacja zaistniała w rozpoznawanej sprawie. Jak bowiem słusznie

przyjął Sąd pierwszej instancji ubezpieczona nie opłaciła składki na dobrowolne

ubezpieczenie chorobowe w pełnej wysokości za miesiące grudzień 2016 r. i styczeń

2017 r. bez swojej winy. W terminach płatności składek za te miesiące pobierała

zasiłki z ubezpieczenia chorobowego, stąd też składki opłaciła w kwocie

pomniejszonej. Niedopłata wynikła z pozbawienia odwołującej świadczeń z

ubezpieczenia chorobowego w 2019 r. (prawomocnie zakończona sprawa w 2020

r.). Odwołująca się dotychczas opłacała wszystkie składki na ubezpieczenia w

terminie. Do czasu prowadzonych postępowań związanych z wypłatą świadczeń z

ubezpieczenia chorobowego ZUS nie kwestionował dobrowolnego ubezpieczenia

chorobowego odwołującej się za grudzień 2016 r. i styczeń 2017 r., co świadczy o

tym, że odwołująca się nie miała wiedzy o tym, że na skutek decyzji z 29 maja 2019

r. może nie podlegać ubezpieczeniu chorobowemu. Nie może zatem być tu mowy o

zaniedbaniu (braku staranności) ubezpieczonej.

Konsekwencje nieuwzględnienia przedmiotowego wniosku o wyrażenie zgody

na zapłatę składki po terminie są zaś dla skarżącej szczególnie dotkliwe, gdyż

oznaczają ustanie stosunku dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego oraz utratę

prawa do dalszych świadczeń.

Sumując powyższe, o ile Sąd Apelacyjny upatruje podstaw do akceptacji

stanowiska organu rentowego z uwagi na „premedytację w nadmiarowym

korzystaniu ze świadczeń z ubezpieczenia społecznego”, o tyle winien zestawić to z

przebiegiem dotychczasowego ubezpieczenia, w tym porodu czwórki dzieci i

momentu (przyczyn), w którym pozwany dopatrzył się działań intencjonalnych w

zestawieniu z prowadzoną (od wielu lat) działalnością gospodarczą.

Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji (art. 39815

§ 1 k.p.c. oraz art. 98 § 1 w związku z art. 39821 k.p.c.).

AGM

[SOP]

II USKP 269/26

10