Sąd Najwyższy pozostawił bez rozpoznania pytanie prawne w sprawie adwokat E.S.

Wyższy Sąd Dyscyplinarny Adwokatury postanowieniem z dnia 24 maja

2025 r., sygn. akt […], przekazał Sądowi Najwyższego do rozstrzygnięcia

zagadnienie prawne:

1. „Czy adwokacki sąd dyscyplinarny jest związany wyrokiem skazującym

za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe, w tym także w sytuacji, w której

II ZZP 1/25

2

w toku przewodu sądowego przeprowadzono dowody, ocenione później jako

wiarygodne, wskazujące na niesłuszność skazania wynikającego z wyroku

sądu powszechnego?”,

a w razie udzielenia odpowiedzi twierdzącej na powyższe:

2. „Czy możliwe jest opieranie się, w toku czynienia ustaleń faktycznych, w

zakresie faktu popełnienia przestępstwa lub przestępstwa skarbowego, na

wyroku skazującym za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe, wydanym

przez sąd powszechny, po zatarciu skazania wynikającego z tego wyroku?”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Przekazanie przez Wyższy Sąd Dyscyplinarny Adwokatury zagadnienia

prawnego w trybie art. 441 § 1 k.p.k. do rozstrzygnięcia Sądu Najwyższego należało

uznać za niedopuszczalne, co spowodowało konieczność pozostawienia tego

zagadnienia bez rozpoznania.

Postępowanie dyscyplinarne adwokatów i aplikantów adwokackich w

zasadniczej części regulują przepisy ustawy z dnia 26 maja 1982 r. – Prawo o

adwokaturze (Dz. U. z 2024 r. poz. 1564, z późn. zm.), powoływanej dalej jako

„u.p.a.”, oraz stosowane odpowiednio, w zakresie nieuregulowanym w tej ustawie,

przepisy Kodeksu postępowania karnego, o czym przesądza odesłanie zawarte w

art. 95n pkt 1 u.p.a.

Model adwokackiego postępowania dyscyplinarnego zakłada rozpatrywanie

sprawy dyscyplinarnej przez sądy pozostające w strukturze samorządu zawodowego

adwokatury: co do zasady, w pierwszej instancji przez sąd dyscyplinarny izby

adwokackiej, w drugiej instancji przez Wyższy Sąd Dyscyplinarny Adwokatury

(art. 50 u.p.a., art. 91 ust. 1, 2 i 3 u.p.a.). Rozwiązanie to koresponduje z treścią

art. 17 ust. 1 Konstytucji, mocą którego ustawodawca konstytucyjny przewidział

możliwość powierzenia samorządom zawodowym, reprezentującym osoby

wykonujące zawody zaufania publicznego, kompetencji do sprawowania pieczy

nad należytym wykonywaniem tych zawodów, w granicach interesu publicznego i dla

jego ochrony. Dlatego też w przypadku powierzenia takiej kompetencji określonemu

samorządowi zawodowemu w drodze ustawy, korporacyjne sądownictwo

dyscyplinarne, będące elementem samorządu zawodowego, korzysta z autonomii i

niezależności przy wyznaczaniu wzorców pożądanych zachowań członków danej

korporacji. Samodzielne wyznaczanie standardów postępowania ma też swój

II ZZP 1/25

3

wymiar proceduralny, który również – w zakresie określonym w przepisach prawa

powszechnie obowiązującego – powinien być respektowany przez organy

sprawujące nadzór nad działalnością samorządu zawodowego.

Jednocześnie kompetencje Sądu Najwyższego związane ze sprawowaniem

nadzoru judykacyjnego nad orzecznictwem adwokackich sądów dyscyplinarnych

zostały zakreślone bardzo wąsko. Sąd Najwyższy rozpoznaje kasacje

od prawomocnych orzeczeń wydawanych w drugiej instancji przez Wyższy Sąd

Dyscyplinarny Adwokatury (art. 91a ust. 1 u.p.a.). W orzecznictwie Sądu

Najwyższego przyjęto także, że Sąd Najwyższy jest właściwy do rozpoznawania

skargi na orzeczenia kasatoryjne sądu odwoławczego, o której mowa w art. 539a § 1

k.p.k. (por. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 14 września

2017 r., sygn. akt I KZP 9/17, OSNKW, z. nr 10 z 2017 r., poz. 59). Jeśli chodzi

o skargi o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym orzeczeniem

Wyższego Sądu Dyscyplinarnego Adwokatury, w orzecznictwie Sądu Najwyższego

dostrzegalna jest rozbieżność co do określenia sądu właściwego do rozpoznania

takiej skargi. W niektórych sprawach Sąd Najwyższy rozpoznaje tego typu wnioski

merytorycznie (por. postanowienie SN z dnia 30 listopada 2006 r., sygn. akt SDI

25/06, Lex nr 568827, oddalające wniosek o wznowienie postępowania w sprawie

dyscyplinarnej adwokata), w innych zaś uznaje swoją niewłaściwość

(por. postanowienie SN z dnia 29 listopada 2023 r., sygn. akt II ZSG 3/22, Lex nr

3637036, w którym Sąd Najwyższy rozpatrując kwestię wznowienia z urzędu

postępowania dyscyplinarnego w sprawie adwokata, stwierdził swoją niewłaściwość

i przekazał sprawę do rozpoznania Wyższemu Sądowi Dyscyplinarnemu

Adwokatury).

Z powyższego wynika, że ustawodawca realizuje taki model korporacyjnego

postępowania dyscyplinarnego, w którym Sąd Najwyższy nie jest kolejnym sądem

dyscyplinarnym przyporządkowanym do struktury organów związanych

z postępowaniem dyscyplinarnym. W licznych orzeczeniach wydawanych

w sprawach kasacyjnych dotyczących spraw dyscyplinarnych przedstawicieli

wymienionych zawodów Sąd Najwyższy podkreślał, że w modelu tych postępowań

chodzi o to, by najwyższy rangą sąd państwa miał możliwość weryfikacji

prawidłowości realizacji określonych zadań, jakie prawodawca przewidział

dla określonych korporacji zawodowych w kontekście pewnych uprawnień

władczych, jakie tym korporacjom przysługują w ramach sądownictwa

II ZZP 1/25

4

dyscyplinarnego. Jednocześnie Sąd Najwyższy uznał, że jego obowiązki

nie pokrywają się w żadnej mierze z obowiązkami sądu odwoławczego, gdyż

kontrola prawidłowości postępowania dyscyplinarnego została ograniczona

wyłącznie do płaszczyzny stosowania prawa przez sąd odwoławczy. Kontrola

kasacyjna sprawowana przez Sąd Najwyższy jest każdorazowo sprawowana w

płaszczyźnie wyjątkowej, ukierunkowanej na stwierdzenie tylko szczególnej rangi

uchybień, których istnienie dyskwalifikuje w ogóle zaskarżone orzeczenie sądu

dyscyplinarnego II instancji, powodując, że nie sposób zaakceptować jego istnienia

w obrocie prawnym (por. postanowienia SN: z dnia 14 marca 2024 r., sygn. akt II ZK

74/23, Lex nr 3724578; z dnia 26 lipca 2024 r., sygn. akt II ZK 14/24, Orzecznictwo

Sądu Najwyższego Izba Odpowiedzialności Zawodowej, 2025, poz. 5.3, s. 180-189,

Lex nr 3752560; z dnia 21 listopada 2024 r., sygn. akt II ZK 84/24, Lex nr 3792002;

z dnia 11 grudnia 2024 r., sygn. akt II ZK 66/24, Lex nr 3821228; z dnia 21 lutego

2025 r., sygn. akt II ZK 85/24, Lex nr 3858782).

Podsumowując powyższe rozważania, należy stwierdzić, że z przyjętego

modelu postępowania z zakresu odpowiedzialności dyscyplinarnej adwokatów

i aplikantów adwokackich wynika domniemanie kompetencji adwokackich

sądów dyscyplinarnych w kwestiach związanych z rozstrzyganiem spraw

dyscyplinarnych członków tej korporacji. Wśród tych zadań przepis art. 50 u.p.a.

wymienia zadanie fundamentalne, tj. wydawanie orzeczeń w sprawach

dyscyplinarnych członków izby adwokackiej, a zatem w tej sferze działania sądów

dyscyplinarnych domniemanie to również znajduje swoje zastosowanie.

Jak trafnie zauważa Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 20 marca 2019 r.,

I KZP 16/18, OSNKW 2019, nr 4, poz. 21, „uregulowanie przewidziane w art. 441 § 3

k.p.k. – w wypadku zastosowania w dyscyplinarnym postępowaniu korporacyjnym –

już w toku rozpoznawania merytorycznego sprawy, prowadziłoby do związania sądu

korporacyjnego poglądem wyrażonym przez Sąd Najwyższy jeszcze przed

wydaniem orzeczenia przez sąd dyscyplinarny drugiej instancji. Ta funkcja miałaby

więc charakter ingerencji organu państwowego w bieg i wynik postępowania

toczącego się przed organem samorządu zawodowego, a nie stanowiłaby formy

jurydycznej kontroli tego postępowania po wyczerpaniu instancji”. Zatem

zastosowanie instytucji przewidzianej w art. 441 k.p.k. w postępowaniu

dyscyplinarnym prowadzonym na podstawie przepisów u.p.a. kłóciłoby się

II ZZP 1/25

5

z przyjętymi przez ustawodawcę rozwiązaniami kształtującymi model tego

postępowania.

Z jednej więc strony, przy rozstrzyganiu kwestii związanej z dopuszczalnością

przekazania Sądowi Najwyższemu przez Wyższy Sąd Dyscyplinarny Adwokatury

zagadnienia prawnego w trybie art. 441 § 1 k.p.k., należy mieć w polu widzenia

domniemanie kompetencji adwokackich sądów dyscyplinarnych i ich autonomię

orzeczniczą znajdującą zakotwiczenie w art. 17 ust. 1 Konstytucji, z drugiej zaś

należy mieć wzgląd na sposób uregulowania ustawowych kompetencji Sądu

Najwyższego.

Zgodnie z art. 183 Konstytucji Sąd Najwyższy sprawuje nadzór nad

działalnością sądów powszechnych i wojskowych w zakresie orzekania (ust. 1),

a także wykonuje inne czynności określone w Konstytucji i ustawach (ust. 2).

Przepisy ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U.

z 2024 r. poz. 622), zwanej dalej „u.s.n.”, powierzają Sądowi Najwyższemu zadania

polegające na sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości (art. 1 pkt 1 u.s.n.) oraz

na rozpatrywaniu spraw dyscyplinarnych w zakresie określonym w ustawie (art. 1 pkt

2 u.s.n.).

Wobec braku definicji legalnej pojęcia „wymiar sprawiedliwości”, w doktrynie

przyjmuje się, że oznacza ono „imperatywną działalność sądów polegającą na

wymierzaniu kar bądź rozstrzyganiu konfliktów prawnych lub spraw niekonfliktowych

w sferze konstytucyjnych wolności lub praw człowieka i obywatela w celu

zabezpieczenia przestrzegania i realizowania obowiązujących norm prawa w

Rzeczypospolitej Polskiej” (K. Lubiński, 6. DEFINICJA WYMIARU

SPRAWIEDLIWOŚCI [w:] System Prawa Procesowego Cywilnego. Tom IV. Część I.

Postępowanie nieprocesowe. Vol. 1, red. T. Ereciński, K. Lubiński, Warszawa 2021.).

W aspekcie podmiotowym, przepis art. 175 ust. 1 Konstytucji wiąże sprawowanie

wymiaru sprawiedliwości wyłącznie z działalnością Sądu Najwyższego, sądów

powszechnych, sądów administracyjnych oraz sądów wojskowych. Oznacza to tym

samym, że doniosłe zadania realizowane przez sądy dyscyplinarne korporacji

adwokackiej, nie są sprawowaniem wymiaru sprawiedliwości, choć niewątpliwie

w aspekcie przedmiotowym mają one podobny charakter.

Powracając do ustawowych kompetencji Sądu Najwyższego, należy

stwierdzić, że sprawowanie przez ten sąd wymiaru sprawiedliwości jest realizowane

w dwóch aspektach:

II ZZP 1/25

6

1. zapewnienie zgodności z prawem i jednolitości orzecznictwa sądów

powszechnych i sądów wojskowych przez rozpoznawanie środków

odwoławczych oraz podejmowanie uchwał rozstrzygających zagadnienia

prawne (art. 1 pkt 1 lit. a u.s.n.);

2. kontrola nadzwyczajna prawomocnych orzeczeń sądowych w celu

zapewnienia ich zgodności z zasadą demokratycznego państwa prawnego

urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej przez

rozpoznawanie skarg nadzwyczajnych (art. 1 pkt 1 lit. b u.s.n.).

Z powyższego wynika, że podejmowanie uchwał rozstrzygających

zagadnienia prawne (w tym w trybie przewidzianym w art. 441 k.p.k.), jest przejawem

sprawowania przez Sąd Najwyższy wymiaru sprawiedliwości, a więc jest

kompetencją realizowaną w obszarze objętym działalnością orzeczniczą sądów

powszechnych i wojskowych.

Z kolei drugie z wymienionych, ustawowych zadań Sądu Najwyższego polega

na rozpatrywaniu spraw dyscyplinarnych „w zakresie określonym w ustawie”. Przepis

art. 27a § 1 pkt 1 lit. b tiret pierwsze u.s.n. stanowi, że do właściwości Izby

Odpowiedzialności Zawodowej należą sprawy dyscyplinarne rozpatrywane przez

Sąd Najwyższy w związku z postępowaniami dyscyplinarnymi prowadzonymi

na podstawie ustawy z dnia 26 maja 1982 r. – Prawo o adwokaturze. Z kolei

w przepisach tej ostatniej ustawy próżno doszukiwać się unormowania, z którego

wynikałaby możliwość przedstawienia przez korporacyjny sąd dyscyplinarny Sądowi

Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienia prawnego, jakie wyłoniło się na tle

rozpatrywanej sprawy dyscyplinarnej.

Sąd Najwyższy stoi przy tym na stanowisku, zgodnie z którym podstawą

do zastosowania art. 441 k.p.k. w adwokackim postępowaniu dyscyplinarnym

nie może być odesłanie zawarte w art. 95n pkt 1 u.p.a. Przepis ten stanowi, że

w sprawach nieuregulowanych w ustawie do postępowania dyscyplinarnego stosuje

się odpowiednio przepisy k.p.k.

Odpowiednie stosowanie przepisów k.p.k. w adwokackim postępowaniu

dyscyplinarnym może przybiegać trzy formy: stosowanie przepisów k.p.k. wprost,

bez żadnych zmian w ich dyspozycji; stosowanie przepisów k.p.k. z modyfikacjami

przystosowującymi je do specyfiki postępowania dyscyplinarnego; odmowa

zastosowania przepisów k.p.k. z uwagi na ich bezprzedmiotowość w postępowaniu

dyscyplinarnym, sprzeczność z przepisami normującymi to postępowanie lub z uwagi

II ZZP 1/25

7

na charakter norm prawnych zawartych w k.p.k. W każdym przypadku należy więc

rozważyć, czy zastosowanie określonej instytucji uregulowanej w przepisach k.p.k.

będzie uwzględniało specyfikę postępowania dyscyplinarnego wynikającą z kształtu

normatywnego rozwiązań tworzących model postępowania dyscyplinarnego, ustrój

organów prowadzących to postępowanie oraz zasady, na jakich postępowanie to

zostało oparte.

O ile rzeczywiście w przepisach u.p.a. możliwości przedstawienia przez sąd

dyscyplinarny zagadnienia prawnego do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu

rzeczywiście nie przewidziano, o tyle z przepisów normujących właściwość

funkcjonalną Sądu Najwyższego wynika niedopuszczalność takiej adaptacji instytucji

przewidzianej w art. 441 k.p.k. na grunt adwokackiego postępowania

dyscyplinarnego. Z treści art. 1 pkt 1 lit. a u.s.n. wynika bowiem, że podejmowanie

uchwał rozstrzygających zagadnienia prawne jest instrumentem zastrzeżonym

dla sądów powszechnych i wojskowych, stosowanym w celu zapewnienia zgodności

z prawem i jednolitości orzecznictwa tych sądów. Wskazana kompetencja pozostaje

też w sferze sprawowania wymiaru sprawiedliwości, a więc dotyczy „zadania”,

którego sądy korporacyjne nie realizują. Z kolei kompetencje związane

z rozpatrywaniem przez Sąd Najwyższy spraw dyscyplinarnych (gdzie można by

doszukiwać się powiązania z adwokackim postępowaniem dyscyplinarnym) zostały

w treści art. 1 pkt 2 u.s.n. wyraźnie ograniczone przez zamieszczenie w tym przepisie

zastrzeżenia, że chodzi tu o rozpatrywanie takich spraw” w zakresie określonym

w ustawie”. Wynika z tego jednoznacznie, że kompetencja Sądu Najwyższego

odnosząca się do postępowania dyscyplinarnego, powinna wynikać wprost z ustawy,

a takiej normy przewidującej możliwość rozpoznania przez Sąd Najwyższy

zagadnienia prawnego przedstawionego przez korporacyjny sąd dyscyplinarny

w porządku prawnym nie ma.

Z powyższego wynika zatem, że z jednej strony nie można domniemywać

kompetencji Sądu Najwyższego do rozpatrywania zagadnień prawnych

przekazanych w trybie art. 441 k.p.k. w przez adwokackie sądy dyscyplinarne,

z drugiej strony, jak wskazano powyżej, polski model postępowania dyscyplinarnego

adwokatów i aplikantów adwokackich zakłada domniemanie kompetencji

adwokackich sądów dyscyplinarnych w kwestiach związanych z odpowiedzialnością

dyscyplinarną członków korporacji adwokackiej. Wszystko to przemawia

za uznaniem, że przekazanie przez Wyższy Sąd Dyscyplinarny zagadnienia

II ZZP 1/25

8

prawego do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu nie znajduje podstawy

formalnoprawnej w obowiązujących przepisach, a zatem jest niedopuszczalne.

Do podobnych zresztą wniosków doszedł Sąd Najwyższy w postanowieniu z

dnia 20 marca 2019 r., I KZP 16/18, stwierdzając, że odesłanie zamieszczone w art.

112 pkt 1 ustawy z dnia 2 grudnia 2009 r. o izbach lekarskich, upoważniające do

odpowiedniego stosowania przepisów ustawy Kodeks postępowania karnego w

postępowaniu w przedmiocie odpowiedzialności zawodowej, nie uprawnia

Naczelnego Sądu Lekarskiego do przekazania zagadnienia prawnego

wymagającego zasadniczej wykładni ustawy do rozstrzygnięcia Sądowi

Najwyższemu.

Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy postanowił, jak w sentencji.

[J.J.]

[r.g.]