Spór o stwierdzenie nabycia spadku,. Sąd uchylił wyrok

Sąd Rejonowy w Suwałkach postanowieniem z 7 lipca 2020 r. w sprawie

z wniosku J. W. z udziałem K. R., W. R., J. R., A. W. o stwierdzenie nabycia spadku

po B. W. oraz o otwarcie i ogłoszenie testamentów B. W., stwierdził, że spadek po

B. W. zd. R., […] na podstawie testamentu ustnego […] nabyła J. W. […] w całości

(pkt 1) oraz orzekł o kosztach postępowania (pkt 2 i 3).

Sąd Okręgowy w Suwałkach postanowieniem z 13 czerwca 2025 r., na

skutek apelacji uczestników K. R. i W. R., uchylił postanowienie Sądu Rejonowego

w Suwałkach i przekazał sprawę temu Sądowi do ponownego rozpoznania i

rozstrzygnięcia o kosztach postępowania apelacyjnego.

III CZ 199/25

2

W ocenie Sądu odwoławczego Sąd I instancji nie rozpoznał istoty sprawy,

ponieważ nie dokonał pełnych ustaleń faktycznych. Sąd Rejonowy powinien

z urzędu podjąć czynności w celu wyjaśnienia okoliczności determinujących

prawidłowe ustalenie miejsca zwykłego pobytu spadkodawczyni, a nie ograniczać

się do wskazania, że „B. W. ostatnio stale zamieszkiwała […]”, […]. W ocenie Sądu

II instancji dopiero poczynienie ustaleń przez Sąd Rejonowy przy ponownym

rozpoznaniu sprawy, czy w chwili śmierci B. W. posiadała miejsce zwykłego pobytu

[…] pozwoli na właściwe zastosowanie art. 21 rozporządzenia Parlamentu

Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012 z dnia 4 lipca 2012 r. w sprawie jurysdykcji,

prawa właściwego, uznawania i wykonywania orzeczeń, przyjmowania

i wykonywania dokumentów urzędowych dotyczących dziedziczenia oraz w sprawie

ustanowienia europejskiego poświadczenia dziedziczenia, jak też na ewentualną

ocenę ważności testamentu holograficznego […].

Sąd odwoławczy podkreślił, że Sąd Rejonowy pomimo transgranicznego

charakteru sprawy nie poczynił jakichkolwiek ustaleń w tym przedmiocie, natomiast

ustalenia w odniesieniu do prawa właściwego mają zasadnicze znaczenie dla

rozstrzygnięcia o spadkobraniu po B. W. Ponadto w ocenie Sądu II instancji w

sprawie należało ustalić przepisy właściwe dla oceny ważności testamentów

sporządzonych przez testatorkę ze względu na formę, a w ramach oceny ważności

testamentu ustnego B. W. uwzględnić należało również fakt niezłożenia przez

uczestników postępowania, w zawitym terminie, wniosku o ustalenie nieważności

tego testamentu.

Zdaniem Sądu Okręgowego brak powyższych ustaleń powoduje, że Sąd

Rejonowy nie rozpoznał istoty sprawy, co skutkowało uchyleniem zaskarżonego

postanowienia i przekazaniem sprawy do ponownego rozpoznania.

W zażaleniu wnioskodawczyni zarzuciła Sądowi Okręgowemu naruszenie

art. 384 § 4 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. poprzez niewłaściwą ocenę prawną sprawy

i przyjęcie, że Sąd I instancji nie rozpoznał istoty sprawy, gdyż nie dokonał

rozważań nad kwestią prawa właściwego dla oceny sukcesji po B. W. w kierunku

wskazanym w uzasadnieniu postanowienia Sądu Najwyższego z 20 września 2024

r. (II CSKP 1220/22) w odniesieniu do postanowienia Sądu Okręgowego w

III CZ 199/25

3

Suwałkach z 15 czerwca 2021 r. Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego

postanowienia w całości, na podstawie art. 395 § 2 w zw. z art. 3941 § 2 k.p.c. o

uchylenie przez Sąd Okręgowy w Suwałkach zaskarżonego postanowienia oraz

rozpoznanie sprawy na nowo oraz zasądzenie od uczestników postępowania na

rzecz wnioskodawczym kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa

prawnego stosownie do norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zażalenie zasługuje na uwzględnienie.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się jednolicie, że zażalenie

przewidziane w art. 3941 § 11 k.p.c. ma na celu jedynie skontrolowanie przez Sąd

Najwyższy, czy orzeczenie kasatoryjne sądu drugiej instancji, przekazujące sprawę

do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji, zostało oparte prawidłowo

na jednej z przesłanek przewidzianych w art. 386 § 2 lub 4 k.p.c., a więc, czy

powołana przez sąd drugiej instancji przyczyna uchylenia odpowiada podstawie

ustawowej wskazanej w uzasadnieniu i czy rzeczywiście wystąpiła w sprawie.

Dokonywana w tym zakresie ocena powinna mieć zatem charakter formalny

i skupiać się wyłącznie na ustanowionych w powołanych przepisach przesłankach

uchylenia orzeczenia sądu pierwszej instancji. Nie może ona wkraczać nie tylko

w ocenę merytorycznego stanowiska sądu drugiej instancji co do

materialnoprawnych podstaw rozstrzygnięcia, lecz również w ocenę prawidłowości

zastosowania przez ten sąd przepisów prawa procesowego, niezwiązanych

bezpośrednio ze wskazaną przyczyną uchylenia wyroku sądu pierwszej instancji

(m.in. postanowienia SN: z 7 listopada 2012 r., IV CZ 147/12, OSNC 2013, nr 3,

poz. 41, z 25 czerwca 2015 r., V CZ 6/16, z 29 października 2015 r., I CZ 92/15

i z 7 kwietnia 2016 r., II CZ 6/15).

Nierozpoznanie istoty sprawy w rozumieniu art. 386 § 4 k.p.c. jest

wadliwością rozstrzygnięcia polegającą na wydaniu przez sąd pierwszej instancji

orzeczenia, które nie odnosi się do tego, co było przedmiotem sprawy, bądź

zaniechaniu zbadania przez ten sąd materialnej podstawy żądania albo

merytorycznych zarzutów stron z powodu bezpodstawnego przyjęcia, że istnieje

przesłanka materialnoprawna lub procesowa unicestwiająca roszczenie

III CZ 199/25

4

(postanowienia SN: z 23 września 1998 r., II CKN 897/97, OSNC 1999/1/22,

z 12 lutego 2002 r., I CKN 486/00, OSP 2003/3/36, z 19 czerwca 2013 r., I CSK

156/13; z 25 czerwca 2015 r., V CZ 35/15 i z 7 kwietnia 2016 r., II CZ 6/16).

Zachodzi ono również w przypadku dokonania przez sąd pierwszej instancji oceny

prawnej żądania bez ustalenia podstawy faktycznej, co wymagałoby poczynienia

kluczowych ustaleń po raz pierwszy w instancji odwoławczej. W takiej sytuacji

uzasadnione jest uchylenie orzeczenia ze względu na respektowanie uprawnień

stron wynikających z zasady dwuinstancyjności postępowania sądowego

(postanowienia SN: z 5 grudnia 2012 r., I CZ 168/12, OSNC 2013, nr 5, poz. 68;

z 23 września 2016 r., II CZ 73/16; z 24 stycznia 2017 r., V CZ 92/16; z 22 lutego

2017 r., IV CZ 112/16, IV CZ 113/16 i IV CZ 114/16 oraz z 14 czerwca 2017 r.,

IV CZ 18/17 i IV CZ 25/17).

Sąd Okręgowy, uchylając zaskarżone postanowienie, uznał, że Sąd

I instancji nie dokonał pełnych ustaleń faktycznych dotyczących miejsca zwykłego

pobytu spadkodawczyni, a także nie poczynił ustaleń w odniesieniu do prawa

właściwego do rozpoznania niniejszej sprawy.

Skarżąca trafnie zarzuciła, że wskazane okoliczności nie uzasadniają

wyprowadzonego z nich wniosku co do potrzeby uchylenia postanowienia Sądu

pierwszej instancji i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.

Z uzasadnienia tego orzeczenia wynika jednoznacznie, że żądanie wniosku

dotyczące stwierdzenia nabycia spadku po B. W. oraz otwarcia i ogłoszenia

testamentów B. W., zostało poddane ocenie pod kątem jego zasadności. Sąd

Rejonowy uznał je za usprawiedliwione i stwierdził, że spadek po B. W. na

podstawie testamentu ustnego […] nabyła wnioskodawczyni J. W. w całości. […]

Przeprowadził też postępowanie dowodowe odnoszące się do ustaleń w zakresie

zdrowia spadkodawczyni oraz ważności sporządzonego przez nią testamentu. Na

tej podstawie uznał, że została spełniona przesłanka warunkująca dopuszczalność

sporządzenia testamentu ustnego. Okoliczność zaś, iż treść tego testamentu

została stwierdzona w sposób prawidłowy, pozwalała na przyjęcie, że testament

ustny jest ważny i skuteczny, a w związku z tym, że zgodnie z ostatnią wolą zmarłej

to wnioskodawczyni J. W. nabywa spadek po zmarłej w całości na podstawie

właśnie tego testamentu.

III CZ 199/25

5

Odnośnie do drugiego testamentu B. W., sporządzonego w formie listu […],

to Sąd Rejonowy uznał go za nieważny w oparciu o art. 945 § 1 pkt 2 k.c. Według

tego przepisu testament jest nieważny, jeżeli został sporządzony pod wpływem

błędu uzasadniającego przypuszczenie, że gdyby spadkodawca nie działał pod

wpływem błędu, nie sporządziłby testamentu tej treści. Okoliczność, że powyższa

ocena jest – według Sądu Okręgowego – błędna, a prawidłowe jej przeprowadzenie

wymaga dokonania dodatkowych ustaleń faktycznych, nie jest równoznaczna z

nierozpoznaniem istoty sprawy. W judykaturze Sądu Najwyższego wyjaśniono, że

dokonanie przez sąd pierwszej instancji niewłaściwej lub niepełnej oceny prawnej

powództwa nie może być poczytywane za nierozpoznanie istoty sprawy. W

obowiązującym modelu apelacji pełnej sądowi drugiej instancji przysługują

analogiczne kompetencje w zakresie prawnej oceny sporu, jak sądowi pierwszej

instancji. Sąd ten rozpoznaje sprawę merytorycznie na nowo, kontynuując

postępowanie toczące się przed sądem pierwszej instancji; przeprowadza

uzupełniające postępowanie dowodowe w zakresie pozwalającym mu na zmianę

wydanego wyroku sądu pierwszej instancji i orzeczenie o istocie sprawy

(postanowienia SN z 20 stycznia 2017 r., I CZ 1/17 i z 3 lutego 2017 r., II CZ

146/16).

Należy przy tym podkreślić, że wydania orzeczenia kasatoryjnego nie

uzasadnia potrzeba nawet znacznego uzupełnienia postępowania dowodowego

(postanowienie SN z 28 marca 2018 r., V CZ 19/18).

Niemniej nie można jednak mówić o nierozpoznaniu istoty sprawy

w rozumieniu art. 386 § 4 k.p.c. w sytuacji, gdy sąd pierwszej instancji zbadał

podstawę faktyczną roszczenia – nawet jeśli nie w pełnym zakresie, ani nie

przeprowadził wszystkich dowodów czy wadliwie ocenił przeprowadzone dowody

lub przyjął nieprawidłową ocenę prawną roszczenia. W takim przypadku nie można

przyjąć, że sąd nie rozpoznał istoty sprawy. Jeżeli sąd drugiej instancji uzna, że

potrzebne są dalsze ustalenia faktyczne co do danego roszczenia albo

przeprowadzenie kolejnych dowodów czy odmienna ocena prawna roszczenia,

powinien wówczas samodzielnie podjąć działania, rozpoznając merytorycznie

sprawę (postanowienia SN: z 3 lutego 2017 r., II CZ 146/16; z 20 grudnia 2018 r.,

II CZ 79/18; z 25 stycznia 2019 r., IV CZ 82/18; z 28 lutego 2020 r., I CZ 5/20

III CZ 199/25

6

i z 26 stycznia 2024 r., III CZ 434/22). Natomiast niewyjaśnienie okoliczności

faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy nie jest równoznaczne

z nierozpoznaniem jej istoty (postanowienia SN z 19 grudnia 2012 r., II CZ 141/12

i z 7 marca 2013 r., II CZ 193/12). Z tego względu stanowisko Sądu Okręgowego

w tej sprawie wymaga korekty.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 w zw. z art.

3941 § 3 k.p.c. orzekł, jak w sentencji.

(M.K.)

[a.ł]