Sąd Najwyższy uchylił wyrok kasatoryjny w sprawie o ochronę posiadania

Wyrokiem z dnia 4 listopada 2025 r. Sąd Okręgowy w Krośnie na skutek

apelacji pozwanego M.S. uchylił wyrok Sądu Rejonowego w Jaśle z dnia 5

listopada 2024 r. wydany w sprawie z powództwa M.G. i S.G. o ochronę posiadania

i przekazał sprawę temu Sądowi do ponownego rozpoznania.

III CZ 1/26

2

Sąd Okręgowy wskazał, że w sprawie doszło do wielu uchybień, które

spowodowały nieustalenie podstawy faktycznej co do tego, co stanowi przedmiot

żądanej ochrony posiadania. Doszło tym samym do nierozpoznania istoty sprawy,

gdyż Sąd Rejonowy orzekł co do przedmiotu nieobjętego żądaniem i dokonał oceny

żądania bez ustalenia podstawy faktycznej. To zaś wymagałoby poczynienia

kluczowych ustaleń po raz pierwszy w postępowaniu apelacyjnym, czemu

sprzeciwia się zasada dwuinstancyjności.

Postanowienie Sądu Okręgowego zaskarżył zażaleniem pozwany,

zarzucając naruszenie art. 386 § 4 k.p.c. Zdaniem pozwanego, Sąd Okręgowy

błędnie przyjął, że doszło do nierozpoznania istoty sprawy. Ewentualna potrzeba

uzupełnienia postępowania dowodowego nie stanowi natomiast podstawy

uchylenia wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania sądowi a quo.

Na tej podstawie pozwany wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i ponowne

rozpoznanie apelacji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W sytuacji, w której sąd drugiej instancji uchyla wyrok wydany przez sąd

pierwszej instancji ze względu na nierozpoznanie istoty sprawy, Sąd Najwyższy,

rozpoznając zażalenie złożone na podstawie art. 3941 § 11 k.p.c., bada, czy sąd

drugiej instancji prawidłowo zastosował art. 386 § 4 k.p.c., tj. czy okoliczności

sprawy, przy uwzględnieniu merytorycznego stanowiska sądu drugiej instancji,

mieszczą się w kręgu sytuacji odpowiadających nierozpoznaniu istoty sprawy. Poza

zakresem oceny pozostaje natomiast prawidłowość stanowiska co do meritum

wyrażonego przez sąd drugiej instancji (por. postanowienia Sądu Najwyższego

z dnia 7 listopada 2012 r., IV CZ 147/12, OSNC 2013, nr 3, poz. 41, z dnia

28 listopada 2012 r., III CZ 77/12, OSNC 2013, nr 4, poz. 54 i z dnia 17 stycznia

2013 r., III CZ 2/13).

W świetle ugruntowanego orzecznictwa, do nierozpoznania istoty sprawy

dochodzi wtedy, gdy sąd pierwszej instancji nie zbada materialnej podstawy

żądania, wychodząc z błędnego założenia, że istnieje przeszkoda unicestwiająca

roszczenie albo wykluczająca jego skuteczne dochodzenie (por. wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 9 stycznia 1936 r., C 1839/36, Zb. Orz. 1936, poz. 315 i z dnia

III CZ 1/26

3

23 września 1998 r., II CKN 897/97, OSNC 1999, nr 1, poz. 22 oraz postanowienia

Sądu Najwyższego z dnia 10 stycznia 2013 r., IV CZ 170/12, z dnia 14 lutego

2013 r., II CZ 188/12, z dnia 3 lutego 2017 r., II CZ 146/17 i z dnia 13 października

2017 r., I CZ 90/17). Przesłanka ta – w przeciwieństwie do określonej w art. 386 § 4

in fine k.p.c. - nie dotyczy zatem sytuacji, w których błąd sądu pierwszej instancji

lokuje się w sferze faktów i dowodów, lecz polega na nieprawidłowym założeniu

o istnieniu okoliczności stojącej na przeszkodzie ocenie istoty sprawy. Przeszkoda

ta może mieć źródło nie tylko w prawie materialnym, jak, przykładowo, w razie

przedawnienia roszczenia, lecz również w prawie procesowym, co ma miejsce

w razie nieprawidłowego przyjęcia istnienia prejudykatu lub nieprawidłowej oceny

granic jego mocy wiążącej (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 9 lutego

2017 r., III CZ 63/16).

Z materiału sprawy wynikało, że Sąd Rejonowy przeprowadził postępowanie

dowodowe, w tym z wykorzystaniem dowodów osobowych i dokonał na ich

podstawie ustaleń uzasadniających – w ocenie tego Sądu – rozstrzygnięcie jak

w sentencji. Okoliczność, że w przekonaniu Sądu Okręgowego dokonane przez

Sąd Rejonowy ustalenia nie były adekwatne lub wystarczające, aby stanowić

podstawę zaskarżonego apelacją rozstrzygnięcia, nie jest równoznaczna

z nierozpoznaniem istoty sprawy. W judykaturze wielokrotnie podkreślano, że

konieczność dokonania dalszych ustaleń faktycznych, nawet jeżeli zakres

wymaganego uzupełnienia podstawy faktycznej jest znaczny, nie uzasadnia

wydania wyroku kasatoryjnego.

Stanowisko, według którego dokonaniu takich ustaleń, określanych przez

Sąd Okręgowy mianem „kluczowych, miałby sprzeciwiać się dwuinstancyjny model

postępowania sądowego, zapoznaje w istocie procesową rolę sądu drugiej instancji

w przyjętym modelu apelacji, która ukierunkowana jest na rozpoznanie sprawy,

z wykorzystaniem kompetencji rozpoznawczych odpowiadających w zasadzie

kompetencjom sądu pierwszej instancji i przy założeniu, że funkcja kontrolna sądu

drugiej instancji stanowi refleks ponownego rozpoznania sprawy. Stosownie do

tego, jak również wielokrotnie wskazywano w orzecznictwie (por. np. postanowienia

Sądu Najwyższego z dnia 6 listopada 2024 r., II UZ 24/24 i z dnia 31 stycznia

2025 r., III CZ 278/24), prowadzenie postępowania dowodowego w drugiej instancji,

III CZ 1/26

4

nawet w szerokim zakresie, i dokonanie na jego podstawie samodzielnych ustaleń,

nie prowadzi do naruszenia konstytucyjnego prawa do zaskarżenia orzeczeń

wydanych w pierwszej instancji (art. 78 Konstytucji), jak również dwuinstancyjnego

modelu postępowania sądowego, statuowanego w art. 176 ust. 1 Konstytucji (por.

np. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 11 marca 2003 r., SK 8/02, OTK-A

2003, nr 3, poz. 20 i postanowienia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 9 listopada

2010 r., Ts 49/10, OTK-B 2011, nr 1, poz. 90 i z dnia 6 października 2015 r., Ts

52/14, OTK-B 2015, nr 5, poz. 446).

Jedynym odstępstwem od wskazanych reguł jest sytuacja, w której zachodzi

konieczność przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości, tj. gdyby

dowody przeprowadzone przez sąd pierwszej instancji – w świetle oceny prawnej

sądu drugiej instancji – okazały się nieistotne lub nieprzydatne z punktu widzenia

rozstrzygnięcia sprawy, ewentualnie, gdyby postępowania dowodowego nie

przeprowadzono w ogóle. Za takim rygorystycznym podejściem, utrwalonym

w orzecznictwie Sądu Najwyższego (por. np. postanowienia Sądu Najwyższego

z dnia 28 listopada 2014 r., I CZ 75/14, z dnia 20 lutego 2015 r., V CZ 112/14,

z dnia 15 kwietnia 2015 r., IV CZ 6/15, z dnia 13 października 2016 r., II UZ 40/16,

z dnia 19 grudnia 2019 r., IV CZ 87/19 i z dnia 6 czerwca 2023 r., II UZ 4/23), stoi

założenie, że zapewnienie efektywności postępowania apelacyjnego wymaga

ograniczenia do koniecznego minimum przypadków powrotu sprawy do pierwszej

instancji. Koresponduje ono również z wykładnią historyczną, nakazującą

respektować konsekwencje zmiany art. 386 § 4 k.p.c., która polegała na wyraźnej

eliminacji dopuszczalności wydania wyroku kasatoryjnego w razie potrzeby

przeprowadzenia postępowania dowodowego w znacznej części (art. 1 pkt 19

ustawy z dnia 24 maja 2000 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego,

ustawy o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów, ustawy o kosztach sądowych

w sprawach cywilnych oraz ustawy o komornikach sądowych i egzekucji, Dz. U. nr

48, poz. 554).

Sąd Okręgowy nie podnosił jednak, iżby przeprowadzone przez Sąd

Rejonowy dowody były w całości nieprzydatne do rozstrzygnięcia sprawy.

Przyczyny wydania wyroku kasatoryjnego nie stanowi również ocena, wzmiankowo

akcentowana w motywach wyroku Sądu Okręgowego, według której Sąd Rejonowy

III CZ 1/26

5

orzekł co do przedmiotu nieobjętego żądaniem pozwu, względnie „odbiegającego

zupełnie od roszczenia powodów” (por. np. postanowienia Sądu Najwyższego

z dnia 23 lutego 2017 r., I CZ 20/17 i z dnia 1 grudnia 2025 r., III CZ 175/25).

W konkluzji zarzut naruszenia art. 386 § 4 k.p.c. należało uznać za trafny, co

prowadziło do uchylenia zaskarżonego wyroku. Poza zakresem rozważań

pozostawały natomiast te argumenty zażalenia, które wiązały się z oceną

merytorycznego stanowiska Sądu Okręgowego, jako pozostające poza kognicją

Sądu Najwyższego w postępowaniu zażaleniowym toczącym się na podstawie

art. 3941 § 11 k.p.c.

Z tych względów, na podstawie art. 39815 w związku z art. 3941 § 3 k.p.c.,

Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji.

Paweł Grzegorczyk

(K.G.)

[a.ł]