Osoba prywatna kontra osoba prywatna o zapłatę. Sąd uchylił wyrok

Wyrokiem z 27 marca 2026 r. Sąd Okręgowy w Legnicy, po rozpoznaniu

apelacji powoda, uchylił wyrok Sądu Rejonowego w Legnicy z 2 września 2025 r.

i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania.

Sąd Okręgowy za zbyt pobieżną uznał dokonaną przez Sąd pierwszej instancji

ocenę charakteru obowiązującego na terenie Niemiec podatku od usług

budowlanych. Zdaniem Sądu drugiej instancji § 48 ust. 1 Einkommensteuergesetz

(dalej: EStG) nakłada na usługobiorcę obowiązek potrącenia podatku

z wynagrodzenia usługodawcy, istniejący obok obowiązku zapłaty wynagrodzenia

III CZ 114/26

2

umownego na rzecz usługodawcy. Według Sądu Okręgowego Sąd a quo powinien

był rozważyć, jakie skutki powstają na gruncie prawa cywilnego w przypadku, gdy

odbiorca usługi zapłacił pełną cenę umowną bez zastosowania § 48 ust. 1 EStG,

a następnie zapłacił ten podatek z własnych środków. Jak wskazał Sąd drugiej

instancji, z opinii biegłego wynikało, że usługobiorcy przysługuje wówczas roszczenie

względem usługodawcy o zwrot zapłaconej kwoty. Zdaniem Sądu ad quem Sąd

Rejonowy powinien się zwrócić o wskazanie orzeczeń sądów niemieckich, które

ukształtowały taki pogląd. Sąd Okręgowy uznał ponadto, że Sąd pierwszej instancji

nie odniósł się do opinii biegłego w tym zakresie i nie rozważył wpływu niemieckich

regulacji podatkowych na stosunek umowny stron, co skutkowało zastosowaniem

prawa polskiego zamiast prawa niemieckiego.

Niedokonanie przez Sąd Rejonowy analizy regulacji EStG oraz opinii biegłego

sądowego w zakresie charakteru podatku od usług budowlanych wynikającego

z treści przepisów i praktyki sądowej skutkowało – zdaniem Sądu drugiej instancji –

nierozpoznaniem istoty sprawy. Sąd zaniechał bowiem wyjaśnienia treści spornego

stosunku prawnego.

Pozwany wniósł zażalenie na wyrok Sądu Okręgowego, zarzucając mu

naruszenie:

1. art. 386 § 4 k.p.c. przez błędne przyjęcie, że Sąd pierwszej instancji nie rozpoznał

istoty sprawy;

2. § 48a-§ 48d EStG przez przyjęcie jako podstawy orzekania praktyki stosowania

prawa zamiast obowiązków wynikających z literalnego brzmienia ustawy;

3. art. 378 § 1 k.p.c. przez wyjście poza zakres zarzutów apelacji przy równoczesnym

wadliwym przyjęciu.

W odpowiedzi na zażalenie powód wniósł o jego oddalenie oraz zasądzenie

od pozwanego na jego rzecz kosztów postępowania zażaleniowego, w tym kosztów

zastępstwa procesowego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zażalenie zasługiwało na uwzględnienie.

Na podstawie art. 386 § 2 i 4 k.p.c. sąd może uchylić wyrok i przekazać sprawę

do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji w razie stwierdzenia

nieważności postępowania pierwszoinstancyjnego, nierozpoznania istoty sprawy

III CZ 114/26

3

przez sąd pierwszej instancji oraz wtedy, gdy wydanie wyroku wymaga

przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości.

Uregulowane w art. 3941 § 11 k.p.c. zażalenie do Sądu Najwyższego na

orzeczenie kasatoryjne sądu drugiej instancji ma służyć skontrolowaniu, czy istniały

formalne, procesowe podstawy do wydania przez sąd odwoławczy wyroku

kasatoryjnego i zaniechania wydania wyroku reformatoryjnego lub oddalającego

apelację. W sytuacji, o której mowa w art. 3941 § 11 k.p.c., Sąd Najwyższy dokonuje

kontroli zaskarżonego wyroku w wąskich granicach, ograniczonych do badania

ewentualnego błędu sądu odwoławczego przy kwalifikowaniu określonej sytuacji

procesowej jako odpowiadającej powołanej podstawie orzeczenia kasatoryjnego.

Sąd Najwyższy nie ocenia natomiast tego, czy stanowisko zajęte w zaskarżonym

orzeczeniu było zasadne merytorycznie, w szczególności zaś nie dokonuje kontroli

wyroku z punktu widzenia prawidłowości zastosowania prawa materialnego.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że do nierozpoznania

istoty sprawy dochodzi wtedy, gdy wydane przez sąd pierwszej instancji orzeczenie

nie odnosi się do tego, co było przedmiotem sprawy, bądź gdy sąd zaniechał

zbadania materialnej podstawy żądania albo merytorycznych zarzutów stron

z powodu bezpodstawnego przyjęcia, że istnieje przesłanka materialnoprawna lub

procesowa unicestwiająca roszczenie (zob. wyroki SN z 23 września 1998 r., II CKN

897/97, OSNC 1999, nr 1, poz. 22, i z 12 lutego 2002 r., I CKN 486/00, oraz

postanowienia SN: z 19 czerwca 2013 r., I CSK 156/13, OSNC-ZD 2014, nr C,

poz. 57; z 25 czerwca 2015 r., V CZ 35/15; z 7 kwietnia 2016 r., II CZ 6/16,

i z 28 lutego 2024 r., III CZ 7/24). Przykładem sytuacji tego rodzaju jest oddalenie

powództwa z powodu błędnego uznania, że dochodzone roszczenie jest

przedawnione, czy że zachodzi brak legitymacji procesowej którejś ze stron

(postanowienie SN z 9 listopada 2012 r., IV CZ 156/12), jeżeli nie zostało to

poprzedzone merytorycznym rozważeniem przesłanek dochodzonego roszczenia.

Na tym tle należy wskazać, że nie stanowi podstawy do uchylenia orzeczenia

Sądu pierwszej instancji z uwagi na nierozpoznanie istoty sprawy w rozumieniu

art. 386 § 4 k.p.c. odmienna ocena materiału dowodowego, co w niniejszej sprawie

odnosi się do opinii biegłego z zakresu prawa niemieckiego. Jeżeli Sąd drugiej

instancji za istotne uznał twierdzenie biegłego o przysługującym usługobiorcy

roszczeniu o zwrot uiszczonego podatku, Sąd ten powinien samodzielnie ocenić, jaki

III CZ 114/26

4

wpływ ma to na stosunek prawny łączący strony, i – ewentualnie – na tej podstawie

odpowiednio zmodyfikować wydane rozstrzygnięcie. Również, jeżeli Sąd drugiej

instancji dostrzegał potrzebę zapoznania się z orzecznictwem sądów niemieckich,

mógł samodzielnie zażądać uzupełnienia opinii biegłego albo pozyskać to

orzecznictwo w inny sposób.

Dodatkowo należy wskazać, że nie znajduje potwierdzenia formułowany przez

Sąd Okręgowy zarzut niedokonania przez Sąd pierwszej instancji analizy regulacji

EStG. Sąd Rejonowy uznał, że zgodnie z § 48 ust. 1 EStG zobowiązany do zapłaty

podatku od usług budowlanych świadczonych na terenie Niemiec był usługobiorca,

czyli powód. Wobec tego – jak stwierdził Sąd a quo – bezzasadne było oczekiwanie

powoda, że to pozwany będzie regulował należności z tego tytułu. Sąd pierwszej

instancji dokonał zatem analizy niemieckiej regulacji podatkowej. Nawet jeśli,

zdaniem Sądu drugiej instancji, należało je wyłożyć inaczej, nie stanowiło to

podstawy do wydania orzeczenia kasatoryjnego z uwagi na nierozpoznanie istoty

sprawy w rozumieniu art. 386 § 4 k.p.c.

Wydanie orzeczenia uchylającego wyrok i przekazującego sprawę do

ponownego rozpoznania jest konieczne dopiero wtedy, gdy w danym postępowaniu

w istocie to Sąd drugiej instancji pierwszy raz rozpoznawałby sprawę merytorycznie.

W takiej sytuacji wydanie orzeczenia kasatoryjnego ma zapobiegać

nierespektowaniu zasady dwuinstancyjności postępowania sądowego. Natomiast

w przypadku, gdy Sąd pierwszej instancji dokonał merytorycznej analizy sprawy,

a Sąd drugiej instancji inaczej ocenia materiał dowodowy oraz dokonuje odmiennej

wykładni przepisów prawa stanowiących podstawę rozstrzygnięcia, nie ma podstaw

do wydania orzeczenia kasatoryjnego. W systemie apelacji pełnej (cum beneficio

novorum) postępowanie apelacyjne ma charakter rozpoznawczy (merytoryczny)

i z samego założenia ma prowadzić do naprawienia błędów popełnionych przez sąd

a quo (zob. postanowienie SN z 28 października 2024 r., III CZ 180/24). Mając to na

względzie, za zasadny należało uznać pierwszy za zarzutów zażalenia.

Drugi oraz trzeci z podniesionych przez żalącego zarzutów nie poddają się

ocenie Sądu Najwyższego, gdyż nie dotyczą przesłanek uchylenia przez sąd

odwoławczy orzeczenia sądu pierwszej instancji, a wymagałyby merytorycznej

analizy sprawy (zarzut nr 2) albo oceny prawidłowości zastosowania przez Sąd

drugiej instancji przepisów prawa procesowego niezwiązanych z podstawami

III CZ 114/26

5

wydania orzeczenia kasatoryjnego (zarzut nr 3). Jak wyżej wskazano, dokonane

takiej oceny nie jest możliwe w postępowaniu zażaleniowym przed Sądem

Najwyższym.

Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na

podstawie art. 39815 § 1 zd. 1 w zw. z art. 3941 § 3 k.p.c.

Rozstrzygnięcie o kosztach postępowania zażaleniowego, na podstawie art.

108 § 2 w zw. z art. 39821 i art. 3941 § 3 k.p.c., pozostawiono sądowi, który wyda

orzeczenie kończące postępowanie w sprawie.

(E.M.)

[r.g.]