Spór o zasiedzenie,. Sąd uchylił wyrok

Postanowieniem z 6 września 2024 r. Sąd Rejonowy dla Krakowa –

Śródmieścia w Krakowie oddalił wniosek A.K. o stwierdzenie, że nabył on przez

zasiedzenie z dniem 31 grudnia 2005 r. część nieruchomości położonej w S.,

stanowiącej działki ewidencyjne nr (…) dla których prowadzona jest księga wieczysta

(…), a to fragment wzdłuż całej zachodniej granicy tych działek, położony między ich

obecną granicą ustaloną postanowieniem Sądu Rejonowego dla Krakowa –

Śródmieścia z 18 listopada 2021 r., a linią pomiędzy punktami zaznaczonymi

na mapie z rozgraniczenia nieruchomości, sporządzonej przez biegłego geodetę

w sprawie VI Ns 605/17/S, oznaczającej przebieg granicy wskazany przez

uczestnika A.K.

Sąd zaznaczył, że postępowanie rozgraniczeniowe ukształtowało nowy stan

prawny, w tym stan własności sąsiadujących nieruchomości. Uczestnicy

postępowania rozgraniczeniowego o sygn. VI Ns 605/17/S, tj. K.P. i A.K., co do

zasady nie mogli więc, zdaniem Sądu pierwszej instancji, kwestionować stanu

własności wynikającego z postanowienia o rozgraniczeniu, chyba, że stan ten uległ

zmianie przez okoliczności następujące później (po uprawomocnieniu się

postanowienia o rozgraniczeniu), gdyż rozgraniczenie z istoty polega na

skonfrontowaniu aktualnego stanu faktycznego z tytułem prawnym do władania

rzeczą. W konsekwencji, wskazany stan prawny mógł być wzruszony w toku

postępowania odwoławczego, nie zaś obecnie wnioskiem o stwierdzenie

zasiedzenia. Przechodząc z kolei do możliwości zasiedzenia w okresie od wydania

(uprawomocnienia się) omawianego postanowienia o rozgraniczeniu uznano, że nie

upłynął niezbędny czas prowadzący do nabycia nieruchomości w drodze zasiedzenia

(20 lub 30 lat).

Wnioskodawca złożył apelację od postanowienia Sądu pierwszej instancji,

zaskarżając postanowienie z 6 września 2024 r. w całości.

Sąd Okręgowy w Krakowie, postanowieniem z 16 kwietnia 2026 r., uchylił

zaskarżone postanowienie i sprawę przekazał Sądowi Rejonowemu dla Krakowa –

Śródmieścia w Krakowie do ponownego rozpoznania.

III CZ 166/26

3

Zdaniem Sądu drugiej instancji apelacja skutkowała uchyleniem

zaskarżonego postanowienia, albowiem Sąd Rejonowy dopuścił się naruszenia

przepisów art. 365 k.p.c. i 366 k.p.c. Fakt, że uprzednio doszło do ukształtowania

granicy nieruchomości, których fragment jest obecnie objęty wnioskiem

o zasiedzenie, nie może mieć sam w sobie przesądzającego znaczenia

dla oddalenia wniosku o zasiedzenie a limine. Postanowienie o rozgraniczeniu i data

ukształtowania nowej granicy to niewątpliwie okoliczności, które Sąd musi brać pod

uwagę jako elementy stanu faktycznego, przede wszystkim, jednakże twierdzenia

wnioskodawcy o przejściu na niego prawa własności w drodze zasiedzenia

wymagają postępowania i zbadania, czy doszło do zasiedzenia, jeszcze jak

dodatkowo twierdzi wnioskodawca przed rozgraniczeniem. Skoro tego Sąd pierwszej

instancji zaniechał, to w tym stanie rzeczy Sąd Okręgowy uznał, że nie została

rozpoznana istota sprawy, gdyż Sąd pierwszej instancji z uwagi na błędne założenia

nie poczynił ustaleń niezbędnych do stwierdzenia, czy doszło do zasiedzenia

przygranicznego pasa gruntu. Ustalenia w tym przedmiocie miały zaś istotne

znaczenie dla rozstrzygnięcia.

Powyższe orzeczenie Sądu Okręgowego w Krakowie w całości zaskarżyła

uczestniczka postępowania K.P. zarzucając:

(-) naruszenie art. 386 § 4 k.p.c. w związku z art. 13 § 2 k.p.c. przez przyjęcie,

że zachodzi konieczność przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości,

podczas gdy z materiału dowodowego - w tym akt sprawy o rozgraniczenie wynika

jednoznacznie, że nie stwierdzono samoistnego posiadania przez wnioskodawcę

przygranicznego pasa gruntu, a zatem przesłanki zasiedzenia z art. 172 k.c.

nie mogą zostać spełnione niezależnie od procedowania w zakresie analogicznych

dowodów w postępowaniu o zasiedzenie;

(-) naruszenie art. 386 § 4 k.p.c. w związku z art. 365 § 1 k.p.c. oraz 366 k.p.c.

w związku z art. 13 § 2 k.p.c., art. 29 i art. 37 ust. 2 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. -

Prawo geodezyjne i kartograficzne (tekst jedn.: Dz.U. z 2024 r., poz. 1151 ze zm.)

oraz art. 153 k.c., przez wadliwe pominięcie mocy wiążącej i skutku prawomocnego

postanowienia o rozgraniczeniu jako orzeczenia ustalającego ostatecznie stan prawa

własności wnioskodawcy i uczestniczki na datę jego wydania, a tym samym

bezpodstawne przyjęcie wbrew powyższemu, że możliwe i konieczne jest ponowne

- w ramach sprawy o zasiedzenie - prowadzenie w całości postępowania

III CZ 166/26

4

dowodowego zmierzającego w istocie do weryfikacji tego samego stanu prawnego

i faktycznego, mimo że wnioskodawca - nie powołuje żadnych nowych zdarzeń

ani okoliczności dotyczących posiadania przygranicznego pasa gruntu, w sytuacji

gdy w toku postępowania rozgraniczeniowego nie wykazał posiadania;

(-) naruszenie art. 382 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. przez zaniechanie

merytorycznego rozpoznania apelacji i uchylenie się od dokonania pełnej oceny

ustaleń Sądu Rejonowego - mimo że zgromadzony materiał dowodowy (w tym akta

sprawy o rozgraniczenie) pozwalał na stwierdzenie, iż wnioskodawca nie sprawował

jakiegokolwiek władztwa nad przygranicznym pasem gruntu, a rozgraniczenie

rozstrzyga w sposób definitywny jaki jest zasięg prawa własności wnioskodawcy

i uczestniczki;

(-) naruszenie art. 172 k.c. w związku z art. 336 k.c. i art. 6 k.c. przez

nieuzasadnione przyjęcie, że przy braku stwierdzenia w toku postępowania

rozgraniczeniowego faktu posiadania przez wnioskodawcę przygranicznego pasa

gruntu możliwe jest prowadzenie kolejnego postępowania zmierzającego

do stwierdzenia zasiedzenia, zamiast przyjęcia - zgodnie z zasadą rozkładu ciężaru

dowodu - że wnioskodawca mu nie sprostał, bowiem nie wykazał posiadania

samoistnego w toku postępowania rozgraniczeniowego, a zatem jego wniosek jest

bezzasadny.

Wobec powyższego składająca zażalenie wniosła o uchylenie zaskarżonego

orzeczenia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu

w Krakowie oraz zasądzenie od wnioskodawcy na rzecz uczestniczki kosztów

postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

W odpowiedzi na zażalenie wnioskodawca wniósł o odmowę przyjęcia środka

kasacyjnego lub odrzucenie go jako niedopuszczalnego przez ustawę zażalenia oraz

włożenia na uczestniczkę obowiązku zwrotu wnioskodawcy kosztów postępowania

wywołanego wniesieniem zażalenia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zażalenie uczestniczki postępowania okazało się zasadne.

W orzecznictwie podkreśla się, że w postępowaniu toczącym się w wyniku

zażalenia złożonego na podstawie art. 3941 § 11 k.p.c. na orzeczenie kasatoryjne

Sądu drugiej instancji, Sąd Najwyższy bada tylko, czy wystąpiły wskazane przez ten

III CZ 166/26

5

Sąd przesłanki uchylenia zaskarżonego wyroku, którymi są: nieważność

postępowania przed sądem pierwszej instancji, nierozpoznanie przez ten sąd istoty

sprawy oraz sytuacja, gdy wydanie wyroku przez sąd drugiej instancji wymagałoby

przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości. Przedmiotem oceny Sądu

Najwyższego nie mogą być inne kwestie, w szczególności dotyczące oceny

zasadności roszczenia ani merytorycznego badania stanowiska prawnego sądu

drugiej instancji, jak również badania prawidłowości zastosowania przepisów prawa

procesowego, które nie odnoszą się ściśle do wskazanych podstaw uchylenia

wyroku sądu pierwszej instancji. Omawiane zażalenie nie jest bowiem środkiem

prawnym służącym kontroli materialnoprawnej podstawy wyroku ani prawidłowości

zastosowania przepisów prawa procesowego, niezwiązanych z podstawami

kasatoryjnymi. Środek ten jest skierowany przeciwko uchyleniu wyroku i przekazaniu

sprawy do ponownego rozpoznania, a więc ocenie może być poddany jedynie

ewentualny błąd sądu odwoławczego przy kwalifikowaniu określonej sytuacji

procesowej jako odpowiadającej powołanej podstawie kasatoryjnej (zob. m.in.

postanowienia SN: z 12 grudnia 2013 r., V CZ 75/13, LEX nr 1422264, z 7 listopada

2012 r., IV CZ 147/12, OSNC 2013 r., nr 3, poz. 41, z 16 maja 2013 r., IV CZ 31/13,

LEX nr 1353274, z 21 czerwca 2013 r., I CZ 48/13, LEX nr 1360180 i z 18 stycznia

2018 r., V CZ 94/17, LEX nr 2490664).

W niniejszej sprawie u podstaw orzeczenia kasatoryjnego legła ocena Sądu

Okręgowego, że Sąd pierwszej instancji nie rozpoznał istoty sprawy, ponieważ

w wydanym orzeczeniu przyjął związanie zakresem orzeczenia o rozgraniczeniu

nieruchomości. Przy czym wymaga podkreślenia, iż postanowienie w sprawie

rozgraniczenia wyznaczało w rozumowaniu Sądu pierwszej instancji moment

graniczny dla oceny stanu posiadania spornej nieruchomości.

W świetle ugruntowanego orzecznictwa, do nierozpoznania istoty sprawy

dochodzi wtedy, gdy sąd pierwszej instancji nie zbada materialnej podstawy żądania,

wychodząc z błędnego założenia, że istnieje przeszkoda unicestwiająca roszczenie

albo wykluczająca jego skuteczne dochodzenie (por. wyroki SN: z 9 stycznia 1936 r.,

C 1839/36, Zb. Orz. 1936, poz. 315 i z 23 września 1998 r., II CKN 897/97, OSNC

1999, Nr 1, poz. 22 oraz postanowienia SN z 10 stycznia 2013 r., IV CZ 170/12, LEX

nr 1311814; z 14 lutego 2013 r., II CZ 188/12, LEX nr 1314406; z 3 lutego 2017 r.,

II CZ 146/17, LEX nr 2330708 i z 13 października 2017 r., I CZ 90/17, LEX

III CZ 166/26

6

nr 2400310). Przesłanka ta - w przeciwieństwie do określonej w art. 386 § 4 in fine

k.p.c. - nie dotyczy zatem sytuacji, w których błąd sądu pierwszej instancji lokuje

się w sferze faktów i dowodów, lecz polega na nieprawidłowym założeniu o istnieniu

okoliczności stojącej na przeszkodzie ocenie istoty sprawy. Przeszkoda ta może mieć

źródło nie tylko w prawie materialnym, jak, przykładowo, w razie przedawnienia

roszczenia, lecz również w prawie procesowym, co ma miejsce w razie

nieprawidłowego przyjęcia istnienia prejudykatu lub nieprawidłowej oceny granic jego

mocy wiążącej (por. postanowienie SN z 9 lutego 2017 r., III CZ 63/16, LEX

nr 2242288). O nierozpoznaniu istoty sprawy nie świadczy potrzeba poczynienia

nowych ustaleń co do okoliczności faktycznych sprawy, choćby decydujących

z punktu widzenia kierunku jej rozstrzygnięcia. Dokonanie przez sąd drugiej instancji

odmiennej oceny prawnej i związana z tym potrzeba poczynienia dodatkowych

ustaleń faktycznych nie upoważnia więc co do zasady do zarzucenia sądowi

pierwszej instancji nierozpoznania istoty sprawy, a wskazuje jedynie, że istota sprawy

nie została rozpoznana prawidłowo (postanowienie SN z 14 marca 2024 r., III CZ

23/24, LEX nr 3693823).

Uszło uwagi Sądu Okręgowego, że w przyjętym w kodeksie postępowania

cywilnego systemie apelacji pełnej cum benefitio novorum sąd drugiej instancji

rozpatruje sprawę ponownie, w związku z czym postępowanie apelacyjne

ma charakter rozpoznawczy, że sąd drugiej instancji orzeka na podstawie materiału

zebranego w postępowaniu w pierwszej instancji oraz w postępowaniu apelacyjnym

(art. 382 k.p.c.), że musi samodzielnie dokonać jurydycznej oceny dochodzonych

żądań i zastosować właściwe przepisy prawa materialnego i usunąć ewentualne

błędy prawne sądu pierwszej instancji, niezależnie od tego, czy zostały one wytknięte

w apelacji (zob. uchwałę składu siedmiu sędziów SN, zasadę prawną, z 31 stycznia

2008 r., III CZP 49/07, OSNC 2008, nr 6, poz. 55).

Wydania postanowienia kasatoryjnego nie uzasadniała również stwierdzona

przez Sąd drugiej instancji potrzeba poczynienia dodatkowych ustaleń faktycznych,

skoro w sprawie nie zachodzi potrzeba przeprowadzenia postępowania

dowodowego w całości, konieczność zaś poczynienia ustaleń faktycznych

nie uzasadnia wniosku, że to Sąd drugiej instancji dokonywałby po raz pierwszy

lub ponownie wszystkich ustaleń faktycznych.

III CZ 166/26

7

Z przedstawionych powodów orzeczono jak w sentencji na podstawie

art. 39815 § 1 w związku z art. 3941 § 11 i § 3 k.p.c.

[a.ł]