SN oddalił zażalenie ZUS i sprawa emeryta wraca do ponownego rozpoznania

Wyrokiem z dnia 20 marca 2025 r. Sąd Okręgowy w Łodzi oddalił odwołanie

I. G. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych […] Oddziału w Łodzi z dnia 17

grudnia 2024 r.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że ubezpieczony w dniu 22 października 2009

r. złożył wniosek o wcześniejszą emeryturę w związku z pracą w warunkach

szczególnych. Decyzją z dnia 17 grudnia 2009 r. organ rentowy przyznał

odwołującemu się emeryturę w obniżonym wieku emerytalnym od 1 listopada 2009

r. W dniu 29 grudnia 2016 r. złożył on wniosek o przyznanie emerytury z

II UZ 70/26

2

powszechnego wieku emerytalnego. Decyzją z dnia 11 stycznia 2017 r. pozwany

przyznał ubezpieczonemu emeryturę od dnia 1 grudnia 2016 r., to jest od miesiąca,

w którym zgłoszono wniosek na podstawie art. 24 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r.

o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.

U. z 2023 r. poz. 1251, dalej jako ustawa emerytalna). Podstawa obliczenia

emerytury podlegała pomniejszeniu o kwotę stanowiącą sumę kwot pobranych

emerytur.

Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 4 czerwca 2024 r. (SK 140/20)

orzekł, że art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej w zakresie, w jakim dotyczy osób,

które złożyły wniosek o przyznanie świadczeń, o których mowa w tym przepisie

przed 6 czerwca 2012 r. jest niezgodny z art. 67 ust. 1 w związku z art. 2

Konstytucji RP.

W dniu 2 grudnia 2024 r. wnioskodawca złożył do organu rentowego wniosek

o przeliczenie emerytury i wypłatę wyrównania, powołując się na powyższe

orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego.

W ocenie Sądu pierwszej instancji, odwołanie ubezpieczonego podlegało

oddaleniu, bowiem wyrok Trybunału Konstytucyjnego nie został opublikowany, a

więc jego skutki nie wywołują rezultatu w sferze praw i obowiązków

ubezpieczonego.

Apelację od tego orzeczenia wywiódł odwołujący się i Sąd Apelacyjny w

Łodzi wyrokiem z dnia 26 listopada 2025 r. uchylił zaskarżony wyrok i przekazał

sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w Łodzi.

W uzasadnieniu swego stanowiska wskazał, że sąd powszechny nie jest

związany podstawą prawną roszczenia, z jakim występuje ubezpieczony. Dalej

zaznaczył, że odwołujący się mieści się w kręgu osób objętych treścią wyroku

Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 czerwca 2024 r., a granice jego żądania

wykraczały poza art. 145a k.p.a.

Dalej Sąd wskazał, że zawężenie rozpoznania odwołania nie może być

kwalifikowane inaczej jak nierozpoznanie istoty sprawy, albowiem Sąd Okręgowy

ograniczył się do badania podstaw do wznowienia postępowania administracyjnego.

Takie ustalenie zamyka stronie drogę do sądu w sytuacji, gdy wydany - ale z

przyczyn od strony niezależnych - choć nieopublikowany wyrok Trybunału

II UZ 70/26

3

Konstytucyjnego w sprawie SK 140/20 doprowadził do uchylenia domniemania

konstytucyjności art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej. W takiej sytuacji należy

zapewnić stronie wszelkie środki prawne zmierzające do ponownego

rozstrzygnięcia jego sprawy, według stanu prawnego po wyeliminowaniu

niekonstytucyjnych przepisów (por. postanowienie Trybunału Konstytucyjnego z 14

kwietnia 2004 r., SK 32/01, OTK- A 2004 nr 4, poz. 35; wyroki Trybunału

Konstytucyjnego: z 11 czerwca 2002 r., SK 5/02; z 9 czerwca 2003 r., SK 12/03,

OTK-A 2003 nr 6, poz. 51; z 9 czerwca 2003 r., SK 5/03).

W rezultacie Sąd pierwszej instancji, aby rozstrzygnąć istotę sporu winien był

dokonać rozproszonej kontroli konstytucyjnej art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej.

Nie ma bowiem sporu co do tego, że braki formalne odnośnie do nieopublikowania

wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 4 czerwca 2024 r. (SK 140/20) zamykają

stronie drogę do wznowienia postępowania w trybie art. 145a k.p.a. Dokonując

oceny w tym zakresie co do dopuszczalności zastosowania rozproszonej kontroli

konstytucyjności, należy zwrócić uwagę na niewadliwy wyroku Trybunału

Konstytucyjnego P 20/16 (OTK-A 2019 r., poz. 11), co dostatecznie motywuje tezę

o potrzebie przywrócenia standardu konstytucyjnego w granicach rozpoznawanej

sprawy (por. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 6 maja 2021 r., III

USKP 52/21).

Wyrok Sądu Apelacyjnego zaskarżył zażaleniem w całości pełnomocnik

organu rentowego, podnosząc naruszenie art. 386 § 4 k.p.c., przez jego wadliwe

zastosowanie, skoro Sąd pierwszej instancji rozpoznał istotę sprawy. Mając na

uwadze powyższe, domagał się uchylenia orzeczenia i przekazania sprawy do

ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu w Łodzi.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wypada wstępnie zaznaczyć, że w postępowaniu toczącym się na skutek

zażalenia na orzeczenie o uchyleniu wyroku sądu pierwszej instancji i przekazaniu

sprawy do ponownego rozpoznania na podstawie art. 386 § 4 k.p.c., Sąd

Najwyższy poddaje kontroli prawidłowość stwierdzenia nierozpoznania istoty sporu

II UZ 70/26

4

(art. 386 § 4 k.p.c.) przez sąd pierwszej instancji, to znaczy bada, czy sąd drugiej

instancji prawidłowo pojmował wskazane w tym przepisie przyczyny uzasadniające

uchylenie orzeczenia sądu pierwszej instancji i czy jego merytoryczne stanowisko

uzasadniało taką ocenę postępowania sądu pierwszej instancji. Innymi słowy, bada

czy rzeczywiście sąd pierwszej instancji nie rozpoznał istoty sprawy albo czy

rzeczywiście wydanie wyroku wymaga przeprowadzenia postępowania

dowodowego w całości. Sąd Najwyższy nie może wkraczać w merytoryczne

kompetencje sądu drugiej instancji rozpoznającego apelację (postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 16 listopada 2022 r., III UZ 28/22, LEX nr 3521387).

Z treści art. 386 § 4 k.p.c. wynika, że sąd drugiej instancji może uchylić

zaskarżony wyrok i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania w razie

nierozpoznania istoty sprawy przez sąd pierwszej instancji. Nierozpoznanie istoty

sprawy odnosi się do roszczenia będącego podstawą powództwa (odwołania) i

zachodzi, gdy sąd pierwszej instancji nie orzekł w ogóle merytorycznie o żądaniach

stron, zaniechał zbadania materialnej podstawy żądania pozwu albo pominął

merytoryczne zarzuty pozwanego. Inaczej rzecz ujmując, nierozpoznanie istoty

sprawy zachodzi wówczas, gdy sąd pierwszej instancji rozstrzygnął nie o tym, co

było przedmiotem sprawy lub zaniechał w ogóle zbadania materialnej podstawy

żądania (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 lutego 2019 r., II PK 290/17, LEX

nr 2616203).

Skarżący stoi na stanowisku, że istota sporu została rozpoznana przez Sąd

pierwszej instancji, bowiem wskutek stwierdzenia, że wyrok Trybunału

Konstytucyjnego (SK 140/20) nie został opublikowany, to taki stan rzeczy nie

wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego, a tym samym nie zaistniały

przesłanki do uchylenia wyroku Sądu pierwszej instancji.

Powyższe stanowisko organu rentowego nie jest zasadne. Należy

przypomnieć, że specyfika postępowania odrębnego w sprawach z zakresu

ubezpieczeń społecznych polega na tym, że w miejsce schematu „żądanie - wyrok"

występuje szablon „żądanie (wniosek) - decyzja - odwołanie - wyrok" albo przy

działaniu organu rentowego z urzędu, „decyzja - odwołanie - wyrok" (zob. uchwałę

Sądu Najwyższego z dnia 4 sierpnia 2016 r., III UZP 11/16, LEX nr 2086134).

II UZ 70/26

5

Wzorzec ten daje podstawy do twierdzenia, że w omawianym postępowaniu

odrębnym rozstrzygnięcie sądu koresponduje z zakresem wskazanym w decyzji

administracyjnej. Wynika to z tego, że zgodnie z systemem orzekania w sprawach z

zakresu ubezpieczeń społecznych, w postępowaniu wywołanym odwołaniem sąd

rozstrzyga o prawidłowości zaskarżonej decyzji (art. 47714 § 2 i art. 47714a k.p.c.) w

granicach jej treści i przedmiotu (wyroki Sądu Najwyższego z dnia 23 kwietnia 2010

r., II UK 309/09, LEX nr 604210, z dnia 8 października 2015 r., I UK 452/14, LEX nr

1816588; z dnia 17 marca 2016 r., III UK 83/15, LEX nr 2026236; postanowienia

Sądu Najwyższego: z dnia 22 lutego 2012 r., II UK 275/11, LEX nr 1215286; z dnia

2 marca 2011 r., II UZ 1/11, LEX nr 844747; z dnia 18 lutego 2010 r., III UK 75/09,

OSNP 2011 nr 15-16, poz. 215; z dnia 3 lutego 2010 r., II UK 314/09, LEX nr

604214).

O ile nie ma wątpliwości, że treść decyzji administracyjnej dookreśla sferę,

do której ma odnosić się wyrok sądu, o tyle nie jest jasne jaką rolę odgrywa

odwołanie. W wielu judykatach można znaleźć zapatrywanie, że przedmiot

rozpoznania sprawy sądowej wyznacza decyzja oraz wniesione od niej odwołanie

(uchwała Sądu Najwyższego z dnia 14 marca 2014 r., I UZP 4/13, LEX nr 1469177;

wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 7 maja 2013 r., I UK 12/13, LEX nr 1331260; z

dnia 23 kwietnia 2010 r., II UK 309/09, LEX nr 604210; z dnia 18 lutego 2010 r., III

UK 75/09, OSNP 2011 nr 15-16, poz. 215; postanowienie Sądu Najwyższego z

dnia 2 lutego 2012 r., II UK 275/11, LEX nr 1215286).

Opisywany model został wypracowany w orzecznictwie na typowych,

powtarzalnych sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych i siłą rzeczy ten stan

nie uwzględniał zdarzeń, takich jakie mają miejsce w tle przedmiotowego sporu (na

przykład wątpliwości co do skutków orzeczeń sądu konstytucyjnego i konieczności

zapewnienia ubezpieczonemu prawa do kontroli konstytucyjnej normy prawnej).

Obserwując genezę sporu (odwołujący się wystąpił o wznowienie

postępowania, organ rentowy odmówił wznowienia na podstawie art. 145a k.p.c.,

zaś Sąd pierwszej instancji oddalił odwołanie), widoczne jest – co słusznie

podkreśla Sąd Apelacyjny – zaniechanie wdania się w spór co do istoty rzeczy, a

temu przecież przyświeca sądowa kontrola decyzji administracyjnej, zwłaszcza w

sytuacji, gdy neguje się skutki orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego. W takim

II UZ 70/26

6

razie konieczna jest zastępcza kontrola zgodności spornego przepisu (tu art. 25 ust.

1b ustawy emerytalnej) z ustawą zasadniczą, tak by uprawniony był uprawniony do

efektywnego środka ochrony prawnej, bo przecież temu służy prawo do sądu jako

prawo podstawowe. Nie może być ono wykluczone wskutek zabiegów formalnych

przez li tylko spojrzenie na spór przez pryzmat przepisów k.p.a., podczas gdy

zgłaszający żądanie nie ma obowiązku podania podstawy prawnej swego żądania,

a jego wola (zamiar) został klarownie wyjawiony w treści wniosku. Stąd pogląd

skarżącego, że odwołujący się nie wskazał we wniosku na treść art. 114 ustawy

emerytalnej nie uzasadnia wniosków zawartych w zażaleniu. W rezultacie Sąd

Okręgowy nie odniósł się do istoty sporu wyznaczonej przez zaskarżoną decyzję.

Nie ma przy tym znaczenia, że występuje różnica podstawy prawnej – chodzi

bowiem o możliwość dokonania oceny sytuacji prawnej ubezpieczonego w obliczu

korzystnego dla niego wyroku Trybunału Konstytucyjnego. Ubezpieczony domagał

się przesądzenia żądania w oparciu o przepisy prawa materialnego (przeliczenia

emerytury), a organ rentowy (później Sąd pierwszej instancji) przeniósł spór na

grunt proceduralny. W takim razie rysuje się kwestia, czy w takiej sytuacji sąd

ubezpieczeń społecznych powinien trzymać się treści decyzji – tak jak zrobił to Sąd

pierwszej instancji – czy też należy uznać, że „istotą sprawy” jest przeliczenie

emerytury. Wniosek ubezpieczonego inspiruje bowiem organ rentowy do podjęcia

działań władczych. One powinny być jak najszybciej rzetelnie wyjaśnione, tak by

zniwelować różnice stanowisk stron, a nie generować kolejne etapy postępowania.

Wyjaśnienie kontekstowe treści decyzji polega zatem na założeniu, że

wobec niejednoznaczności językowej, przedmiot decyzji koresponduje z klarownym

żądaniem zgłoszonym przez ubezpieczonego. Odwołujący domagał się

przeliczenia emerytury, a więc wnosił o ponowne przeliczenie uprzednio

przyznanego świadczenia. Dążył zatem do ukształtowania swojej sytuacji prawnej

wbrew prawomocnej (ostatecznej) decyzji określającej wysokość jego świadczenia.

W takim wypadku warto odwołać się do stanowiska Sądu Najwyższego

wyrażonego w postanowieniu z 29 października 2020 r., III UZP 4/20 (OSNP 2021

nr 6, poz. 71). Sprowadza się ono do stwierdzenia, że w przypadku

niewykonywania przez ustawodawcę wyroku Trybunału Konstytucyjnego podstawę

prawną wzruszenia przez organ rentowy na korzyść ubezpieczonego prawomocnej

II UZ 70/26

7

decyzji ustalającej wysokość świadczenia stanowi art. 114 ust. 1 pkt 1 ustawy

emerytalnej, gdy nie jest możliwe uchylenie decyzji organu rentowego z przyczyny

określonej w art. 145a k.p.a. z powodu upływu terminu, o którym mowa w art. 146

k.p.a. U podstaw tego stanowiska leży założenie, że nową okolicznością istniejącą

przed wydaniem wzruszanej decyzji organu rentowego jest nieuwzględnienie przez

organ rentowy obowiązującego standardu konstytucyjnego potwierdzone

późniejszym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego (zob. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 9 czerwca 2016 r., III UZP 4/16, OSNP 2017 nr 12, poz. 167).

Po drugie, godzi się wspomnieć o myśli wyrażonej przez Sąd Najwyższy w

wyroku z dnia 27 marca 2014 r., III UK 115/13 (LEX nr 1554419). Stwierdzono tam,

że jeśli ubezpieczony wystąpi z kolejnym wnioskiem o przyznanie prawa do

emerytury (jej przeliczenie) i domaga się ponownej oceny jego prawa (jego

wysokości), to wniosek taki należy traktować jako złożony w trybie art. 114 ust. 1

ustawy emerytalnej. Jeśli zatem organ rentowy nie stwierdził zaistnienia

określonych w tym przepisie przesłanek do wznowienia postępowania, powinien

wydać decyzję odmawiającą ponownego ustalenia prawa do emerytury. Skoro

wydał decyzję odmawiającą prawa do świadczenia, należy przyjąć, iż doszło do

wznowienia postępowania w sprawie i ponownego rozważenia przez organ rentowy

zasadności roszczeń emerytalnych wnioskodawcy. Rozpoznając odwołanie od

zaskarżonej decyzji, Sąd pierwszej instancji powinien zatem skontrolować w

pierwszej kolejności dopuszczalność przedmiotowego wniosku w świetle art. 114

ust. 1 ustawy emerytalnej, a w razie uznania spełnienia przez ubezpieczonego

warunków wynikających z tego przepisu - dokonać ustaleń w zakresie stanu

faktycznego sprawy, z uwzględnieniem przedłożonych przez wnioskodawcę

nowych dowodów i na tej podstawie ponownie ocenić roszczenia emerytalne

ubezpieczonego w świetle właściwych przepisów prawa materialnego.

Tym samym stanowisko Sądu odwoławczego jest prawidłowe. Prawidłowo

wskazał na zaniechanie rozpoznania istoty sprawy, odwołując się do wątków

związanych z rozproszoną kontrolą konstytucyjności spornej normy prawnej. W tej

sytuacji zażalenie podlega oddaleniu z mocy art. 3941 § 3 k.p.c. w związku z art.

39814 k.p.c.

AGM

II UZ 70/26

8

[a.ł]

Bohdan Bieniek Dawid Miąsik Zbigniew Korzeniowski