Sąd Najwyższy uchylił wyrok i zwolnił wspólnika z 48 z 50 udziałów z ubezpieczeń społecznych

Decyzją z 3 września 2020r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Odział w

Rybniku stwierdził, że S.G. podlega obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu,

rentowym i wypadkowemu w okresie od dnia 12 sierpnia 2017 r., ponieważ jest

niemal jedynym wspólnikiem spółki z ograniczona odpowiedzialnością.

Sąd Okręgowy w Katowicach wyrokiem z dnia 30 czerwca 2021 r. oddalił

odwołanie S.G. (odwołujący się), a Sąd Apelacyjny w Katowicach wyrokiem z dnia 9

lutego 2024 r. oddalił jego apelację.

Sądy meriti ustaliły, że odwołujący się od dnia 1 sierpnia 2012 r. do dnia 11

sierpnia 2017 r. prowadził jednoosobową działalność gospodarczą B.. Następnie, od

dnia 17 lipca 2017 r. został wspólnikiem i prezesem zarządu w spółce B. Spółka z

o.o. w O., posiadającym 48 z 50 udziałów. Odwołujący się od dnia 12 sierpnia 2017

r. nie posiada innego tytułu do ubezpieczeń społecznych. Organami spółki są

zgromadzenie wspólników i zarząd. Nie powołano organu nadzoru. Drugim ze

wspólników jest A.S., posiadająca 2 udziały. Posiada tytuł do ubezpieczenia z uwagi

na zatrudnienie w pełnym wymiarze czasu pracy na podstawie umowy o pracę.

Zarząd spółki jest jednoosobowy, prezesem zarządu jest od chwili utworzenia spółki

S.G.

Spółka nie wypracowała zysku od 2017 r. W spółce nie ma udziałów

uprzywilejowanych. Zgromadzenie wspólników podejmuje uchwały zwykłą

większością głosów. Spółka nie wypłacała jeszcze dywidendy, ponieważ nie

wypracowała zysku. Spółka zatrudnia obecnie dwóch pracowników, jeden to

asystent prezesa zarządu a drugi to pracownik budowlany. Odwołujący się nie jest

zatrudniony w spółce i nie pobiera ze spółki żadnych świadczeń.

II USKP 468/26

3

Sąd odwoławczy powołał się na art. 6 ust. 1 pkt 5, art. 12 ust 1, art. 13 pkt 4

oraz art. 8 ust 6 pkt 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń

społecznych (tekst jednolity: Dz. U. z 2021 poz. 423 - dalej jako ustawa systemowa)

a także na art. 4 § 1 pkt 3 k.s.h. w związku z art. 2 k.s.h. Podkreślił, że przedmiotem

sporu jest przesądzenie, czy odwołujący się, jako większościowy wspólnik spółki z

ograniczoną odpowiedzialnością podlega obowiązkowo ubezpieczeniom

społecznym – to jest emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu z tytułu prowadzenia

pozarolniczej działalności począwszy od dnia 12 grudnia 2017 r. Na tak postawione

pytanie Sąd drugiej instancji odpowiedział twierdząco. Wskazał, że skarżący jako

wspólnik B. Spółka z o.o. posiada 48 z 50 udziałów. Zarazem jest prezesem

jednoosobowego zarządu. W spółce nie powołano rady nadzorczej. Pozostałe 2

udziały posiada A.S. Odwołujący się posiada zatem taką pozycje jako wspólnik

dominujący, może podejmować wiążące uchwał zgromadzenia wspólników,

zachowywać niemalże wyłączne prawo do zysku, decydować o obsadzie zarządu i

samodzielnie, bez kontroli, kierować spółką oraz podejmować decyzje we wszystkich

sprawach dotyczących jej bieżącej działalności. Mniejszościowy wspólnik A.S. nie

ma realnego wpływu na prowadzenie spółki, jako osoba w tak niewielkim stopniu z

nią powiązana (4 % udziałów).

W takiej sytuacji – zdaniem Sądu odwoławczego - poprzestanie na literalnej

wykładni prawa (jak domaga się tego apelujący) w odniesieniu do takiej spółki

stanowiłoby obejście przepisów o podleganiu ubezpieczeniom społecznym. Zatem z

perspektywy art. 8 ust. 6 pkt 4 ustawy systemowej tego rodzaju spółkę należy

traktować jak spółkę jednoosobową.

Skargę kasacyjną wywiódł odwołujący się, zaskarżył wyrok Sądu

Apelacyjnego w całości, zarzucając mu naruszenie:

a) art. 6 ust. 1 pkt 5, art. 8 ust. 6 pkt 4, art. 12 ust. 1, art. 13 pkt 4a ustawy

systemowej przez zastosowanie wymienionych przepisów w niniejszym stanie

faktycznym i uznanie, że odwołujący się ma obowiązek podlegać ubezpieczeniom

społecznym oraz opłacać składki z tytułu posiadanego statusu wspólnika spółki z o.o.

z odwołaniem się do konstrukcji wspólnika iluzorycznego ukształtowanej na gruncie

orzecznictwa dotyczącego pracowniczego zatrudnienia większościowego wspólnika

w spółce z o.o., która to konstrukcja prawna nie może być wykorzystywana do

II USKP 468/26

4

sytuacji takiej, jak w niniejszej sprawie, gdzie skarżący nie był zatrudniony jako

pracownik w spółce, zatem nie powinien podlegać do ubezpieczeń posiadając

jedynie status większościowego (a nie jedynego) wspólnika spółki z o.o.;

b) art. 8 ust. 6 pkt 4 ustawy systemowej w związku z art. 4 § 1 pkt 3 k.s.h. i

zanegowania umowy spółki, do czego Sąd nie miał uprawnień, zanegowania wpisu

w rejestrze spółek, do czego również nie miał uprawnień, a nadto zanegowania

wolnej woli wspólników, co także nie miało w analizowanej sprawie uzasadnienia;

c) art. 8 ust. 6 pkt 4 ustawy systemowej w związku z art. 4 § 1 pkt 3 k.s.h.

przez jego wadliwą wykładnię i uznanie odwołującego się za wspólnika

jednoosobowej spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, podczas gdy skarżący nie

posiada wszystkich udziałów w spółce, a w konsekwencji nie może być uznawany

przez Sąd jako wspólnik spółki jednoosobowej albowiem B. spółka z o.o. jest spółką

dwuosobową;

d) art. 4 § 1 pkt 3 k.s.h. przez wykładnię tego przepisu w oderwaniu od jego

znaczenia językowego i posługiwanie się wykładnią celowościową podczas gdy

przepis jest klarownie sformułowany i jego interpretacja językowa nie budzi

najmniejszych wątpliwości a zatem ma zastosowanie reguła, zgodnie z którą, jeśli

językowe znaczenie tekstu prawnego jest jasne wówczas nie ma potrzebny sięgania

po inne, pozajęzykowe metody wykładni;

e) art. 4 § 1 pkt 3 k.s.h. przez interpretację tego przepisu wedle uznania Sądu,

co prowadzi do wypaczenia językowego znaczenia tekstu prawnego i kreowania

prawa przez Sąd, podczas gdy w doktrynie prawa podkreśla się, że prawo

ubezpieczeń społecznych jest zaliczane do prawa publicznego i jego cechą

szczególną, jako prawo ścisłego (ius strictum), jest daleko posunięty formalizm,

wykluczający dowolność w stosowaniu prawa.

Mając na uwadze zgłoszone podstawy skarżący domagał się uchylenia

zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy Sądowi odwoławczemu do ponownego

rozpoznania, ewentualnie uchylenia wyroku Sądu Apelacyjnego i zmiany wyroku

Sądu Okręgowego oraz ustalenia, że S.G. jako wspólnik spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością nie podlega obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu,

rentowym i wypadkowemu od dnia 12 sierpnia 2017 r.

II USKP 468/26

5

Sąd Najwyższy zważył:

Skarga kasacyjna jest trafna.

Problematyka podlegania ubezpieczeniom społecznych osoby wskazanej w

art. 8 ust 6 pkt 4 ustawy systemowej nie jest jednolicie postrzegana w orzecznictwie.

Wynika to z tego, że prawo ubezpieczeń społecznych jest kategorią pojęciowo

mocno uwikłaną w kontekst społeczno-ekonomiczny i doktrynalny, a to rodzi

rozliczne dylematy o ideologicznym i aksjologicznym charakterze. Uwarunkowanie

to sprawia, że wykładnia wspomnianego przepisu dokonywana jest przy

uwzględnieniu różnych perspektyw. Z jednej strony, trafne jest spostrzeżenie

prezentowane w skardze kasacyjnej, sprowadzające się do podkreślenia, że prawo

ubezpieczeń społecznych, jako prawo publiczne, nie może być poddawane

spekulatywnej wykładni funkcjonalnej. Z drugiej jednak strony, racje funkcjonalne

sprzeciwiają się utrzymywaniu stanu, w którym takie osoby jak odwołujący się

pozostaną poza systemem ubezpieczeń społecznych.

Ostatnio wątpliwości te zostały przedstawione przez Sąd Najwyższy w wyroku

z dnia 5 sierpnia 2025 r., III USKP 46/25 (nie publ.). Wskazano tam, że konstrukcja

spółki jednoosobowej może przybrać jej czystą postać (są to tzw. spółki

jednoosobowe rzeczywiste) oraz postać, w której spółka jest co prawda

dwupodmiotowa, jednak dominacja kapitału jednego wspólnika nad drugim jest tak

wielka, że nie pozwala temu ostatniemu na decydowanie w spółce, gdy jednocześnie

dzieje się tak na podstawie uzgodnień między wspólnikami, czyli za zgodą wspólnika

mniejszościowego (są to tzw. spółki jednoosobowe pozorne - por. A. Kidyba: Kodeks

spółek handlowych. Komentarz, Tom I, Warszawa 2017, s. 646).

Problem spółek jednoosobowych pozornych (w których jeden wspólnik ma

pozycję dominującą, a drugi udział marginalny) pojawiał się w bogatym orzecznictwie

Sądu Najwyższego dotyczącym koncepcji tak zwanego „niemal jedynego” wspólnika.

W wyroku z dnia 1 lipca 2011 r., I UK 8/11 (OSNP 2012 nr 17-18, poz. 225) Sąd

Najwyższy uznał, że udział drugiego wspólnika w wymiarze 1/125 jest iluzoryczny, a

sytuacja faktyczna zbliża relacje między spółką, a dominującym wspólnikiem do tej

charakterystycznej dla spółki jednoosobowej. Z kolei w wyroku z dnia 11 września

2013 r., II UK 36/13 (LEX nr 1391783) Sąd Najwyższy zakwestionował tytuł

II USKP 468/26

6

pracowniczy dominującego udziałowca dysponującego 50 z 60 udziałów. Zaś w

wyroku z dnia 13 marca 2018 r., I UK 27/17 (LEX nr 2508640), odnosząc się do stanu

faktycznego, w którym dominujący wspólnik dysponował 99% udziałów, Sąd

Najwyższy stwierdził, że z perspektywy prawa ubezpieczeń społecznych tego

rodzaju spółkę należy traktować jak spółkę jednoosobową.

Prawdą jest, że problem objęcia ubezpieczeniem społecznym „niemal

jedynego wspólnika spółki z ograniczoną odpowiedzialnością”, czy też „wspólnika

dominującego” wywoływał szereg kontrowersji, zwłaszcza w kontekście

pracowniczej więzi ubezpieczeniowej takiej osoby. Prawdą jest również, że

prezentowane w niniejszej sprawie stanowisko organu rentowego oraz Sądów

Okręgowego i Apelacyjnego znajdowało odzwierciedlenie w judykaturze Sądu

Najwyższego (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 8 października 2019 r., II UK

114/18, II USKP 49/23 (LEX nr 3552287); z dnia 5 marca 2020 r., III UK 36/19 (OSNP

2021 nr 6, poz. 65). Zgodność ta nie skutkuje jednak nietrafnością skargi kasacyjnej.

Konkluzja ta staje się zrozumiała, jeśli uwzględni się, że w ostatnich latach

Sąd Najwyższy odstąpił od niekorzystnej dla odwołującego się wykładni art. 8 ust 6

pkt 4 ustawy systemowej. W wyroku z dnia 15 września 2021 r., I USKP 44/21 (OSNP

2022 nr 9, poz. 91) przyjęto, że obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i

rentowym podlega tylko jedyny wspólnik jednoosobowej spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością, a nie wspólnik większościowy, choćby „prawie” lub „niemal”

jedyny (art. 6 ust. 1 pkt 5 w związku z art. 8 ust. 6 pkt 4 ustawy systemowej w związku

z art. 4 § 1 pkt 3 k.s.h.). W uzasadnieniu tego wyroku Sąd Najwyższy argumentował,

że zgodnie z art. 8 ust. 6 pkt 4 ustawy systemowej za osobę prowadzącą

pozarolniczą działalność uważa się wspólnika jednoosobowej spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością oraz wspólników spółki jawnej, komandytowej lub partnerskiej.

W ustawie systemowej nie ma definicji jednoosobowej spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością. Istnieje jednak definicja legalna spółki jednoosobowej, która

została zawarta w art. 4 § 1 pkt 3 k.s.h. Ta definicja powinna być uwzględniona przy

dokonywaniu wykładni prawa, w tym prawa ubezpieczeń społecznych. Stosownie

zaś do art. 4 § 1 pkt 3 k.s.h., spółka jednoosobowa to spółka kapitałowa, której

wszystkie udziały albo akcje należą do jednego wspólnika albo akcjonariusza. Jeżeli

w spółce jest dwóch wspólników (udziałowców), to taka spółka nie jest spółką

II USKP 468/26

7

jednoosobową. Sąd Najwyższy zauważył w uzasadnieniu tego wyroku, że w bogatym

orzecznictwie pojawia się problem spółek jednoosobowych pozornych (w których

jeden wspólnik ma pozycję dominującą, a drugi udział marginalny). Sąd Najwyższy

posługuje się w takim przypadku terminem „niemal jedynego” lub „prawie” jedynego

wspólnika, która to konstrukcja nie jest jednak konstrukcją prawną ani nawet

pojęciem prawniczym, a opisuje tylko pewną szczególną sytuację faktyczną.

Zapatrywanie to zyskało akceptację, czego wyrazem były kolejne, zbieżne

rozstrzygnięcia Sądu (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 30 listopada 2023 r., III

USKP 17/23, OSNP 2024 nr 6, poz. 66; z dnia 7 stycznia 2024 r., III USKP 73/23,

OSNP 2024 nr 8, poz. 87; z dnia 15 stycznia 2025 r., I USKP 164/24, LEX nr

3816696; postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 9 stycznia 2024 r., I USK 472/23,

LEX nr 3652137; z dnia 3 marca 2024 r., III USK 22/23, LEX nr 3693536; z dnia 15

stycznia 2025 r., I USKP 164/24, LEX 3816696). Opiera się ono na założeniu, że

wątpliwe jest poszukiwanie na siłę - wbrew woli i świadomej decyzji samego

wspólnika spółki kapitałowej - tytułu do podlegania przez niego obowiązkowym

ubezpieczeniom społecznym, zaś zasada powszechności ubezpieczeń społecznych

nie jest realizowana w pełni w systemie prawa. Ubezpieczeniom obowiązkowym

podlegają (z mocy ustawy - ex lege) tylko te osoby fizyczne, które mają tytuł do

podlegania tym ubezpieczeniom (ujęte enumeratywnie w art. 6 ust. 1 ustawy

systemowej). System dąży do powszechności, jednak nie jest w stanie objąć

wszystkich osób fizycznych. Jeżeli wspólnik wieloosobowej (nawet tylko

dwuosobowej) spółki z ograniczoną odpowiedzialnością nie spełnia warunków

podlegania ubezpieczeniom społecznym, to znajdzie się poza systemem. We

własnym interesie powinien dążyć do objęcia go ubezpieczeniami społecznymi i

może takimi ubezpieczeniami być objęty, ponieważ prawo ubezpieczeń społecznych

mu to umożliwia. Jeżeli jednak świadomie decyduje się prowadzić działalność

zarobkową w takiej formie prawnej, która nie pozwala na objęcie go tymi

ubezpieczeniami, to nie można wbrew treści jednoznacznie brzmiącego przepisu

(art. 8 ust. 6 pkt 4 ustawy systemowej), dokonując wykładni contra legem,

przyjmować, że tym ubezpieczeniom podlega.

Sąd Najwyższy w rozpoznawanej sprawie utożsamia się z prezentowaną w

ostatnich latach wykładnią, a to oznacza, że podstawy skargi kasacyjnej okazały się

II USKP 468/26

8

trafne. W rezultacie, zważywszy na art. 6 ust. 1 pkt 5, art. 12 ust 1, art. 13 pkt 4 oraz

art. 8 ust 6 pkt 4 ustawy systemowej trzeba stwierdzić, że odwołujący się, będący

wspólnikiem dwuosobowej spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, nie podlega

ubezpieczeniom społecznym emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu jako

wspólnik jednoosobowej spółki z ograniczoną odpowiedzialnością. Dlatego na

podstawie art. 39816 k.p.c. i art. 98 § 1 i § 11 k.p.c. oraz art. 99 k.p.c. orzeczono jak

w sentencji.

[A.P.]

[SOP]