Spór o zwrot wypłaconych świadczeń,. Sąd uchylił wyrok

II USKP 400/26

2

Sąd Okręgowy w Warszawie, wyrokiem z dnia 29 stycznia 2024 r., zmienił

zaskarżoną decyzję organu rentowego i stwierdził, że Bank S.A. w W. nie jest

zobowiązana do zwrotu świadczenia w kwocie 49.432,13 zł (pkt 1) oraz orzekł o

kosztach postępowania (pkt 2).

W sprawie ustalono, że E.P. (dalej także jako świadczeniobiorca lub emeryt)

ustanowił M.W. pełnomocnikiem bez ograniczeń do rachunku oszczędnościowo-

rozliczeniowego. W dniu […] 2020 r. E.P. zmarł. Organ emerytalny wypłacił na jego

konto emeryturę za okres od 1 lipca 2020 r. do 31 sierpnia 2023 r. w łącznej

wysokości 141.515,94 zł. Z kolei w dniu 9 września 2021 r. M.W. wypłaciła z rachunku

emeryta kwotę 360.000 zł. O śmierci świadczeniobiorcy organ rentowy dowiedział

się 31 lipca 2023 r.

Pismem z 9 sierpnia 2023 r. organ rentowy zwrócił się do Bank S.A. (dalej jako

Bank) o zwrot kwoty 141.515,94 zł przekazanej na rachunek świadczeniobiorcy za

okres od 1 lipca 2020 r. do 31 sierpnia 2023 r. W dniu 25 sierpnia 2023 r. Bank

dokonał zwrotu na rzecz organu kwoty 92.083,81 zł, która pozostała na rachunku

emeryta. Kolejnym pismem (z dnia 28 sierpnia 2023 r.) Bank poinformował organ

rentowy, że 9 września 2021 r. pełnomocnik ustanowiony do rachunku

świadczeniobiorcy dokonał wypłaty, która uniemożliwia zwrot całej żądanej sumy.

Jednocześnie Bank wskazał dane pełnomocnika, który dokonał tej czynności.

W ocenie Sądu Okręgowego, świadczenie przekazane na rachunek emeryta

dotyczyło miesięcy następujących po miesiącu, w którym nastąpiła jego śmierć, a

zatem było to świadczenie nienależne. Nie było sporne również to, że pełnomocnik

emeryta wypłaciła z niego środki, co skutkowało częściową niemożliwością

zrealizowania wniosku organu rentowego o zwrot świadczeń nienależnie

wypłaconych świadczeniobiorcy. Bezsporne pozostawało także to, że Bank

zawiadomił o tym pozwanego w terminie 30 dni od otrzymania wniosku, wskazując

dane pełnomocnika, który dokonał wypłaty.

Kwestią sporną było to, czy zaistniały przesłanki zwalniające Bank z

obowiązku zwrotu świadczenia nienależnego. W tej mierze Sąd pierwszej instancji

odwołał się do art. 55 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Prawo bankowe

(jednolity tekst: Dz. U. z 2026 r. poz. 38, dalej jako Prawo bankowe), a następnie do

art. 55 ust. 3 tej ustawy, zgodnie z którym bank jest zwolniony od wypłaty pełnej lub

II USKP 400/26

3

częściowej kwoty, o której mowa w ust. 1 pkt 2, jeżeli przed otrzymaniem wniosku

organu wypłacającego świadczenie lub uposażenie dokonał z tych rachunków wypłat

innym uprawnionym osobom, które to wypłaty nie pozwalają zrealizować wniosku w

całości lub części oraz w terminie 30 dni od otrzymania wniosku poinformuje o tym

ten organ, wraz ze wskazaniem osób, które pobrały wypłaty. Taka informacja

umożliwia bowiem organowi rentowemu identyfikację osób, wobec których byłoby

możliwe dochodzenie zwrotu nienależnych świadczeń na podstawie art. 138 ust. 3 w

związku z art. 138 ust. 1 ustawy emerytalnej, (por. wyroki Sądu Najwyższego: z 9

marca 2012 r., I UK 327/11, LEX nr 1212048; z 26 października 2022 r., II USKP

10/22).

Sumując, Sąd pierwszej instancji odwołał się do art. 55 ust. 3 Prawa

bankowego, bowiem Bank wskazał organowi rentowemu dane osoby i w ten sposób

umożliwił organowi rentowemu jej identyfikację i tym samym otworzył drogę do

dochodzenia od niej zwrotu nienależnych świadczeń (art. 138 ust. 3 w związku z art.

138 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych, jednolity tekst: Dz. U. z 2025 r. poz. 1749, dalej jako

ustawa emerytalna).

Z kolei stanowisko pozwanego (osobą uprawnioną do otrzymania wypłaty z

rachunku w rozumieniu art. 55 ust. 3 Prawa bankowego są tylko podmioty

wymienione w art. 56 tej ustawy) nie jest zasadny (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w

Warszawie z 10 grudnia 2020 r., III AUa 934/20). W konsekwencji brak było podstaw

do uznania, że wypłata dokonana przez pełnomocnika, po jego śmierci emeryta, ale

przed powzięciem przez Bank informacji o śmierci świadczeniobiorcy, dokonana

została przez osobę nieuprawnioną do wypłaty w rozumieniu art. 55 ust. 3 Prawa

bankowego.

Sąd Apelacyjny, wyrokiem z dnia 19 listopada 2024 r., po rozpoznaniu apelacji

pozwanego zmienił orzeczenie Sądu Okręgowego i oddalił odwołanie oraz orzekł o

kosztach procesu.

Sąd odwoławczy odwołał się do art. 39 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 18 lutego

1994 r. o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa

Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby

Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej,

II USKP 400/26

4

Straży Marszałkowskiej, Służby Ochrony Państwa, Państwowej Straży Pożarnej,

Służby Celno-Skarbowej i Służby Więziennej oraz ich rodzin (jednolity tekst: Dz. U.

z 2026 r. poz. 505, dalej jako ustawa zaopatrzeniowa), zgodnie z którym prawo do

świadczeń ustaje w razie śmierci osoby uprawnionej. Brzmienie przepisu jest więc

analogiczne, jak w przypadku art. 101 pkt 2 ustawy emerytalnej.

Z kolei w myśl art. 138a ustawy emerytalnej, bank jest zobowiązany zwrócić

Zakładowi kwoty świadczeń przekazane na rachunek w banku za miesiące

następujące po miesiącu, w którym nastąpiła śmierć świadczeniobiorcy. Nie ulega

wątpliwości, że Dyrektor Zakładu Emerytalno - Rentowego Ministerstwa Spraw

Wewnętrznych i Administracji, po śmierci uprawnionego, przekazywał na konto

emeryta (od 1 lipca 2020 r. do 31 sierpnia 2023 r.) świadczenia emerytalne.

Dalej Sąd podniósł, że art. 138a ustawy emerytalnej nie uzależnia opisanego

obowiązku od wykazania braku „winy” organu rentowego w przekazaniu świadczenia

na rachunek bankowy. Z tym rozwiązaniem koreluje art. 55 ust. 1 pkt 2 i ust. 3 Prawa

bankowego, przewidując, iż bank po złożeniu wniosku o zwrot nadpłaconych

świadczeń zobowiązany jest zwrócić je organowi wnioskującemu z rachunków

zmarłego posiadacza, o ile przed złożeniem tego wniosku nie dokonano wypłat innym

uprawnionym osobom, które to wypłaty uniemożliwiają zrealizowanie wniosku w

całości lub w części. Jeżeli zaś doszło do tego rodzaju wypłat, bank jest zwolniony z

obowiązku wypłaty w całości lub w części, informując o tym w terminie 30 dni organ

wypłacający świadczenie i wskazując osoby, które pobrały świadczenie.

Zatem powołany przepis - czego nie dostrzegł Sąd pierwszej instancji -

ustanawia dwie przesłanki zwolnienia się banku od obowiązku zwrotu pełnej lub

częściowej kwoty określonej w art. 55 ust. 1 pkt 2 Prawa bankowego, które muszą

być spełnione łącznie, to jest: (-) przed otrzymaniem wniosku organu rentowego

dokonanie przez bank wypłat z rachunków „innym uprawnionym osobom”, które to

wypłaty nie pozwalają zrealizować wniosku w całości lub części; (-) w terminie 30

dni od otrzymania wniosku poinformowanie o tym tego organu, wraz ze wskazaniem

osób, które pobrały wypłaty (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 6 maja 2009 r.,

II UZP 2/09; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 marca 2012 r., I UK 327/11).

W ocenie Sądu Apelacyjnego, nie została spełniona już pierwsza z

wymienionych przesłanek, gdyż po śmierci posiadacza rachunku za uprawnione, w

II USKP 400/26

5

rozumieniu art. 55 ust. 3 Prawa bankowego, mogą być uznane tylko osoby

wymienione w jego art. 56. Otóż z chwilą śmierci posiadacza rachunku wygasają

dokonane przez niego dyspozycje środkami zgromadzonymi na rachunku bankowym

oraz pełnomocnictwa, z wyjątkiem dyspozycji dokonanych w trybie art. 56 Prawa

bankowego, a więc dyspozycji na wypadek śmierci. Bank nie wykazał, aby M.W.

dysponowała tego rodzaju pełnomocnictwem. Przepis art. 56 Prawa bankowego ma

charakter wyjątku od przedstawionej wyżej zasady i wobec tego uznać należy, iż

takie osoby, które zostały wskazane w dyspozycji na wypadek śmierci są osobami

uprawnionymi do dokonania na ich rzecz wypłat z rachunku bankowego zmarłego

posiadacza rachunku, po dacie jego śmierci. Tymczasem operacje polegające na

dokonanej wypłacie (de facto przelewie) na rzecz M.W. (niespełniające warunku, o

jakim mowa w art. 56 Prawa bankowego) przez odwołujący się Bank środków z

rachunku bankowego po śmierci posiadacza rachunku, uznać należy za

nieuprawnione. Dlatego ma rację organ emerytalny, że dokonanie przez Bank wypłat

na rzecz innych podmiotów, aniżeli określone w art. 56 Prawa bankowego, nie

uprawnia do zastosowania wobec Banku zwolnienia przewidzianego w art. 55 ust. 3

tej ustawy.

Wyrok Sądu Apelacyjnego zaskarżył w całości skargą kasacyjną pełnomocnik

Banku, wskazując na naruszenie przepisów prawa materialnego, to jest: (-) art. 55

ust. 3 Prawa bankowego, przez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że

za osoby uprawnione w rozumieniu powołanego przepisu mogą być uznane tylko

osoby wymienione w art. 56 ust. 1 Prawa bankowego, mimo iż ani art. 55 ust. 3 tej

ustawy, ani żaden inny przepis prawa nie zawęża grupy uprawnionych do osób

wymienionych w art. 56 ust. 1 Prawa bankowego i w konsekwencji uznanie, iż Bank

- dokonując wypłaty pełnomocnikowi do rachunku - nie zwolnił się z obowiązku

zwrotu organowi rentowemu żądanej kwoty, a także, że działania Banku polegające

na dokonanej wypłacie (przelewie) na rzecz M.W. przez odwołującego się, środków

z rachunku bankowego po śmierci posiadacza rachunku (o której Bank nie miał

wiedzy), uznać należy za nieuprawnione; (-) art. 105 k.c., przez jego niezastosowanie

w związku z błędną wykładnią art. 55 ust. 3 Prawa bankowego i uznanie, że krąg

„osób uprawnionych” ogranicza się wyłącznie do podmiotów wymienionych w art. 56

ust. 1 Prawa bankowego, w sytuacji gdy żaden przepis prawa nie zawęża grupy

II USKP 400/26

6

uprawnionych osób do wskazanych w art. 55 ust. 3 tej ustawy , a czynność prawna

dokonana przez pełnomocnika w granicach pierwotnego umocowania, już po śmierci

mocodawcy (o której Bank nie miał wiedzy) jest ważna i Bank jest związany

dyspozycją pełnomocnika, to w konsekwencji zachodzą podstawy do uznania

pełnomocnika za osobę uprawnioną w rozumieniu art. 55 ust. 3 Prawa bankowego i

zwolnienia Banku z obowiązku zwrotu świadczeń na rzecz organu rentowego.

Mając na uwadze powyższe, skarżący wniósł o uchylenie w całości

zaskarżonego wyroku i wydanie orzeczenia co do istoty sprawy, to jest uwzględnienia

odwołania w całości i stwierdzenie, że Bank nie jest zobowiązany do zwrotu organowi

rentowemu kwoty świadczenia w wysokości 49.432,12 zł, przekazanego na rachunek

bankowy świadczeniobiorcy od 1 lipca 2020 r. do 31 sierpnia 2023 r. oraz o

zasądzenie stosownych kosztów postępowania za obie instancji i postępowanie

kasacyjne.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna Banku okazała się zasadna.

W przedmiotowej sprawie spór sprowadza się do wyjaśnienia czy Bank jest

zobowiązany (w myśl art. 138a ustawy emerytalnej w związku z art. 55 ust. 1 pkt 2

oraz art. 55 ust. 3 Prawa bankowego) do zwrotu na rzecz organu rentowego kwoty

wskazanej w zaskarżonej decyzji. Sytuacja ta powstała w związku z tym, że po

śmierci emeryta (28 czerwca 2020 r.) pozwany wypłacał na jego konto w Banku

świadczenia emerytalne do 31 sierpnia 2023 r., mimo że zgodnie z art. 39 ust. 1 pkt

4 ustawy zaopatrzeniowej prawo do świadczeń ustaje z chwilą śmierci osoby

uprawnionej.

W tej sytuacji świadczenie wypłacone przez organ rentowy za miesiące

przypadające po miesiącu, w którym nastąpiła śmierć świadczeniobiorcy, ma

charakter wypłaconego nienależnie. W orzecznictwie Sądu Najwyższego jednolicie

przyjmuje się, że art. 138a ustawy emerytalnej stanowi jedynie podstawę do wydania

przez organ rentowy - w przypadku odmowy dobrowolnej wypłaty przez bank -

decyzji obciążającej zwrotem świadczenia wpłaconego na rachunek bankowy po

śmierci jego posiadacza oraz otwiera drogę postępowania egzekucyjnego w

II USKP 400/26

7

administracji; natomiast podstawę obowiązku banku stanowi art. 55 ust. 1 pkt 2

Prawa bankowego (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 marca 2012 r., I UK

327/11, LEX nr 1212048).

W analizowanym przypadku z wiążących Sąd Najwyższy ustaleń (art. 39813

§ 2 k.p.c.) wynika, że pozwany przez okres około trzech lat nie uzyskał informacji o

zgonie świadczeniobiorcy i tym samym przekazywał jego świadczenia na rachunek

bankowy. Oczywiście nie jest to sytuacja modelowa, bowiem organy emerytalne,

chcąc prawidłowo zabezpieczyć interesy Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tu

świadczenia wypłacane z budżetu państwa – art. 1 ustawy zaopatrzeniowej), którego

jest dysponentem, powinny czuwać nad prawidłowością realizacji wypłat. Jednym z

narzędzi tego nadzoru jest instytucja uregulowana w art. 128 ustawy emerytalnej,

która mogła mieć zastosowanie w sprawie w związku z art. 11 ustawy

zaopatrzeniowej (w sprawach nieuregulowanych w ustawie stosuje się przepisy

ustawy emerytalnej, Kodeksu postępowania administracyjnego oraz przepisy o

postępowaniu egzekucyjnym w administracji). Chodzi to tak zwane „poświadczenie

życia”, czyli sytuację, w której na żądanie organu rentowego emeryt lub rencista jest

zobowiązany do potwierdzania własnoręcznym podpisem istnienia dalszego prawa

do pobierania świadczeń określonych ustawą. Oczywiście nie oznacza, to że w

każdym wypadku organ emerytalny winien systematycznie wzywać ubezpieczonych

do składania tego rodzaju oświadczeń (podobnie jak bank prowadzący rachunek, o

czym jeszcze będzie mowa). Tego rodzaju możliwość może być aktywowana, gdy

okoliczności danego przypadku uzasadniają weryfikację prawa do dalszej wypłaty

świadczenia; pozostają one w gestii swobodnego uznania organu rentowego. Jednak

nie można pominąć, że organy emerytalne są również płatnikami innych świadczeń,

na przykład zasiłku pogrzebowego i tym samym mogą (powinny) wówczas powziąć

wiedzę o ustaniu prawa do świadczenia i a priori zapobiec ich dalszej wypłacie.

Wychwycenie tego splotu zdarzeń uławiać powinna zasada dobrej administracji,

której zachowaniu powinien sprzyjać poziom informatyzacji procesów związanych z

wypłatą należności z tytułu realizacji różnych ryzyk socjalnych.

Niemniej ustawodawca tworzy swoisty parasol ochronny nad wypłatą

świadczeń z zaopatrzenia emerytalnego, tak by podmioty – które uzyskały

II USKP 400/26

8

nienależne korzyści – zwróciły je organowi emerytalnemu. Jest to naturalnie kierunek

słuszny, lecz ten mechanizm nie oznacza, że w każdym wypadku pozwany będzie

mógł skutecznie domagać się od osoby trzeciej (tu Banku) zwrotu nienależnego

świadczenia, zwłaszcza gdy – tak jak w sprawie – Bank nie wiedział o śmierci

właściciela rachunku bankowego (pozwany nie wykazał tego w procesie).

Rozbieżności w obrębie prawa materialnego (art. 138, 138a ustawy

emerytalnej w związku z art. 55 ust. 3 i art. 56 ust. 1 Prawa bankowego) były

widoczne w procesie. O ile Sąd pierwszej instancji podzieli stanowisko Banku, o tyle

Sąd Apelacyjny przychylił się do stanowiska organu rentowego. Tymczasem w

judykaturze Sądu Najwyższego podjęto już próbę wyjaśnienia sytuacji, w której

dochodzi do sporu między bankiem i organem rentowym na tle wypłaconych

świadczeń na rzecz ubezpieczonego po jego śmierci. I tak w uchwale Sądu

Najwyższego z dnia 6 maja 2009 r., II UZP 2/09 (OSNP 2009 nr 19-20, poz. 265)

stwierdzono, że dokonana po śmierci posiadacza rachunku bankowego wypłata z

tego rachunku, obejmująca świadczenie emerytalne przekazane za okres po śmierci

uprawnionego, osobie posługującej się kartą płatniczą i kodem identyfikacyjnym, nie

zwalnia banku od obowiązku zwrotu organowi rentowemu kwoty przekazanej na ten

rachunek bankowy. Przywołanej uchwały nie można jednak zastosować wprost w

przedmiotowej sprawie, bowiem zapadła ona w stanie faktycznym, w którym środki

pieniężne zostały pobrane z rachunku z wykorzystaniem karty płatniczej i bank nie

miał możliwości zidentyfikowania podmiotu dokonującego takich transakcji. Tym

samym nie można było przyjąć, że wypłaty zostały dokonane na rzecz innego

uprawnionego podmiotu w myśl art. 55 ust. 3 Prawa bankowego. Oznacza to, że w

tamtej sytuacji bank nie mógł zwolnić się z odpowiedzialności i był zobowiązany do

zwrotu świadczeń wpłaconych na rachunek po śmierci świadczeniobiorcy. Bez

znaczenia pozostawała okoliczność, że bank nie miał możliwości wskazania osoby,

która dokonała wypłat. Tymczasem w sprawie jest inaczej. Bank od początku

wskazywał dane podmiotu (osoby), która pobrała świadczenia z rachunku

bankowego po śmierci jego posiadacza.

Niemniej uzasadnienie uchwały II UZP 2/09 ułatwia wykładnię omawianych

przepisów, bowiem wyjaśnia, że bank może zwolnić się od obowiązku zwrotu pełnej

lub częściowej kwoty, o której mowa w art. 55 ust. 1 pkt 2, jeżeli zgodnie z art. 55 ust.

II USKP 400/26

9

3 Prawa bankowego spełnione zostaną łącznie dwie przesłanki. Po pierwsze, przed

otrzymaniem wniosku dokonał z tych rachunków wypłat „innym uprawnionym

osobom”, które to wypłaty nie pozwalają zrealizować wniosku w całości lub części;

po drugie, w terminie 30 dni od otrzymania wniosku poinformuje o tym ten organ,

wraz ze wskazaniem osób, które pobrały wypłaty.

Obie przesłanki muszą być spełnione łącznie, co słusznie akcentował Sąd

Apelacyjny, przy czym – wbrew jego stanowisku – one występują w sprawie. By

dostrzec je nie można wyłącznie koncentrować się na argumencie o wygaśnięciu

pełnomocnictwa z chwilą śmierci świadczeniobiorcy (art. 101 § 2 k.c.) i wywodzić tym

samym, że dokonanie przez Bank wypłat na rzecz innych podmiotów, aniżeli

określone w art. 56 Prawa bankowego, nie uprawnia do zastosowania wobec Banku

zwolnienia przewidzianego w art. 55 ust. 3 tej ustawy.

Niewątpliwie kluczowe znaczenie nabiera pojęcie „innej uprawnionej osoby”,

o której mowa w art. 55 ust. 3 Prawa bankowego. Zgodnie z tym przepisem bank jest

zwolniony od wypłaty pełnej lub częściowej kwoty, o której mowa w ust. 1 pkt 2, jeżeli

przed otrzymaniem wniosku organu wypłacającego świadczenie lub uposażenie

dokonał z tych rachunków wypłat innym uprawnionym osobom, które to wypłaty nie

pozwalają zrealizować wniosku w całości lub części, oraz w terminie 30 dni od

otrzymania wniosku poinformuje o tym ten organ, wraz ze wskazaniem osób, które

pobrały wypłaty.

Pojęcie innej uprawnionej osoby, o którym mowa w tym przepisie należy

dekodować w odniesieniu do Banku, a nie organu rentowego, bo na tym etapie

ocenie podlega czynność polegająca na dokonaniu wypłaty należności pieniężnych

z rachunku bankowego świadczeniobiorcy. Kwestią „innej uprawnionej osoby”

zajmował się już Sąd Najwyższy (zob. wyrok z dnia 27 października 2021 r., II USKP

72/21, LEX nr 3268568) i dotyczyła ona sytuacji prowadzenia przez komornika

czynności egzekucyjnych, nie mając wiedzy o śmierci osoby uprawnionej do

świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Sąd Najwyższy wyjaśnił wówczas, że

projekcja warunku „uprawnienia” z tego przepisu wyznaczana jest bowiem stanem

wiedzy banku na moment dokonywania wypłaty z rachunku. Staje się to zrozumiałe,

jeśli uwzględni się treść omawianego przepisu, który przeciwstawia wypłatę i

otrzymanie wniosku organu rentowego. Skoro bank jest zwolniony z obowiązku, jeśli

II USKP 400/26

10

wypłaty dokonał przed otrzymaniem wniosku organu rentowego, to oczywiste jest,

posługując się tą samą konwencją myślową, że miarą statusu „osoby uprawnionej”

jest uzasadnione przekonanie tej osoby i banku o posiadaniu uprawnienia do wypłaty

środków z rachunku. Uprzywilejowanie organu rentowego, prowadzące do

uszczuplenia majątku banku (czyli osoby nie uczestniczącej w relacji

ubezpieczeniowej) musi znajdować odwzorowanie w racjonalnych argumentach. Z

tej pozycji trudna jest do zaakceptowania teza, że bank ma odpowiadać za

udostępnienie środków organowi egzekucyjnemu, w sytuacji, gdy nie było wiadomo,

że dłużnik nie żyje. Nie można bowiem, z jednej strony, nakładać na podmiot trzeci,

jakim jest bank, powinności egzekucyjnej (która nie może być kontestowana), a z

drugiej strony, obciążać ten sam bank odpowiedzialnością za prowadzenie

postępowania egzekucyjnego po śmierci dłużnika.

Idąc dalej, obowiązujące przepisy nie kreują obowiązku, aby Bank przy okazji

każdej czynności dokonanej przez pełnomocnika weryfikował podstawy do wypłaty

środków zgromadzonych na rachunku bankowym. Taki obowiązek powstaje dopiero

z upływem 5 lat od dnia wydania ostatniej dyspozycji dotyczącej rachunku

prowadzonego na podstawie umowy, bank jest obowiązany wystąpić o

udostępnienie danych z rejestru PESEL umożliwiających ustalenie czy posiadacz

rachunku żyje, a w przypadku jego śmierci bank może wystąpić do rejestru PESEL

o udostępnienie informacji o dacie zgonu albo dacie znalezienia zwłok. W przypadku

gdy umowa przewiduje prowadzenie więcej niż jednego rachunku, termin, o którym

mowa w zdaniu pierwszym, liczy się od dnia wydania ostatniej dyspozycji dotyczącej

tych rachunków (zob. art. 59a ust. 6 Prawa bankowego). Inna rzecz, czy po śmierci

posiadacza rachunku doszło do wypłaty środków na pokrycie jego kosztów pogrzebu.

Takie wypłaty mogą mieć miejsce w odniesieniu do osoby, która przedstawiła

rachunki stwierdzające wysokość poniesionych przez nią kosztów (art. 55 ust. 1 pkt

1 Prawa bankowego). Ustalenie takiej czynności oznaczałoby, że Bank powziął

wiedzę o śmierci posiadacza rachunku. Wówczas nie byłoby podstaw do

wykorzystania instytucji uregulowanej w art. 105 k.c. W myśl tej normy, jeżeli

pełnomocnik po wygaśnięciu umocowania dokona w imieniu mocodawcy czynności

prawnej w granicach pierwotnego umocowania, czynność prawna jest ważna, chyba

II USKP 400/26

11

że druga strona o wygaśnięciu umocowania wiedziała lub z łatwością mogła się

dowiedzieć.

Ustalone w sprawie okoliczności wykluczają sytuację, w której Bank wiedział

o śmierci świadczeniobiorcy lub z łatwością mógł się o tym zdarzeniu dowiedzieć. W

tym też zakresie pozwany nie przedstawił jakiejkolwiek argumentacji. Skutki

wynikające z brzmienia art. 105 k.c. niweczą stanowisko Sądu odwoławczego, że

dokonane wypłaty z rachunku świadczeniobiorcy zostały zrealizowane przez osobę

nieuprawnioną, skoro ta osoba posługiwała się pełnomocnictwem do rachunku, a

Bank nie mógł wiedzieć o przesłance jego wygaśnięcia. W literaturze wskazuje się,

że do zakresu art. 105 k.c. należą zarówno czynności dwustronne dokonywane dla

dawnego mocodawcy, ale i także jednostronne (por. M. Pilich [w:] Kodeks cywilny.

Komentarz. Tom I. Część ogólna, cz. 2 (art. 56–125), red. J. Gudowski, Warszawa

2021, art. 105).

Ma rację Sąd Apelacyjny, że tryb uregulowany w art. 56 Prawa bankowego

faktycznie nie ma zastosowania w sprawie (dyspozycja wkładem na wypadek

śmierci). Ten wątek nie przechyla jednak argumentacji na rzecz poglądu prawnego

prezentowanego w zaskarżonym wyroku, skoro postawa Banku - który po uzyskaniu

informacji o śmierci świadczeniobiorcy – poinformował (w terminie 30 dni od

otrzymania wniosku) o tym organ oraz wskazał osobę pobierającą wypłaty. Tym

samym zrealizował wszelkie przesłanki prowadzące do zwolnienia się z obowiązku

zwrotu dochodzonej należności organowi rentowemu.

Zgodnie z art. 55 ust. 4 Prawa bankowego bank nie odpowiada za szkody

wynikające z wykonania czynności, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i ust. 3 tego

przepisu, a odpowiedzialność w tym zakresie ponosi organ wypłacający świadczenie

lub uposażenie, który wystąpił z wnioskiem w trybie art. 55 ust. 3 powołanej ustawy

(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 lutego 2024 r., II USKP 74/22, OSNP 2024

nr 12, poz. 124).

Sumując powyższe, bank – jeśli nie wiedział i jako nawet profesjonalista nie

mógł z łatwością dowiedzieć się śmierci posiadacza rachunku – jest zwolniony od

wypłaty pełnej (częściowej) kwoty, którą przed otrzymaniem wniosku organu

wypłacającego świadczenie wypłacił pełnomocnikowi posiadacza rachunku

II USKP 400/26

12

bankowego (art. 55 ust. 1 pkt 2 i ust. 3 i 4 Prawa bankowego w związku z art. 105

k.c.).

Mając powyższe na względzie, Sąd Najwyższy orzekł stosownie do art. 39815

§ 1 k.p.c.

AGM

Bohdan Bieniek

Dawid Miąsik Piotr Prusinowski

[SOP]