Osoba prywatna kontra spółka o ustalenie i zapłatę. Sąd uchylił wyrok

Powodowie I.J. i W.J. wnieśli o ustalenie, że bliżej opisana umowa kredytu

zawarta przez nich z pozwanym B. S.A. w G. (dalej: bank) jest nieważna oraz

o zasądzenie od banku na ich rzecz kwoty 34 750,43 CHF. Sąd Okręgowy we

Wrocławiu uwzględnił powództwo.

Następnie, na skutek apelacji pozwanego, Sąd Apelacyjny we Wrocławiu

uchylił zaskarżony wyrok w części dotyczącej żądania zapłaty i przekazał sprawę

do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji. Podzielając ustalenia

faktyczne Sadu Okręgowego oraz ocenę o tym, że łącząca strony umowa jest

nieważna, Sąd Apelacyjny wskazał, że w zakresie żądania zapłaty doszło do

nierozpoznania istoty sprawy. Inaczej niż uczynił to Sąd Okręgowy, Sąd Apelacyjny

przyjął bowiem, że do rozliczenia stron w związku z zawartą przez nie, nieważną

umową kredytu stosować należy tzw. teorię salda, a nie – teorię dwóch kondykcji.

W konsekwencji Sąd ten uznał, że w sprawie nie poczyniono ustaleń niezbędnych

do oceny, czy po stronie powodów istnieje wartość, o którą są oni zubożeni

kosztem banku.

Powodowie wnieśli zażalenie na wyrok Sądu drugiej instancji, zarzucając

naruszenie art. 386 § 4 k.p.c. W zażaleniu zakwestionowano ocenę o wystąpieniu

podstaw do wydania wyroku kasatoryjnego, jak również – przede wszystkim –

ocenę, że w sprawie należy stosować tzw. teorię salda.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zażalenie okazało się zasadne.

Wstępnie należy przypomnieć, że w postępowaniu wywołanym zażaleniem,

o którym mowa w art. 3941 § 11 k.p.c., ocenie podlega jedynie prawidłowość

zakwalifikowania przez sąd drugiej instancji określonej sytuacji procesowej jako

odpowiadającej podstawie wydanego przez ten sąd orzeczenia kasatoryjnego.

Ocena ta nie obejmuje natomiast ani merytorycznego stanowiska sądu drugiej

instancji co do zastosowania w sprawie prawa materialnego, ani prawidłowości

zastosowania tych przepisów prawa procesowego, które nie odnoszą się do

III CZ 137/26

3

kwalifikacji zaistniałej sytuacji procesowej jako realizującej przesłanki wskazane

w art. 386 § 2 lub 4 k.p.c. Oznacza to, że Sąd Najwyższy kontroluje jedynie, czy

rzeczywiście doszło do nierozpoznania przez sąd pierwszej instancji istoty sprawy,

albo czy wydanie wyroku wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego

w całości, ewentualnie – w związku z art. 386 § 2 k.p.c. – czy w sprawie wystąpiła

nieważność postępowania (zob. postanowienie SN z 7 marca 2024 r., III CZ 9/24).

W związku z powyższym zawarte w zażaleniu obszerne wywody dotyczące

konieczności zastosowania w sprawie tzw. teorii dwóch kondykcji nie mogły mieć

znaczenia dla sprawy. Tylko Sąd Najwyższy pozostaje związany uchwałą pełnego

składu Izby Cywilnej z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, OSNC nr 12/2024,

poz. 118, i wyrażonym w niej stanowiskiem, że jeżeli w wykonaniu umowy kredytu,

która nie wiąże z powodu niedozwolonego charakteru jej postanowień, bank

wypłacił kredytobiorcy całość lub część kwoty kredytu, a kredytobiorca dokonywał

spłat kredytu, powstają samodzielne roszczenia o zwrot nienależnego świadczenia

na rzecz każdej ze stron. Sąd Apelacyjny nie jest związany tą uchwałą, więc mógł

dokonać własnej, odmiennej oceny tej kwestii. Z formalnego punktu widzenia na

etapie badania zasadności wniesionego obecnie zażalenia bez znaczenia

pozostaje bowiem to, że w razie wniesienia skargi kasacyjnej od orzeczenia,

u którego podstaw legła taka ocena prawna, de lege lata Sąd Najwyższy będzie

musiał tę skargę uwzględnić lub – ewentualnie – podjąć działania zmierzające do

odstąpienia od ww. uchwały w składzie całej Izby Cywilnej lub innym,

większym składzie.

Zażalenie okazało się jednak zasadne, gdyż nawet przyjęcie oceny

materialnoprawnej Sądu Apelacyjnego nie prowadzi do wniosku o podstawach do

zastosowania w sprawie art. 386 § 4 k.p.c. Sąd drugiej instancji podzielił bowiem

ustalenia faktyczne Sądu Okręgowego, z których wynika, że bank wypłacił

powodom kwotę 302 648,81 zł. Za Sądem pierwszej instancji ustalił również, że

powodowie świadczyli na rzecz banku 34 750,43 CHF. Ustaleniami faktycznymi

sprawy objęto także treść wystawionego przez bank dokumentu „Historia spłat”

z k. 63-66 akt głównych, w którym uwidoczniono wysokość i daty wszystkich

świadczeń spełnianych przez powodów na rzecz pozwanego.

III CZ 137/26

4

W konsekwencji powyższego Sąd Apelacyjny dysponuje danymi, które są

mu potrzebne do wydania orzeczenia w sprawie. Ze s. 10-11 uzasadnienia

zaskarżonego obecnie wyroku wynika, że Sąd Apelacyjny uważa, iż świadczenia

spełniane przez powodów na rzecz banku bezpośrednio w walucie obcej powinny

zostać przeliczone na walutę polską. Choć podstawa do takiego założenia nie jest

jasna (nie może być nią art. 358 § 2 k.c., który dotyczy tylko sytuacji opisanej

w art. 358 § 1 k.c.), to – skoro Sąd Apelacyjny dostrzega potrzebę dokonywania

stosownych przeliczeń – może sam poczynić w tej kwestii niezbędne ustalenia,

względnie wyciągnąć konsekwencje z nieudowodnienia stosownych faktów przez

stronę, która obarczona jest ciężarem dowodu w rozumieniu art. 6 k.c.

W związku z powyższym, wobec poczynienia obszernych ustaleń co do

wysokości wzajemnych świadczeń stron, wydanie wyroku w sprawie zdecydowanie

nie wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości. Przeciwnie,

w zasadzie wszystkie niezbędne ustalenia zostały już w sprawie poczynione –

także jeżeli Sąd Apelacyjny zdecyduje się na zastosowanie tzw. teorii salda.

W sprawie nie doszło także do nierozpoznania istoty sprawy. Przeciwnie,

Sąd Okręgowy zdecydowanie istotę tę rozpoznał. Sąd Apelacyjny przyjął jedynie

odmienne niż Sąd pierwszej instancji zapatrywanie co do kwestii sposobu rozliczeń

stron nieważnej umowy kredytu. Wyrażenie przez Sąd pierwszej instancji oceny

prawnej innej od tej, którą przyjmuje Sąd drugiej instancji, nie jest jednak

równoznaczne z nierozpoznaniem istoty sprawy w postępowaniu

pierwszoinstancyjnym. Okoliczność, że w konsekwencji owej rozbieżności ocen za

doniosłe dla kierunku rozstrzygnięcia uznać należy inne fakty (tu: saldo

wzajemnych świadczeń stron, a nie wysokość świadczeń powodów na rzecz

banku) również nie ma rozstrzygającego znaczenia. W świetle przyjętej przez Sąd

Apelacyjny oceny prawnej problem pozostały do rozstrzygnięcia w niniejszej

sprawie, jeżeli Sąd drugiej instancji nie zdecyduje się na odstąpienie od tzw. teorii

salda, ma bowiem charakter czysto arytmetyczny.

Z uwagi na powyższe, na podstawie art. 39815 § 1 w zw. z art. 3941 § 3

k.p.c., orzeczono jak w sentencji postanowienia.

[J.T.]

III CZ 137/26

5

[a.ł]