Sąd Najwyższy uchylił wyrok w sporze klienta z bankiem o nieważność pożyczki

III CZ 112/26

2

Wyrokiem z dnia 30 stycznia 2024 r. Sąd Rejonowy w Prudniku

w połączonych sprawach z powództwa S.K. przeciwko […] Bank spółce akcyjnej w

W. (dalej: „B.”) o ustalenie nieistnienia stosunku prawnego oraz z powództwa

Banku przeciwko S.K. o zapłatę ustalił, że umowa o pożyczkę gotówkową zawarta

przez strony w dniu 24 listopada 2016 r. jest nieważna (punkt I), oddalił powództwo

Banku w całości (punkt IV) i rozstrzygnął o kosztach procesu ( punkt II, III i V).

U podstaw rozstrzygnięcia legło stwierdzenie, że umowa pożyczki objęta

sporem została zawarta przez pośrednika finansowego, za którego odpowiada

Bank, w warunkach czynu niedozwolonego polegającego na świadomym

wprowadzeniu konsumenta w błąd co do warunków na jakich została zawarta

umowa. Mechanizm działania pośrednika polegający na podstępnym

wprowadzaniu konsumentów w błąd i wyzyskiwaniu ich naiwności miał miejsce

w stosunku do wielu osób i jest przedmiotem postępowania karnego. W ocenie

Sądu pierwszej instancji proces zawierania umowy był dotknięty tak istotnymi

wadami, że umowa jest nieważna (art. 58 § 1 i 2 k.c.), niezależnie od tego, czy

w postępowaniu karnym, w którym powód ma status pokrzywdzonego, działanie to

zostanie zakwalifikowane jako przestępstwo.

Wobec uwzględnienia powództwa głównego Sąd Rejonowy oddalił

powództwo wzajemne wywodzone z umowy pożyczki, która nie została ważnie

zawarta. Podkreślił, że pozwanemu (powodowi wzajemnemu) może przysługiwać

jedynie roszczenie z tytułu nienależnego świadczenia, jednak nie zostało przez

niego zgłoszone, a Sąd nie może orzekać ponad żądanie.

Sąd Rejonowy wyjaśnił także, że zgłoszone przez H. w W. (dalej: „H.”)

oświadczenie o wstąpieniu do sprawy w charakterze powoda w trybie art. 192 pkt 3

k.p.c. jest nieskuteczne, powód (pozwany wzajemny) nie wyraził bowiem zgody na

takie wstąpienie.

Wyrokiem z 15 listopada 2024 r. Sąd Okręgowy w Opolu - orzekając na

skutek apelacji pozwanego - uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi

Rejonowemu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi

rozstrzygnięcie o kosztach postępowania apelacyjnego.

U podstaw wydania orzeczenia kasatoryjnego legło stwierdzenie, że

zaskarżony wyrok został wydany w warunkach nieważności postępowania ( art.

III CZ 112/26

3

386 § 2 k.p.c.). Pismo procesowe H. z dnia 22 lipca 2021 r. dotyczące zgłoszenia

przystąpienia do sprawy w charakterze powoda (pozwanego wzajemnego) nie

zostało bowiem doręczone powodowi (pozwanemu wzajemnemu), nie miał on

zatem możliwości zajęcia stanowiska odnośnie do ewentualnego wstąpienia

nabywcy wierzytelności objętej sporem do procesu w miejsce Banku. Taki stan

rzeczy doprowadził do pozbawienia nabywcy wierzytelności możliwości obrony

swoich praw przez uniemożliwienie mu potencjalnego wzięcia udziału w sprawie.

Sąd Okręgowy nie podzielił natomiast zarzutów zażalenia wskazujących na

możliwość kwalifikowania roszczenia dochodzonego pozwem wzajemnym jako

nienależnego świadczenia. Stwierdził także, że przy ponownym rozpoznaniu

sprawy Sąd Rejonowy powinien doręczyć powodowi pismo nabywcy wierzytelności

celem ustalenia czy wyraża on zgodę na jego wstąpienie do postępowania oraz

przeprowadzić uzupełniające postępowanie dowodowe w zakresie pominiętych

wniosków dowodowych powoda.

Postanowieniem z 25 września 2025 r., Sąd Najwyższy – orzekając na

skutek apelacji powoda (pozwanego wzajemnego) - uchylił zaskarżony wyrok

pozostawiając rozstrzygnięcie o kosztach postępowania zażaleniowego do

orzeczenia kończącego postępowanie w sprawie.

W motywach rozstrzygnięcia stwierdził, że zarzut naruszenia art. 379 pkt

5 k.p.c. jest uzasadniony, na etapie postępowania pierwszoinstancyjnego nie

doszło bowiem do nieważności postępowania.

W kontekście naruszenia art. 386 § 4 k.p.c. Sąd Najwyższy wskazał

natomiast, iż Sąd Okręgowy podkreślił, że „procedowanie Sądu Rejonowego

pozostaje w sprzeczności z istotą procesu kontradyktoryjnego”. Słusznie również

zauważył, że „Sąd Rejonowy dokonując rekonstrukcji stanu faktycznego, opierając

się jedynie na dowodach z dokumentów naruszył zasady określone w przepisach

art. 232 k.p.c. w związku z art. 243 k.p.c. ...” Zasygnalizował jednocześnie „brak

wszechstronnego rozważenia materiału dowodowego, co wynika z przyznania

waloru wiarygodności twierdzeniom pozwu, przy braku postępowania dowodowego,

w tym przede wszystkim w zakresie dowodów osobowych.”

Przy uwzględnieniu przywołanego stanowiska, zarzut naruszenia art.

386 § 4 k.p.c., uznał za niezasadny przyjmując, że Sąd drugiej instancji mógł

III CZ 112/26

4

uchylić zaskarżony wyrok i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania, gdyż

wydanie wyroku wymagało przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości.

Wyrokiem z 15 grudnia 2025 r. Sąd Okręgowy w Opolu ponownie

rozpoznając sprawę, uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi

Rejonowemu w Prudniku do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi

rozstrzygnięcie o kosztach postępowania apelacyjnego.

Sąd Okręgowy przytoczył motywy uzasadnienia postanowienia Sądu

Najwyższego z których jego zdaniem wynikało, iż wskazany w zażaleniu powoda -

pozwanego wzajemnego S.K. zarzut naruszenia art. 386 § 4 k.p.c. okazał się

niezasadny, a Sąd drugiej instancji mógł uchylić zaskarżony wyrok i przekazać

sprawę do ponownego rozpoznania, gdyż wydanie wyroku wymagało

przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości. W konsekwencji stwierdził,

że aktualne pozostają motywy rozstrzygnięcia zawarte w uzasadnieniu wyroku

Sądu Okręgowego 15 listopada 2024 r., jak również zalecenia w nim zawarte, które

nie wymagają ponownego przytaczania.

Wyrok ten zaskarżył zażaleniem powód (pozwany wzajemny) S.K. wnosząc

o jego uchylenie i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego

rozpoznania oraz zasądzenie kosztów postępowania zażaleniowego.

Zaskarżonemu orzeczeniu zarzucił naruszenie art. 379 pkt 5 k.p.c., art.

386 § 6 k.p.c. oraz art. 386 § 4 k.p.c. przez niewłaściwe zastosowanie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sąd Okręgowy istotnie nie doręczył pełnomocnikom stron odpisu

postanowienia Sądu Najwyższego z 25 września 2025 r. (II CZ 28/25). Nie

prowadzi do jednak do pozbawienia skarżącego możliwości obrony swoich praw

(art. 379 pkt 5 k.p.c.) a stanowi jedynie uchybienie procesowe mogące mieć wpływ

na wynik sprawy. Wpływ taki jednak w okolicznościach sprawy nie występuje. Sąd

Okręgowy w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia przytoczył bowiem stanowisko

zajęte przez Sąd Najwyższy w zakresie istotnym dla rozstrzygnięcia sprawy

(k. 386), a sformułowane na tej podstawie zarzuty zażalenia są wystarczające do

jego uwzględnienia.

III CZ 112/26

5

Nie można bowiem odmówić racji skarżącemu, że w okolicznościach sprawy

nie było żadnych podstaw do uchylenia wyroku Sądu pierwszej instancji na

podstawie art. 386 § 4 k.p.c., a Sąd Okręgowy ponownie rozpoznając sprawę

błędnie postrzegał zakres związania prawomocnym orzeczeniem Sądu

Najwyższego z 25 września 2025 r. ( II CZ 28/25).

W postanowieniu Sądu Najwyższego z 25 września 2025 r. ( k. 370-371)

Sąd ten uchylił bowiem wyrok kasatoryjny Sądu Okręgowego z 15 listopada 2025 r.

Wiążąca jest zatem sentencja tego rozstrzygnięcia a nie jego motywy pozostające

z nią w częściowej sprzeczności w zakresie zarzutu naruszenia art. 386 § 4 k.p.c.

W przypadku rozbieżności między sentencją orzeczenia, a jego uzasadnieniem

o zakresie rozstrzygnięcia decyduje sentencja, a nie uzasadnienie.

Ocenę tę wzmacnia fakt, że Sąd Okręgowy uchylił wyrok Sądu pierwszej

instancji na podstawie art. 386 § 2 k.p.c. Nie upatrywał natomiast przyczyn wydania

wyroku kasatoryjnego w nie rozpoznaniu przez Sąd Rejonowy istoty sprawy, czy

nie przeprowadzeniu postępowania dowodowego w całości. Zanegował jedynie

oparcie podstawy faktycznej rozstrzygnięcia na dowodach z dokumentów,

wskazując na potrzebę uwzględnienia przy ponownym rozpoznaniu sprawy

zgłoszonych przez powoda wniosków dowodowych w zakresie osobowych źródeł

dowodowych (k.348-349). Trafnie nie identyfikował jednak potrzeby

przeprowadzenia uzupełniającego postępowania dowodowego w zakresie dowodu

z zeznań świadków i powoda z wystąpieniem przesłanki kasatoryjnej w postaci

potrzeby przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości (art.

386 § 4 k.p.c.).

Sąd Najwyższy w postępowaniu zażaleniowym ma natomiast ograniczoną

kognicję, która ogranicza się jedynie do badania prawidłowości dokonanego przez

Sąd drugiej instancji wyboru między reformatoryjnym a kasatoryjnym sposobem

rozstrzygnięcia sprawy. W ramach tej analizy Sąd Najwyższy nie znalazł podstaw

do wydania orzeczenia kasatoryjnego na podstawie art. 386 § 2 k.p.c.

Bezprzedmiotowe jest w tych okolicznościach badanie formalnej prawidłowości

wydania przez Sąd Najwyższy postanowienia do którego motywów odwołał się Sąd

Okręgowy w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia, w szczególności czy zostało

ono wydane w ważnym postępowaniu (zob. m.in. uchwała składu połączonych Izb

III CZ 112/26

6

Cywilnej, Karnej oraz Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego –

zasada prawna - z 23 stycznia 2020 r., BSA I-4110-1/20, OSNC 2020, nr 4, poz.

34; postanowienia Sądu Najwyższego z 16 września 2021 r., I KZ 29/21, OSNK

2021, nr 10, poz. 41; z 15 września 2023 r., III CZP 3/22, niepubl.; z 10 stycznia

2024 r., II PUO 2/24, niepubl.; wyroki ETPC z 22 lipca 2021 r., nr 43447/19,

Reczkowicz przeciwko Polsce; z 8 listopada 2021 r., nr 49868/19 i 57511/19,

Dolińska-Ficek i Ozimek przeciwko Polsce; z 3 lutego 2022 r., nr 1469/20, Advance

Pharma Sp. z o.o. przeciwko Polsce; z 23 listopada 2023 r., nr 50849/21, Wałęsa

przeciwko Polsce; z 15 marca 2022 r., nr 43572/18, Grzęda przeciwko Polsce,

z 6 października 2022 r., skarga nr 35599/20, Juszczyszyn przeciwko Polsce oraz

wyroki TSUE z 6 października 2021 r., C-487/19, W.Ż.; z 21 grudnia 2023 r., C –

718/21, L.G. przeciwko Krajowej Radzie Sądownictwa).

Wychodząc z błędnych założeń dotyczących zakresu związania

postanowieniem Sądu Najwyższego Sąd Okręgowy w zaskarżonym orzeczeniu

uznał, że istnieje podstawa do wydania orzeczenia kasatoryjnego na podstawie art.

386 § 4 k.p.c. wobec konieczności przeprowadzenia postępowania dowodowego

w całości. Motywując zasadność swego stanowiska odwołał się do uzasadnienia

wyroku z 15 listopada 2024 r. (II Ca 388/24), w którym wskazano jedynie na

potrzebę uzupełnienia postępowania dowodowego w zakresie osobowych źródeł

dowodowych (k. 348-349), która zgodnie z utrwalonym stanowiskiem Sądu

Najwyższego nie stanowi podstawy do wydania wyroku kasatoryjnego.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego wielokrotnie wyjaśniano, że podstawy

uchylenia wyroku nie stanowią niedokładności postępowania, polegające na tym,

że sąd pierwszej instancji, nie przeprowadził części dowodów lub nie wziął pod

rozwagę wszystkich dowodów, które mogły służyć do należytego rozpoznania

sprawy lub nie wyjaśnił wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia, w tym

przeprowadził ocenę dowodów w sposób budzący wątpliwości Sądu drugiej

instancji, czy też niedostatecznie umotywował swoje stanowisko (zob. m.in.

postanowienia Sądu Najwyższego z 29 kwietnia 2015 r., V CZ 16/15, niepubl.

i z 26 czerwca 2015 r., I CZ 45/15, niepubl. oraz wyrok Sądu Najwyższego

z 28 lutego 2017 r., I CZ 27/17, niepubl.).

III CZ 112/26

7

Według przyjętego w kodeksie postępowania cywilnego modelu apelacji

pełnej, postępowanie przed sądem drugiej instancji ma charakter merytoryczny

i jest kontynuacją postępowania pierwszoinstancyjnego (art. 382 k.p.c.) (zob. m.in.

uchwała Sądu Najwyższego z 31 stycznia 2008 r., III CZP 49/07, OSNC 2008, nr 6,

poz. 55 oraz postanowienia Sądu Najwyższego z 13 października 2017 r., I CZ

90/17, niepubl., i z 29 września 2017 r., V CZ 58/17, niepubl.). W tej sytuacji to

w postępowaniu apelacyjnym, które ma charakter merytoryczny – powinny zostać

zbadane kwestie, które nie zostały zdaniem Sądu Okręgowego w sposób

wystarczający rozważone przez Sąd Rejonowy, a Sąd ten jest zobowiązany

naprawić dostrzeżone wadliwości i należycie zastosować prawo materialne (zob.

m.in. postanowienia Sądu Najwyższego z 9 lutego 2017 r., III CZ 2/17, niepubl.;

z 6 kwietnia 2017 r., IV CZ 139/16, niepubl.; i z 13 kwietnia 2017 r., I UZ 5/17,

niepubl.).

Brak zatem w okolicznościach sprawy jakichkolwiek podstaw do wydania

orzeczenia kasatoryjnego z uwagi na potrzebę przeprowadzenia postępowania

dowodowego w całości. Konieczność taka zachodzi wtedy, gdy sąd pierwszej

instancji nie przeprowadził w ogóle żadnego postępowania dowodowego albo

przeprowadził wyłącznie dowody na okoliczności nieistotne dla rozstrzygnięcia

sprawy, względnie, gdy uchybienia formalne sądu pierwszej instancji powodują

potrzebę powtórzenia przeprowadzonego w sprawie postępowania dowodowego

w całości (zob. m.in. postanowienie Sądu Najwyższego z 5 marca 2019 r., II CZ

114/18, niepubl.).

Sytuacja taka w sprawie nie zachodzi. Sąd Rejonowy wyjaśnił bowiem

podstawę faktyczną i prawną swojego rozstrzygnięcia, odniósł się do

materialnoprawnych przesłanek żądania i je ocenił rozstrzygając istotę poddanych

mu pod osąd żądań (k. 279-292). Podstawę faktyczną rozstrzygnięcia oparł na

dowodach z dokumentów szczegółowo opisanych w uzasadnieniu (k. 289-289

verte). Pominął jedynie wnioski dowodowe powoda (pozwanego wzajemnego) S.K.

o przeprowadzenie dowodu z zeznań świadków Z.G., T.F., J.K., R.M. oraz zeznań

powoda uznając, że zgromadzony w sprawie materiał dowodowy obejmujący

dowody z dokumentów jest wystarczający do wydania korzystnego dla powoda

rozstrzygnięcia (art. 2352 § 1 pkt 2 k.p.c.).

III CZ 112/26

8

Jeżeli Sąd Okręgowy uznaje - mimo nie zgłoszenia w apelacji pozwanego

Banku stosownych zarzutów dotyczących pominięcia zgłoszonych przez powoda

wniosków dowodowych, przy jednoczesnym negowaniu, że udowodnił on

dostatecznie istnienie podstaw do stwierdzenia nieważności umowy pożyczki

(k. 298-303) - że celowe jest przeprowadzenie postępowania dowodowego w tym

zakresie, rzeczą tego Sądu, jako Sądu merytorycznie rozpoznającego sprawę jest

ewentualne uzupełnienie postępowania dowodowego w tym zakresie

w postępowaniu apelacyjnym. Potrzeba uzupełnienia postępowania dowodowego

nie może natomiast stanowić podstawy do wydania wyroku kasatoryjnego.

Zważywszy, że część wniosków i argumentacji zażalenia odnosi się do

kwestii merytorycznych dotyczących rozstrzygnięcia apelacji, podkreślenia w tym

kontekście wymaga, że zażalenie na orzeczenie Sądu drugiej instancji uchylające

orzeczenie Sądu pierwszej instancji do ponownego rozpoznania nie jest środkiem

prawnym służącym badaniu materialnoprawnej podstawy zaskarżonego

orzeczenia, a poza zakresem kontroli Sądu Najwyższego pozostaje prawidłowość

stanowiska prawnego sądu odwoławczego, co do meritum.

Sąd Najwyższy w postępowaniu zażaleniowym bada jedynie prawidłowość

dokonanego przez Sąd drugiej instancji wyboru między reformatoryjnym

a kasatoryjnym sposobem rozstrzygnięcia sprawy ( zob. m.in. postanowienia Sądu

Najwyższego z 15 lutego 2013 r., I CZ 5/13, OSNC-ZD 2014 r., nr 1, poz.

4 i z 21 maja 2015 r., IV CZ 10/15, niepubl. oraz powołane w nich orzeczenia).

Usuwa się zatem spod kognicji Sądu Najwyższego badanie czy Sąd drugiej

instancji trafnie wskazał na potrzebę uzupełnienia materiału dowodowego. Istotne

z perspektywy przesłanek do wydania wyroku kasatoryjnego jest tylko to, że

w sprawie nie zachodzi potrzeba przeprowadzenia postępowania dowodowego

w całości, w której Sąd Okręgowy upatrywał podstaw uchylenia wyroku Sądu

pierwszej instancji.

Z tych względów, na podstawie art. 39815 § 1 w związku z art. 3941 § 3 k.p.c.,

Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji. Orzeczenie o kosztach postępowania

zażaleniowego pozostawił, zgodnie z art. 108 § 1 w zw. z art. 398²¹ i art.

394¹ § 3 k.p.c. Sądowi, który wyda orzeczenie kończące postępowanie w sprawie.

III CZ 112/26

9

[A.T.]

[a.ł]