Sąd najwyższy

II ZO 48/26

2

Przed Sądem Dyscyplinarnym przy Prokuratorze Generalnym toczy się

postępowanie o sygn. akt […], którego przedmiotem jest rozpoznanie sprawy

dyscyplinarnej X. Y. – prokuratora Prokuratury Krajowej.

W trakcie jego trwania, na rozprawie w dniu 18 lutego 2026 r. Sąd

Dyscyplinarny przy Prokuratorze Generalnym nie uwzględnił, złożonego do

protokołu, ustnego wniosku jednego z obrońców obwinionego, tj. prokuratora

P. W. o zawieszenie prowadzonego postępowania dyscyplinarnego z uwagi na

skierowany do Trybunału Konstytucyjnego wniosek o zbadanie z Konstytucją

przepisów ustawy z dnia 28 stycznia 2016 r. Prawo o prokuraturze.

Zażalenie na powyższe, z zachowaniem terminu ustawowego, złożyli

obrońcy obwinionego: prokurator P. W. oraz adw. Ł. P., występujący z

substytucji adw. B. L. zaskarżając je w całości, wnosząc o zmianę

zaskarżonego postanowienia i zawieszenie postępowania.

Zarządzeniem z dnia 27 marca 2026 r., sygn. […] Przewodniczący Sądu

Dyscyplinarnego przy Prokuratorze Generalnym, w pkt 1 przyjął zażalenie

obrońcy obwinionego - prokuratora P. W. z dnia 25 lutego 2026 r. i w tym

zakresie przekazał sprawę do rozpoznania sądowi odwoławczemu – Izbie

Odpowiedzialności Zawodowej Sadu Najwyższego, zaś w pkt 2 odmówił

przyjęcia zażalenia adw. Ł. P. z dnia 25 lutego 2026 r. działającego z

substytucji obrońcy adw. B. L., z uwagi na wniesienie go przez osobę

nieuprawnioną;

Zażalenie na odmowę przyjęcia zażalenia wniósł obrońca obwinionego

– adw. B. L., podnosząc:

1. obrazę przepisów postępowania, mającą wpływ na treść

wydanego zarządzenia, tj. art. 429 § 1 k.p.k. w zw. z art. 171 pkt 1 ustawy

z dnia 28 stycznia 2016 r. Prawo o prokuraturze (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 390

z późn. zm.) poprzez odmowę przyjęcia zażalenia z dnia 25 lutego 2026 r.

i bezpodstawne przyjęcie, że zażalenie zostało wniesione przez osobę

II ZO 48/26

3

nieuprawnioną, gdyż adw. Ł. P. działał obok obrońcy obwinionego

ustanowionego w sprawie tj. adw. dr. B. L., jako czwarty obrońca, podczas gdy

środek odwoławczy został wniesiony przez substytuta prawidłowo

ustanowionego obrońcy, działającego zamiast obrońcy adw. dr. B. L. w

granicach udzielonego mu umocowania, co skutkowało błędną odmową

przyjęcia środka odwoławczego i naruszenia przysługującego obwinionemu

prawa do obrony;

2. obrazę przepisów postępowania, mającą wpływ na treść

wydanego zarządzenia, tj. art. 6 k.p.k. w zw. z art. 77 k.p.k. poprzez przyjęcie,

że adw. Ł. P. - substytut obrońcy, wnoszący zażalenie z dnia 25 lutego 2026 r.

staje się kolejnym (czwartym) obrońcą obwinionego z uwagi na samodzielność

więzi prawnej między substytutem, a stroną, której interesy ma reprezentować,

podczas gdy jego działanie w sprawie było realizowane w imieniu obrońcy

adw. dr. B. L., co wynika wprost z prawidłowo udzielonej i wykazanej

substytucji załączonej do zażalenia, co doprowadziło do bezpodstawnego

ograniczenie prawa obwinionego do obrony i merytorycznego rozpoznania

wniesionego środka odwoławczego.

Na podstawie tak skonstruowanych zarzutów wniósł o uchylenie w

trybie art. 463 § 1 k.p.k. w zw. z art. 466 § 1 k.p.k. zarządzenia Sądu

Dyscyplinarnego przy Prokuratorze Generalnym z dnia 27 marca 2026 r. w

zaskarżonej części, tj. w zakresie pkt 2 i przyjęcie zażalenia z dnia 25 lutego

2026 r., ewentualnie o przekazanie przedmiotowego zażalenia do Sądu

Najwyższego Izby Odpowiedzialności Zawodowej, wnosząc o uchylenie

zaskarżonego zarządzenia w zaskarżonej części tj. w zakresie pkt 2 i przyjęcie

zażalenia z dnia 25 lutego 2026 r, celem merytorycznego rozpoznania.

Zarządzeniem z dnia 17 kwietnia 2026 r., sygn. […] Przewodniczący

Sądu Dyscyplinarnego przy Prokuratorze Generalnym przekazał zażalenie w

II ZO 48/26

4

powyższym zakresie do rozpoznania Izbie Odpowiedzialności Zawodowej

Sądu Najwyższego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Kontrola instancyjna zainicjowana wniesionym zażaleniem

spowodowała konieczność uchylenia zarządzenia w zaskarżonej części tj.

w zakresie pkt. 2.

Stanowisko Przewodniczącego Sądu Dyscyplinarnego przy Prokuratorze

Generalnym, zaprezentowane w zaskarżonym zarządzeniu, opiera się na

wadliwej wykładni przepisów prawa procesowego oraz ustrojowego,

regulujących instytucję udzielania dalszego pełnomocnictwa procesowego,

powszechnie określanego substytucją. Substytucja (z łac. substitutio, czyli

zastępstwo), oznacza upoważnienie do występowania w danym postępowaniu,

w niniejszej sprawie, w postępowaniu dyscyplinarnym, w zastępstwie

udzielającego substytucji.

Pełnomocnik substytucyjny nie staje się zatem, bezpośrednio,

pełnomocnikiem strony w rozumieniu kolejnego obrońcy, lecz wstępuje

w prawa i obowiązki pełnomocnika pierwotnego. Substytucja może mieć

charakter jednorazowy, częściowy lub stały. Pod względem prawnym substytut

nie staje się nowym, autonomicznym podmiotem stosunku obrony. Działa on

wprawdzie wyłącznie w imieniu i na rzecz strony, ale w granicach

umocowania adwokata, który tej substytucji mu udzielił, stając się pośrednio

reprezentantem interesów strony.

Odmienna wykładnia prowadziłaby bowiem do rażącego naruszenia

przepisów o reprezentacji procesowej, skutkującego brakiem prawidłowego

umocowania. Przyjęcie odmiennego stanowiska, w sposób rażący

i nieuzasadniony naruszałoby fundamentalne, gwarantowane przez art. 6 k.p.k.

prawo obwinionego do obrony. Instytucja substytucji pełni kluczową rolę

gwarancyjną w postępowaniu sądowym.

II ZO 48/26

5

Należy przy tym podkreślić, że udzielenie substytucji stanowi ustawowe

uprawnienie ustanowionego w sprawie obrońcy. Strona może w

pełnomocnictwie zakazać dalszego udzielania pełnomocnictwa procesowego,

jednak w tej sprawie takiego zakazu nie było. Brak wyłączenia woli

mocodawcy wprost legitymizuje adwokata do powołania substytuta.

Jednocześnie należy wskazać, że ani przepisy Kodeksu postępowania

karnego, ani regulacje ustawy – Prawo o adwokaturze nie zawierają normy,

która nakazywałaby lub choćby sugerowała, że ustanowiony w sprawie

obrońca może udzielić substytucji wyłącznie drugiemu obrońcy,

występującemu w danej sprawie. Prawo nie formułuje żadnych ograniczeń

podmiotowych co do osoby substytuta, poza oczywistym wymogiem

posiadania przez niego uprawnień zawodowych (z ustawowymi wyjątkami).

Skoro ustawodawca nie wprowadził zakazu ustanawiania substytutów spoza

kręgu osób występujących dotychczas w postępowaniu, to organ procesowy

nie jest uprawniony do kreowania takich ograniczeń w drodze wykładni

zawężającej, działającej na niekorzyść obwinionego.

W konsekwencji, realizowanie czynności procesowych – w tym

wniesienie zażalenia z dnia 25 lutego 2026 r. – przez prawidłowo

legitymującego się substytuta – adw. Ł. P. stanowiło w sensie procesowym

działanie w imieniu adw. B. L. na rzecz obwinionego X. Y. Wprowadzenie

substytuta do udziału w sprawie w żadnym momencie nie doprowadziło do

zwiększenia liczby obrońców obwinionego powyżej ustawowego limitu

określonego w art. 77 k.p.k., gdyż liczba ustanowionych mandatów

obrończych niezmiennie wynosiła trzy.

Odmowa przyjęcia zażalenia, stanowiła zatem rażące naruszenie

przepisów, tj. art. 429 § 1 k.p.k. w zw. z art. 171 pkt 1 ustawy z dnia 28

stycznia 2016 r. Prawo o prokuraturze. Formalizm procesowy nie może

bowiem służyć ograniczaniu konstytucyjnego prawa do sądu i blokować

II ZO 48/26

6

merytorycznej kontroli rozstrzygnięć, zwłaszcza w sytuacji, gdy umocowanie

substytuta zostało wykazane w sposób niebudzący wątpliwości i zgodny z

obowiązującymi przepisami prawa korporacyjnego. Mając powyższe na

uwadze koniecznym stało się uchylenie w zakresie pkt 2. zaskarżonego

zarządzenia.

Mając na względzie powyższe, Sąd Najwyższy postanowił jak

w sentencji.

[M. T.]

[r.g.]