Spór o wypłatę emerytury za okres wsteczny,. Sąd uchylił wyrok

II USKP 515/26

2

Sąd Apelacyjny w Katowicach, wyrokiem z dnia 23 lipca 2024 r., oddalił

apelację Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, Oddział w Częstochowie od wyroku

Sądu Okręgowego w Częstochowie z dnia 14 lutego 2024 r., mocą którego pozwany

został zobowiązany do ponownego ustalenia wysokości emerytury M.P. od dnia 20

grudnia 2020 r.

W sprawie ustalono, że ubezpieczona jest uprawniona od 1 września 2021 r.

emerytury. W marcu 2023 r. wniosła o ponowne ustalenie emerytury, zgodnie z

możliwością przewidzianą w art. 31zy9 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych

rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem

COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych

(jednolity tekst: Dz.U. z 2024 r., poz. 340, dalej jako ustawa covidowa).

Dokonując oceny prawnej, Sąd pierwszej instancji stwierdził, że stawiany

przez organ rentowy warunek zastosowania szczególnej regulacji z art. 31zy9 ustawy

covidowej (złożenie oświadczenia przez ubezpieczonych nie później, niż do dnia

uprawomocnienia się decyzji o przyznaniu świadczeń) nie wynika z treści

wskazanego przepisu, a zatem wniosek odwołującej się był zasadny.

Wyrok Sądu Okręgowego zaskarżył apelacją pozwany, domagając się jego

zmiany i oddalenia odwołania, bowiem nie zostały spełnione przesłanki do

wstecznego przeliczenia świadczenia.

Sąd Apelacyjny wskazał, że art. 31zy9 ust. 1 ustawy covidowej stanowi wyjątek

od art. 129 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2024 r., poz. 1631,

dalej ustawa emerytalna), normującego przyznanie prawa do świadczenia od daty

spełnienia warunków ustawowych, jednakże nie wcześniej niż od miesiąca, w którym

został złożony wniosek. Norma z art. 31zy9 ust. 1 ustawy covidowej ustala

początkowy termin przyznania prawa do świadczenia nie wcześniej niż od 1 marca

2020 r. pod warunkiem, że uprawniony złoży wniosek najpóźniej w terminie do 30 dni

od ustania stanu zagrożenia epidemicznego. Termin określony w ustawie covidowej

odnosi się do świadczeń, co do których przesłanki umożliwiające nabycie, ponowne

ustalenie wysokości, bądź podjęcie wypłaty, zostały spełnione do tej daty.

Zatem ów przepis wymaga jedynie: (-) zgłoszenia wniosku o świadczenie

długoterminowe, do którego przyznania właściwy jest organ rentowy, najpóźniej w

II USKP 515/26

3

okresie 30 dni po ustaniu obowiązywania stanu zagrożenia epidemicznego; (-)

zgłoszenia żądania przyznania tego świadczenia od dnia, w którym zostały spełnione

warunki jego przyznania, nie wcześniej jednak niż od 1 marca 2020 r.

Sąd Okręgowy prawidłowo wskazał, że w ustawie covidowej brak

uregulowania, w jaki sposób oświadczenie to winno być złożone (to jest, jak powinno

ono wyglądać czy winno być złożone na formularzu, czy wystarczy wniosek

własnoręczny, czy trzeba swoje żądanie umotywować na przykład trwającym stanem

epidemii), nie odsyła również w tym zakresie do aktów wykonawczych. Nie wynika z

niego także, że oświadczenie musi być złożone do momentu uprawomocnienia się

decyzji o przyznaniu prawa do świadczenia. Norma prawna zawarta w art. 31zy9 ust.

1 ustawy covidowej nie wymaga, aby wniosek o wcześniejsze przyznanie

świadczenia musiał być złożony przed uprawomocnieniem się decyzji o przyznaniu

prawa do tego świadczenia.

W tym stanie rzeczy apelacja pozwanego nie była zasadna.

Wyrok Sądu Apelacyjnego zaskarżył skargą kasacyjną w całości pełnomocnik

organu rentowego, zarzucając naruszenie przepisów prawa materialnego, to jest: (-)

art. 31zy9 ustawy covidowej, przez jego błędną wykładnię i przyznanie ubezpieczonej

prawa do emerytury począwszy od 20 grudnia 2020 r., pomimo zgłoszenia wniosku

o ponowne ustalenie prawa do emerytury po uprawomocnieniu się decyzji organu

rentowego, podczas gdy przepis ten nie stanowi samodzielnej przesłanki ustalenia

prawa do świadczenia emerytalnego i powinien przy zastosowaniu wykładni

systemowej uwzględniać przepisy ustawy emerytalnej; (-) art. 129 ust. 1 ustawy

emerytalnej w związku z art. 31zy9 ust. 1 ustawy covidowej, przez błędną wykładnię

i uznanie, że zachodzą przesłanki do podjęcia wypłaty emerytury od 20 grudnia 2020

r., mimo uprawomocnienia się decyzji organu rentowego o przyznaniu prawa do

emerytury od dnia 1 września 2021 r.; (-) art. 114 ust. 1 ustawy emerytalnej, przez

jego pominięcie i uznanie, że zachodzą szczególnie uzasadnione przesłanki

umożliwiające wzruszenie prawomocnej decyzji organu rentowego z 15 października

2021 r., podczas gdy przepis ten w sposób wyczerpujący określa warunki

ponownego ustalenia prawa lub wysokości świadczenia z ubezpieczenia

społecznego po uprawomocnieniu się decyzji organu rentowego.

II USKP 515/26

4

Wskazując na powyższe, skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i

oddalenie odwołania oraz zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów

zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym i kasacyjnym; ewentualnie

domagał się uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy do ponownego

rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu w Katowicach

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest zasadna. Sąd Apelacyjny w sposób dość zwięzły

wyjaśnił powody, dla których oddalił apelację organu rentowego, zaś pisemne

motywy zasadniczo właściwe interpretują treści ustawy covidowej, lecz – co istotne

– w ostatecznym rozrachunku tracą z pola widzenia specyficzne okoliczności

analizowanego przypadku i tym samym ostatecznie nie są trafne.

By dostrzec te zależności warto przypomnieć, że odwołująca się w dniu 27

września 2021 r. złożyła wniosek o przyznanie emerytury. Ten wniosek nie był

złożony na druku ERO (oświadczenie w sprawie świadczenia długoterminowego

dotyczące przyznania, ponownego ustalenia wysokości, podjęcia wypłaty tego

świadczenia – od dnia spełnienia warunków). Nie jest to przeszkoda do wstecznego

przyznania świadczenia, o ile ze stanowiska ubezpieczonego klarownie wynika treść

takiego żądania. Rzecz w tym, że we wniosku odwołującej się takiego żądania nie

było. W tej sytuacji pozwany decyzją z dnia 15 października 2021 r. zasadnie

przyznał jej świadczenie emerytalne od dnia złożenia wniosku (zasada zgodna z art.

129 ustawy emerytalnej), a nie od dnia spełnienia przesłanek (art. 31zy9 ust. 1 ustawy

covidowej). Dodać należy, że ta decyzja pozwanego – wobec jej niezaskarżenia do

sądu – stała się prawomocna. W tej sytuacji uprawnienie skarżącej dotyczące

wstecznego przyznania świadczenia (w sprawie o emeryturę) wygasło, to znaczy

ubezpieczony korzystając z wyjątku od zasady powinien złożyć stosowny wniosek,

w którym wyrazi wolę skorzystania z tego wyjątku albo w razie niezadowolenia z

momentu ustalenia prawa do świadczenia zaskarży decyzję pozwanego do sądu,

domagając się właśnie wykorzystania narzędzi interpretacyjnych z art. 31zy9 ustawy

covidowej.

II USKP 515/26

5

Omawiana procedura ma charakter jednorazowy, bo taki jest cel tego wyjątku

w związku z okresem pandemii, gdy dostęp do instytucji publicznych był ograniczony

albo wręcz wykluczony. W ustawie covidowej wprowadzono szereg wyjątków (na

przykład wstrzymanie biegu terminów-15ra ust. 4a; zawieszenie ich biegu - art.

15zzzq, przedłużenia terminu do złożenia dokumentów-12d; nieobowiązywania

terminu- art. 15zi pkt 3; braku związania terminem- art. 15zk ust. 2) od ogólnie

obowiązujących reguł. Nie oznacza to jednak, że na ich gruncie uprawniony może –

w obrębie jednego aspektu – korzystać z nich wielokrotnie.

W segmencie ubezpieczeń społecznych odstępstwo od zasady z art. 129

ustawy emerytalnej było zasadne w odniesieniu do tych osób, które w okresie

pandemii nie mogły z różnych przyczyn złożyć wniosku o świadczenie. Tym samym

mimo spełnienia przesłanek nie mogły zrealizować ryzyka socjalnego. Z chwilą, gdy

taka możliwość powstała, są uprawnione do wstecznej realizacji swego prawa, pod

warunkiem, że ich żądanie zostanie wyrażone w formie oświadczenia. Tego

oświadczenia ubezpieczona we wniosku ani do czasu uprawomocnienia się decyzji

nie złożyła.

Oceniając jej dalsze postępowanie, to ubezpieczona kontaktowała się z

organem rentowym (pisma z października, listopada i grudnia 2021 r.), co oznacza,

że po jej stronie nie istniały przeszkody do aktywności związanej z realizacją swoich

uprawnień lub zgłaszania zastrzeżeń odnośnie do mechanizmu działania organu

rentowego. Żądanie przyznania świadczenia (na stosownym druku) z wyrównaniem

strat zgłosiła w organie rentowym w dniu 16 marca 2023 r.

W tak ustalonych okolicznościach pozwany widzi przeszkody do zastosowania

art. 31zy9 ustawy covidowej, gdyż - w jego ocenie – systemowa wykładnia przepisów

ustawy emerytalnej i covidowej wyklucza pogląd przyjęty przez Sąd odwoławczy.

Wstępnie należy podkreślić, że art. 31zy9 został dodany do ustawy covidowej

przez art. 73 pkt 68 ustawy z dnia 16 kwietnia 2020 r. o szczególnych instrumentach

wsparcia w związku z rozprzestrzenianiem się wirusa SARS-CoV-2 (Dz.U. z 2020 r.,

poz. 695). Zgodnie z jego treścią osobom, które w okresie 30 dni po ustaniu

obowiązywania stanu zagrożenia epidemicznego albo stanu epidemii związanych z

COVID-19 zgłoszą wniosek o przyznanie, ponowne ustalenie wysokości lub podjęcie

wypłaty emerytury, renty lub innego świadczenia o charakterze długoterminowym, do

II USKP 515/26

6

którego przyznania właściwy jest Zakład Ubezpieczeń Społecznych, prawo do

świadczenia, prawo do świadczenia w ponownie ustalonej wysokości lub wypłata

świadczenia przysługuje, na ich żądanie wyrażone w formie oświadczenia, od dnia,

w którym zostały spełnione warunki do przyznania, ponownego ustalenia wysokości

lub podjęcia wypłaty świadczenia, nie wcześniej jednak niż od dnia 1 marca 2020 r.

(ust. 1). Z kolei w myśl art. 31zy9 ust. 2 ustawy covidowej ust. 1 nie stosuje się do

emerytur i rent, o których mowa w art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej i art. 16 ustawy

z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących

ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (jednolity tekst: Dz.U. z 2022 r.,

poz. 2039) oraz do rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w

art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu

uzupełniającym (jednolity tekst: Dz.U. z 2022 r., poz. 1051).

Niewątpliwie cel omawianej normy zmierzał do uwzględnienia specyficznej

sytuacji, jaka powstała w związku z pandemią COVID – 19. Przede wszystkim

ustawodawca dążył do zagwarantowania minimalnego standardu gwarantującego

zachowanie ciągłości świadczeń, gdy z uwagi na obowiązujący stan zagrożenia

epidemicznego albo stan epidemii związanych z COVID-19, złożenie wniosku było

utrudnione, czy też z uwagi na wiek, stan zdrowia osób zainteresowanych oraz brak

szczepień ochronnych, wręcz niemożliwe. Inna rzecz czy taka sytuacja występowała

w sprawie, to znaczy, że ubezpieczona nie mogła już w 2021 r. domagać się

przyznania świadczenia z wykorzystaniem dobrodziejstwa ustawy covidowej, skoro

ta regulacja była skierowana na wnioski o przyznanie, ponowne ustalenie wysokości

lub podjęcie wypłat emerytury, renty lub innego świadczenia o charakterze

długoterminowym, do którego przyznania właściwy jest Zakład Ubezpieczeń

Społecznych.

W doktrynie podkreśla się, że w art. 31zy9 ustawy covidowej przewidziano

wyjątek od zasady wyrażonej w art. 129 ust. 1 ustawy emerytalnej, gdyż obliguje się

organ rentowy, aby ustalając prawo do określonego świadczenia, wyliczając nową

jego kwotę bądź podejmując wypłatę zawieszonego świadczenia, brał pod uwagę

datę spełnienia warunków określonych w przepisach ubezpieczeniowych. Kolejny

warunek polega na tym, by uprawniony złożył wniosek w okresie 30 dni od ustania

stanu zagrożenia epidemicznego albo stanu epidemii, wprowadzonych w związku z

II USKP 515/26

7

COVID-19. Jednocześnie zastrzega się, że przyznanie, ponowne ustalenie

wysokości lub podjęcie wypłaty może nastąpić nie wcześniej niż od dnia 1 marca

2020 r. (zob. I. Sierocka [w:] Komentarz do niektórych przepisów ustawy o

szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i

zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji

kryzysowych [w:] Tarcza antykryzysowa 1.0 - 4.0, ustawa o dodatku

solidarnościowym i inne regulacje, jako szczególne rozwiązania w prawie pracy,

prawie urzędniczym i prawie ubezpieczeń społecznych związane z COVID-19.

Komentarz do art. 31zy9, red. K. W. Baran, Lex/online).

Podsumowując, emerytura mieści się w kręgu świadczeń objętych art. 31zy9

ustawy covidowej, a jej charakter z istoty rzeczy wyczerpuje pojęcie „świadczenia

długoterminowego”, o jakim mowa w omawianej normie. Po wtóre, nie można

zapomnieć, że art. 31zy9 ust. 1 ustawy covidowej przełamuje zasadę uregulowaną w

art. 129 ust. 1 ustawy emerytalnej, bowiem obliguje organ rentowy, aby ustalając

prawo do określonego świadczenia, wyliczając nową jego kwotę bądź podejmując

wypłatę zawieszonego świadczenia, brał pod uwagę datę spełnienia warunków

określonych w przepisach ubezpieczeniowych. Oznacza to, że moment złożenia

wniosku (pod pewnymi warunkami) traci na znaczeniu. Ustawa emerytalna siłą

rzeczy nie znosi reguły ustanowionej w art. 31zy9 ust. 1 ustawy covidowej, bowiem

ta regulacja temporalna (na czas obowiązywania pandemii) ma charakter

powszechny i obejmuje swym zakresem wszystkie świadczenia terminowe, o ile

zastosowanie tego mechanizmu nie zostało wykluczone w art. 31zy9 ust. 2 ustawy

covidowej.

Warunki wstecznego uzyskania uprawnienia muszą być spełnione

kumulatywnie, brak jednego z nich niweczy realizację wyjątku z art. 31zy9 ustawy

covidowej. Ubezpieczona nie spełniła jednego z nich, bowiem z chwilą złożenia

wniosku o emeryturę nie wyraziła żądania wstecznego przyznania świadczenia. Taki

wniosek złożyła dopiero w 2023 r. a on nie był podyktowany „przesłankami

pandemicznymi”, bo – co już wyżej omówiono – od 2021 r. do 2023 r. pozostawała

w kontakcie z organem rentowym w odniesieniu do bieżącej obsługi jej świadczenia.

Tymczasem od strony, także w postępowaniu w sprawach z zakresu ubezpieczeń

II USKP 515/26

8

społecznych, wymaga się zachowanie zgodnego z zasadą iura scripta vigilantibus

sunt.

Oczywiście w przypadku wystąpienia przez ubezpieczoną z innym wnioskiem

objętym treścią art. 31zy9 ustawy covidowej (niż ten, z którym wystąpiła w 2021 r.),

to jest wnioskiem o ponowne ustalenie wysokości lub podjęcie wypłaty emerytury,

renty lub innego świadczenia o charakterze długoterminowym otwiera się (otwierała

się) możliwość skorzystania z omawianych w sprawie dobrodziejstw; jednak takiego

wniosku nie było.

Z kolei nie ma racji organ rentowy, że rozwiązanie przyjęte przez Sąd

odwoławczy kłóci się z art. 114 ust. 1 ustawy emerytalnej. Oczywiście przepis ustawy

emerytalnej wyznacza granice wznowienia postępowania, przy czym enumeratywnie

wymienia zdarzenia, jakie uzasadniają uruchomienie tego trybu. Wynikają one albo

z okoliczności leżących po stronie organu rentowego, albo ubezpieczonego, który na

przykład przedłoży nowe dowody lub ujawni nowe okoliczności istniejące przed

wydaniem tej decyzji, które mają wpływ na prawo do świadczeń lub ich wysokość.

Rozwiązanie z art. 31zy9 ustawy covidowej nie konkuruje z tymi przesłankami i

kładzie nacisk na inne elementy niż art. 114 ustawy emerytalnej (nota bene przepis

ten skarżący powołuje en block co już samo w sobie – wobec jego rozbudowanej

alternatywnie treści – wyklucza jego uwzględnienie). Jak już wspomniano jego cel

nie wynika z ujawnienia dotychczas skodyfikowanych podstaw wznowienia, lecz z

zupełnie nowego zjawiska, jakim była pandemia COVID-19. W tym wypadku nie

chodzi o jakiekolwiek błędy, nowe dowody, okoliczności, popełnienie przestępstwa,

lecz o rekompensatę związaną z pierwotnymi przeszkodami wykluczającymi

uzyskanie świadczenia od momentu spełnienia przesłanek do niego (nie wcześniej

niż od 1 marca 2020 r.). Jest to regulacja szczególna i nawet w wypadku wykładni

systemowej (co podkreśla autor skargi kasacyjnej) nie można odwrócić reguły i

nakładać na ubezpieczonego powinności, które z treści art. 31zy9 ustawy covidowej

nie wynikają.

Nie oznacza to jednak, że złożenie takiego wniosku w każdym momencie

będzie skuteczne. W tym zakresie stanowisko Sądu odwoławczego nie zasługuje na

uwzględnienie. Wspomniany już cel ustawy stawia czytelne granice, to znaczy

II USKP 515/26

9

uprawniony do świadczenia (emerytury) nie mógł złożyć wniosku o świadczenie od

dnia, w którym spełnił warunki do niego, bo istniały ku temu szczególne przeszkody.

Mając na względzie powyższe, Sąd Najwyższy orzekł z mocy art. 39815 § 1

k.p.c.

AGM

Bohdan Bieniek

Piotr Prusinowski Dawid Miąsik

[SOP]