Zasiedzenie bez wszystkich zainteresowanych. SN oddalił zażalenie S.R. i Z.R.

Postanowieniem z 29 października 2025 r. Sąd Okręgowy w Kielcach uchylił

postanowienie Sądu Rejonowego we Włoszczowie z 7 marca 2025 r. i przekazał

sprawę temu Sądowi do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania apelacyjnego.

Sąd drugiej instancji wskazał, że Sąd Rejonowy nie rozpoznał istoty sprawy,

gdyż nie zebrał materiału dowodowego, które pozwoliłoby na identyfikację

przedmiotu zasiedzenia, jak również nie wezwał do udziału w sprawie wszystkich

uczestników, których udział w niniejszej sprawie jest konieczny.

Zażalenie na postanowienie Sądu Okręgowego złożyli wnioskodawcy S.R. i

Z.R., zarzucając naruszenie art. 386 § 4 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. przez jego

III CZ 18/26

2

wadliwe zastosowanie i uchylenie postanowienia Sądu Rejonowego w sytuacji, gdy

Sąd ten rozpoznał istotę sprawy, a nie zachodziła potrzeba przeprowadzenia

postępowania dowodowego w całości. Żalący wnieśli o uchylenie zaskarżonego

postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi

Okręgowemu oraz zasądzenie na ich rzecz kosztów postępowania zażaleniowego.

W odpowiedzi na zażalenie uczestniczka postępowania J.P. wniosła o jego

oddalenie i zasądzenie od wnioskodawców na jej rzecz kosztów postępowania

zażaleniowego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zażalenie unormowane w art. 3941 § 11 k.p.c. jest szczególnym rodzajem

środka zaskarżenia, nie służy ocenie prawidłowości czynności procesowych sądu

odwoławczego podjętych w celu wydania rozstrzygnięcia co do istoty sprawy ani

także zaprezentowanego przez ten sąd poglądu na temat wykładni prawa

materialnego mającego zastosowanie w sprawie. Kontrola dokonywana przez Sąd

Najwyższy w tych granicach nie zmierza ani do oceny zasadności żądania pozwu

(wniosku), ani także apelacji i nie polega na merytorycznym badaniu stanowiska

sądu drugiej instancji, co do przepisów prawa materialnego mających zastosowanie

w sprawie. Zażalenie na kasatoryjne orzeczenie tego sądu ma służyć jedynie

poddaniu kontroli, czy zostało ono prawidłowo wydane. Sąd Najwyższy ocenia, czy

stwierdzone przez sąd odwoławczy okoliczności są tymi, które w świetle art.

386 § 2 i 4 k.p.c. usprawiedliwiają wydanie orzeczenia kasatoryjnego, a nie

reformatoryjnego, i – w zależności od wyniku – albo oddala zażalenie, albo uchyla

zaskarżony wyrok lub postanowienie co do istoty sprawy (zob. np. postanowienia

SN: z 26 września 2014 r., IV CZ 49/14; z 2 października 2014 r., IV CZ 54/14; z 31

stycznia 2018 r., I CZ 8/18; z 22 października 2020 r., IV CZ 63/20; z 16 maja 2023

r., III CZ 124/23).

Uchylenie przez sąd odwoławczy wyroku lub postanowienia co do istoty

sprawy, połączone z przekazaniem sprawy do ponownego rozpoznania sądowi

pierwszej instancji, może nastąpić w razie nierozpoznania istoty sprawy przez ten

sąd albo gdy wydanie merytorycznego orzeczenia wymaga przeprowadzenia

postępowania dowodowego w całości, ewentualnie zachodzi nieważność

III CZ 18/26

3

postępowania (wówczas dodatkowo znoszone jest postępowanie w zakresie

objętym nieważnością). Podstawą wydania zaskarżonego postanowienia była ta

pierwsza przesłanka. Należy bowiem podkreślić, że wbrew twierdzeniom

uczestniczki, Sąd drugiej instancji nie powołał się na nieważność postępowania.

W orzecznictwie ugruntowany jest pogląd, który – jak można rozumieć – przyjął

Sąd Okręgowy, że niewzięcie przez zainteresowanego udziału w sprawie

rozpoznawanej w postępowaniu nieprocesowym nie powoduje nieważności

postępowania (uchwała składu siedmiu sędziów SN – zasada prawna z 20 kwietnia

2010 r., III CZP 112/09, OSNC 2010, nr 7-8, poz. 98).

Nierozpoznanie istoty sprawy – w rozumieniu art. 386 § 4 k.p.c. – jest

wadliwością rozstrzygnięcia polegającą na wydaniu przez sąd pierwszej instancji

orzeczenia, które nie odnosi się do tego, co było przedmiotem sprawy, bądź

zaniechaniu zbadania przez ten sąd materialnej podstawy żądania albo

merytorycznych zarzutów stron z powodu bezpodstawnego przyjęcia, że istnieje

przesłanka materialnoprawna lub procesowa unicestwiająca roszczenie (zob. np.

postanowienia SN: z 12 lutego 2002 r., I CKN 486/00; z 9 listopada 2012 r.,

IV CZ 156/12; z 19 czerwca 2013 r., I CSK 156/13; z 25 czerwca 2015 r.,

V CZ 35/15; z 7 kwietnia 2016 r., II CZ 6/16; z 29 maja 2025 r., III CZ 57/25).

Typowym przykładem takiej sytuacji jest oddalenie powództwa z powodu błędnego

uznania, że dochodzone roszczenie jest przedawnione albo nie przysługuje

powodowi lub pozwanemu legitymacja procesowa, jeżeli nie zostało to

poprzedzone merytorycznym rozważeniem przesłanek dochodzonego roszczenia.

Nierozpoznanie istoty sprawy zachodzi także w przypadku dokonania przez

sąd pierwszej instancji oceny prawnej żądania bez ustalenia podstawy faktycznej,

co wymagałoby poczynienia kluczowych ustaleń po raz pierwszy w instancji

odwoławczej; w takiej sytuacji uzasadnione jest uchylenie orzeczenia ze względu

na respektowanie uprawnień stron wynikających z zasady dwuinstancyjności

postępowania sądowego (zob. np. wyrok SN z 11 marca 1998 r., III CKN 411/97;

postanowienia SN: z 5 grudnia 2012 r., I CZ 168/12, OSNC 2013, nr 5, poz. 68;

z 7 listopada 2013 r., V CZ 52/13; z 23 września 2016 r., II CZ 73/16; z 24 stycznia

2017 r., V CZ 92/16).

III CZ 18/26

4

Rozpoznanie istoty sprawy wymaga zawsze prawidłowego zidentyfikowania

jej przedmiotu; bez tego zabiegu nie jest możliwe dokonanie oceny żądania pozwu

w płaszczyźnie prawa materialnego. Nie jest możliwa zaś ocena tego przedmiotu

w sytuacji, gdy uzasadnienie zaskarżonego orzeczenia uniemożliwia prześledzenie

rozumowania sądu pierwszej instancji (zob. postanowienie SN z 19 stycznia 2018

r., I CZ 145/17).

Przekładając powyższe na realia niniejszej sprawy, wobec faktu, że

w postępowaniu przed Sądem Rejonowym nie brali udziału wszyscy uczestnicy,

których udział był konieczny, uzasadnione było zapatrywanie Sądu Okręgowego

odnośnie do uchylenia orzeczenia pierwszoinstancyjnego, jako że Sąd pierwszej

instancji nie odniósł się do materialnoprawnej podstawy wniosku we właściwie

ukształtowanym układzie podmiotowym.

W orzecznictwie utrwalony jest pogląd, że art. 510 § 2 k.p.c. nie określa

sztywnych ram czasowych dla wezwania do udziału w sprawie zainteresowanego

w charakterze uczestnika postępowania, co może nastąpić aż do zakończenia

postępowania w drugiej instancji (art. 510 § 1 k.p.c.). Sąd powinien niezwłocznie

wezwać zainteresowanego do udziału w sprawie w charakterze uczestnika

postępowania, jeżeli z treści żądania będącego przedmiotem postępowania, czy też

z powołanych w sprawie okoliczności wynika, że zainteresowany jego wynikiem,

w rozumieniu art. 510 § 1 k.p.c., nie bierze udziału w tym postępowaniu

w charakterze jego uczestnika. Szczególnie istotne jest to, aby wezwanie do

udziału w sprawie nastąpiło na etapie postępowania przed sądem pierwszej

instancji, gdyż wezwanie dopiero na etapie postępowania apelacyjnego nie

powoduje wprawdzie nieważności postępowania pierwszoinstancyjnego, ale może

stanowić podstawę skutecznego zarzutu pozbawienia prawa do zaskarżenia

orzeczenia, uzasadniającego uchylenie zaskarżonego postanowienia sądu

pierwszej instancji i przekazanie sprawy temu sądowi do ponownego rozpoznania

(zob. np. powołaną uchwałę SN z 20 kwietnia 2010 r., III CZP 112/09;

postanowienie SN z 21 maja 2002 r., III CKN 948/00, OSNC 2003, nr 5, poz. 68).

Jeżeli zainteresowany został wezwany do udziału w sprawie w charakterze

uczestnika postępowania w trakcie postępowania przed sądem pierwszej instancji,

ale po przeprowadzeniu części dowodów, ma możliwość zgłoszenia odpowiednich

III CZ 18/26

5

wniosków dowodowych, w tym o powtórzenie przeprowadzonych dowodów, jeżeli

przedstawi przekonujące okoliczności uzasadniające ich ponowne

przeprowadzenie związane z nieuczestniczeniem w dotychczasowym

postępowaniu dowodowym (zob. postanowienie SN z 21 sierpnia 2019 r.,

I CSK 30/19).

Trafnie również na wstępie swoich rozważań Sąd Okręgowy przytoczył

pogląd judykatury, zgodnie z którym do kręgu osób zainteresowanych w sprawie

o zasiedzenie, którzy powinni być uczestnikami tego postępowania, zalicza się nie

tylko dotychczasowych właścicieli nieruchomości lub ich spadkobierców oraz

posiadaczy samoistnych innych niż wnioskodawca, posiadaczy gruntów sąsiednich

roszczących sobie prawa do własności nieruchomości lub przygranicznych pasów

gruntu i osoby, którym przysługują ograniczone prawa rzeczowe na nieruchomości,

lecz także posiadaczy zależnych, posiadających nieruchomość z tytułu umowy

dzierżawy, użytkowania lub na innej podstawie prawnej (zob. m.in. uchwałę SN

z 18 grudnia 1974 r., III CZP 88/74, OSNC 1976, nr 1, poz. 4). Osoby te, chcąc

wziąć udział w sprawie o zasiedzenie, powinny wykazać, że przysługuje im takie

uprawnienie do nieruchomości, iż wynik tego postępowania dotknie ich praw

(postanowienie SN z 1 marca 2017 r., IV CZ 118/16).

Analiza motywów rozstrzygnięcia Sądu Okręgowego daje asumpt do

uznania, że w istocie nie wszystkie osoby, których udział był konieczny w

postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji, brały w nim udział, a zatem z tego

powodu uzasadnione było uchylenie orzeczenia Sądu pierwszej instancji

i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania.

Odnośnie natomiast do kwestii niedostatecznego zebrania przez Sąd

pierwszej instancji materiału dowodowego zauważenia wymaga, że z pisemnych

motywów rozstrzygnięcia Sądu Okręgowego nie wynika, aby zachodziła potrzeba

przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości. Nie byłoby więc

przeszkód, by w zakresie koniecznym do prawidłowego zastosowania prawa

materialnego Sąd drugiej instancji przeprowadził uzupełniające postępowanie

dowodowe i dokonał miarodajnych, uzupełniających ustaleń faktycznych,

a następnie zastosował właściwie prawo materialne. Niemniej jednak, skoro

III CZ 18/26

6

zasadniczą przyczyną uchylenia orzeczenia pierwszoinstancyjnego stanowił fakt,

że w postępowaniu tym nie brały udziału wszystkie osoby, których udział był

konieczny, zażalenie jako bezzasadne podlegało oddaleniu.

Mając powyższe na względzie, na podstawie art. 39814 w zw. z art. 3941 § 1

i 3 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji, pozostawiając

rozstrzygnięcie o kosztach postępowania zażaleniowego w orzeczeniu kończącym

postępowanie w sprawie.

Tomasz Szanciło

[P.L.]

[a.ł]