Sąd Najwyższy uchylił wyrok Sądu Apelacyjnego w sporze klientek z bankiem o kredyt frankowy

Wyrokiem z 22 lipca 2022 r. Sąd Okręgowy w Warszawie: 1. Zasądził od

pozwanej - Banku na rzecz powódek S.M. i M.P. kwotę 1 223,00 zł wraz z

ustawowymi odsetkami; 2. Oddalił powództwo w pozostałym zakresie oraz

powództwa ewentualne, 3. Umorzył postępowanie w zakresie cofniętego

III CZ 105/25

2

powództwa dotyczącego wniosku o stwierdzenie nieważności części umowy

kredytu z 11 lipca 2006 r. w zakresie ustalonej tam waluty kredytu; 4. Obciążył

powódki solidarnie obowiązkiem zwrotu na rzecz pozwanego kosztów procesu,

szczegółowe rozstrzygnięcie pozostawiając w tej mierze referendarzowi

sądowemu. Oddaleniu podlegało żądanie główne o zapłatę i ustalenie oraz

ewentualne o zapłatę i ewentualne do niego żądanie o ustalenie, wszystkie

powiązane z nieważnością całej umowy oraz żadanie ewentualne o zapłatę

powiązane z nieważnością klauzuli walutowej. Uwzględnieniu podlegało wyłącznie

roszczenie ewentualne o zwrot kwoty powiązanej z tzw. spreadem, w związku z

uznaniem zapisu umowy kredytu w tym zakresie za abuzywny, a w konsekwencji za

bezskuteczny.

Wyrokiem z 11 czerwca 2024 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie na skutek

apelacji powódek uchylił zaskarżony wyrok w punktach drugim oraz czwartym

i w tym zakresie przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi

Okręgowemu w Warszawie, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach

postępowania apelacyjnego.

Sąd Apelacyjny zakwestionował „ocenę dowodów” przeprowadzoną przez

Sąd Okręgowy, który ocenił, że umowa zawarta przez strony jest umową o kredyt

walutowy, gdy tymczasem jest to umowa o kredyt denominowany kursem franka

szwajcarskiego, a zatem umowa o kredyt złotowy. To „wadliwe ustalenie” Sądu

Okręgowego przełożyło się, w ocenie Sądu odwoławczego, na nierozpoznanie

istoty sprawy. Wadliwe były także ustalenia, że oceniana umowa nie zawiera

klauzuli waloryzacyjnej, a także, że powodowie mogli spłacać kredyt w świetle

postanowień umowy od początku w walucie denominacji. Sąd Okręgowy miał też

dokonać błędnej wykładni tej umowy. Wadliwa ocena zawartej przez strony umowy

doprowadziła Sąd Okręgowy do błędnego wniosku, że nie występowała w niej

klauzula ryzyka walutowego oraz w konsekwencji do uchylenia się od oceny tej

klauzuli w kontekście abuzywności. Konsekwencją tych „błędnych ustaleń

faktycznych” była przedwczesna oceną, że zawarta przez strony umowa jest

ważna, a nadto, że została skutecznie wypowiedziana. Błędne stanowisko Sądu

pierwszej instancji przełożyło się na wadliwe zastosowanie art. 189 k.p.c. Sąd ten

bowiem uznał, że skoro umowa była ważnie zawarta, a następnie skutecznie

III CZ 105/25

3

wypowiedziana, powódki nie wykazały interesu prawnego w żądaniu ustalenia

nieważności umowy. W takiej sytuacji również doszło do nierozpoznania istoty

sprawy, skoro powódki wskazywały w powództwie głównym i żądaniach

ewentualnych zarówno na tzw. bezwzględną nieważność umowy, której Sąd

Okręgowy się nie dopatrzył, jak również na abuzywność części postanowień

umownych. W zakresie klauzul przeliczeniowych ocena taka została dokonana

przez Sąd pierwszej instancji, natomiast nie rozważono klauzuli ryzyka walutowego.

Powódki nie wyrażały woli sanowania postanowień niedozwolonych, a zatem

wobec stanowiska powódek rozważeniu winno podlegać w dalszej kolejności to,

jaki występuje skutek zamieszczenia przez pozwanego w ocenianej umowie

postanowień niedozwolonych.

Pozwana wniosła zażalenie na wyrok Sądu Apelacyjnego, zarzucając

„naruszenie przepisów postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. art.

386 § 4 k.p.c. poprzez niewłaściwe zastosowanie i wadliwe przyjęcie, że Sąd

Okręgowy nie rozpoznał istoty sprawy, podczas gdy wyrok tego Sądu był oparty na

dogłębnym zbadaniu całości zgłoszonego w sprawie materiału dowodowego,

głębokiej analizie stanu faktycznego i przepisów prawa”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zażalenie zasługiwało na uwzględnienie.

Jak wynika z art. 386 § 2 i 4 k.p.c. sąd drugiej instancji uchyla zaskarżony

wyrok i przekazuje sprawy do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji

jedynie wówczas, gdy doszło do nieważności postępowania, nierozpoznania istoty

bądź gdy wydanie wyroku wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego

w całości. Podstawą wydania przez Sąd apelacyjny zaskarżonego wyroku była

druga z wymienionych przesłanek.

Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Sądu Najwyższego przez

nierozpoznanie istoty sprawy należy rozumieć nieprawidłowość rozstrzygnięcia,

która polega na wydaniu przez sąd pierwszej instancji orzeczenia, które nie odnosi

się do tego, co było przedmiotem sprawy lub zaniechaniu zbadania materialnej

podstawy żądania albo merytorycznych zarzutów stron z powodu błędnego

przyjęcia, że istnieje przesłanka materialnoprawna lub procesowa unicestwiająca

III CZ 105/25

4

roszczenie powoda (zob. np. postanowienia SN: z 23 września 1998 r., II CKN

897/97, OSNC 1999, nr 1, poz. 22; z 12 lutego 2002 r., I CKN 486/00, OSP 2003, z.

3, poz. 36; z 19 czerwca 2013 r., I CSK 156/13; z 25 czerwca 2015 r., V CZ 35/15;

z 7 kwietnia 2016 r., II CZ 6/16). O nierozpoznaniu istoty sprawy można także

mówić wówczas, gdy sąd pierwszej instancji dokonał prawnej oceny żądania bez

ustalenia podstawy faktycznej, co w konsekwencji oznaczałoby konieczność

poczynienia kluczowych ustaleń w instancji odwoławczej po raz pierwszy. W takiej

sytuacji procesowej zachodziłaby konieczność uchylenia orzeczenia sądu pierwszej

instancji z uwagi na respektowanie uprawnień stron, które wynikają z zasady

dwuinstancyjności postępowania sądowego (zob. np. postanowienia SN:

z 5 grudnia 2012 r., I CZ 168/12, OSNC 2013, nr 5, poz. 68; z 23 września 2016 r.,

II CZ 73/16; z 24 stycznia 2017 r., V CZ 92/16; z 16 listopada 2022 r., III CZ 268/22;

z 10 marca 2023 r., III CZ 449/22).

Jak wynika z analizy uzasadnienia zaskarżonego wyroku Sąd odwoławczy

w sposób niewłaściwy zrozumiał pojęcie nierozpoznania istoty sprawy zawarte

w art. 386 § 4 k.p.c.

Sąd pierwszej instancji poczynił w sprawie zasadnicze ustalenia faktyczne

istotne dla jej rozstrzygnięcia i ocenił merytorycznie ustalony stan faktyczny

w kontekście sformułowanych w pozwie żądań. Sąd drugiej instancji dokonał

wprawdzie odmiennej oceny prawnej zebranego materiału, nie jest to jednak

okoliczność, która decyduje o zastosowaniu art. 386 § 4 k.p.c. Jeśli nawet Sąd

Okręgowy popełnił błędy w zakresie czynienia ustaleń faktycznych, czy też oceny

prawnej, w tym nawet pominął przesłanki wynikające z art. 58 k.c., nie oznacza to,

że doszło do nierozpoznania istoty sprawy (zob. np. postanowienie SN z 16 maja

2023 r., III CZ 124/23). Należy podkreślić, że Sąd drugiej instancji, realizując swoją

rolę procesową przewidzianą w modelu apelacji pełnej, po ponownym poczynieniu

ustaleń faktycznych, może dokonać odmiennej niż Sąd pierwszej instancji oceny

prawnej umowy kredytowej oraz jej poszczególnych elementów oraz samodzielnie

przeanalizować skutki prawne tej oceny, zwłaszcza w zakresie ewentualnej

nieważności.

III CZ 105/25

5

Wadliwa ocena braku interesu prawnego strony powodowej w wytoczeniu

powództwa o ustalenie i przedwczesne jego oddalenie z tej przyczyny może

prowadzić do nierozpoznania istoty sprawy (zob. postanowienie SN

z 26 października 2016 r., III CZ 40/16). Sytuacja taka nie miała jednak miejsca

w sprawie niniejszej, gdyż Sąd Okręgowy, pomimo przyjęcia, że powódki nie

posiadały interesu prawnego w zakresie żądania ustalenia nieważności umowy,

w istocie ocenił umowę pod tym kątem, uznając ją za ważna.

Podsumowując, Sąd pierwszej instancji w zaskarżonym apelacją wyroku

rozstrzygnął o żądaniach pozwu i odniósł się do jego materialnoprawnej podstawy,

a w konsekwencji nie można zasadnie twierdzić, że Sąd ten nie rozpoznał istoty

sprawy w rozumieniu art. 386 § 4 k.p.c.

Z omówionych przyczyn Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji, na

podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. w zw. z art. 3941 § 3 k.p.c., pozostawiając

rozstrzygnięcie o kosztach postępowania zażaleniowego w orzeczeniu kończącym

postępowanie w sprawie, stosownie do art. 108 § 2 w zw. z art. 39821 k.p.c. i art.

3941 § 3 k.p.c.

Ireneusz Kunicki

(E.C.)

[a.ł]