Spór o ustalenie miejsca pobytu małoletniego T.S. i B.S.. Zażalenie oddalone

Postanowieniem z 20 maja 2025 r. Sąd Okręgowy w Poznaniu uchylił

postanowienie Sądu Rejonowego Poznań - Stare Miasto w Poznaniu z 22 marca

2024 r. w sprawie z wniosku P.S., przy udziale J.A., o ustalenie miejsca pobytu

małoletniego T.S. i B.S., oraz z wniosku J.A., przy udziale P.S., o ustalenie miejsca

pobytu małoletniego, i rozstrzygnięcie o istotnych sprawach dziecka.

W ocenie Sądu Okręgowego dokonane przez Sąd Rejonowy ustalenia nie

odnoszą się do wszystkich kwestii istotnych dla rozstrzygnięcia, co uniemożliwia

ocenę zasadności wniosków stron. Sąd drugiej instancji zwrócił uwagę, że istota

rozstrzygnięcia Sądu Rejonowego została oparta na ocenie zależności między

dwojgiem dzieci zainteresowanych: Sąd uwzględnił zdanie biegłych wyrażone w ich

opinii, że rozłąka T. od matki, ale i przede wszystkim od brata, może spowodować

duże zagrożenie, bowiem w przyszłości może doprowadzić do osłabienia więzi

pomiędzy braćmi i pogorszenia ich relacji. Sąd pierwszej instancji przyjął w tym

zakresie wnioski opinii za własne, a prowadziły one do oceny, że małoletni T.S. i B.S.

powinni mieszkać razem i pozostawać pod opieką jednego rodzica - matki, u której

zamieszkiwał B., i ta okoliczności nie była kwestionowana.

Sąd Okręgowy dostrzegł jednak, że w trakcie badania prowadzącego do

wydania przywołanej wyżej opinii sytuacja małoletniego B. - młodszego syna

zainteresowanych - była jedynie tłem, małoletni nie był bowiem objęty

postępowaniem, a co za tym idzie szczegółowym badaniem prowadzonym przez

biegłych. Tymczasem sytuacja procesowa uległa wyraźnej zmianie po objęciu

wnioskiem o rozstrzygnięcie miejsca pobytu dzieci także B. W takiej bowiem sytuacji

Sąd Rejonowy winien poszerzyć zakres swoich ustaleń, a takie działanie musiałby

zostać poprzedzone poszerzeniem pozostałego postępowania dowodowego, które

dostarczyłoby podstaw do oceny sytuacji faktycznej obu synów zainteresowanych.

Dotychczas przeprowadzone postępowanie zmierzało bowiem jedynie do uzyskania

ustaleń dających odpowiedź na pytanie, z którym z rodziców powinien zamieszkiwać

T. Zmiana zakresu podmiotowego żądania poddanego pod rozstrzygniecie Sądu

pierwszej instancji wymagała zmiany zakresu niezbędnych ustaleń, czego jednak

Sąd Rejonowy nie uczynił. W ten sposób, mimo całej staranności w prowadzeniu

III CZ 205/25

3

postępowania, wydane przez ten Sąd orzeczenie zostało oparte na niekompletnym

materiale faktycznym.

Sąd Okręgowy próbował zapobiec konieczności uzupełnienia tego materiału

i zachęcał rodziców do znalezienia polubownego rozwiązania sporu, jaki powstał

między nimi. Takie rozwiązanie dawało szansę na uniknięcie powtórnego badania

przez biegłych T., jak i na zaniechanie badania B., a także przeprowadzania

pozostałych dowodów. W przypadku bowiem konieczności rozstrzygnięcia sprawy

orzeczeniem Sądu niezbędne byłoby uzyskanie wiedzy specjalistów dającej

podstawy do ostatecznej oceny i wyboru rozwiązania najlepszego z punktu widzenia

dzieci. Rodzice nie znaleźli jednak rozwiązania, które byłoby akceptowalne dla

obojga i gwarantowałoby ochronę dobra ich dzieci. W takich okolicznościach Sąd

Okręgowy doszedł do przekonania o konieczności przeprowadzenia ponownie

postępowania dowodowego w całości. Nie ulegało bowiem wątpliwości, że

kluczowym dowodem stanowiącym zasadniczą podstawę rozstrzygnięcia Sądu

Rejonowego była opinia biegłych. Została ona oparta na materiale zgromadzonym w

toku dotychczasowego postępowania, które było jednak zogniskowane wokół

sytuacji małoletniego T., sytuacja B. pozostawała poza tym postępowaniem.

Zasygnalizowana wyżej zmiana i objęcie B. wnioskami zmieniła całkowicie obraz

sprawy i zakres okoliczności jaki musi być przedmiotem ustaleń, tak by ostatecznie

dostarczyć Sądowi niezbędnych podstaw do wydania prawidłowego rozstrzygnięcia.

Zgromadzony dotychczas materiał, wobec zasygnalizowanych wyżej zmian żądania

o objęcia nim małoletniego B. takich podstaw nie dostarcza.

Wnioskodawca wniósł zażalenie, w którym zaskarżył postanowienie Sądu

Okręgowego w całości oraz wniósł o jego uchylenie i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania.

Żalący zarzucił naruszenie art. 386 § 4 k.p.c. przez jego wadliwe

zastosowanie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W sytuacji, w której sąd drugiej instancji uchyla wyrok wydany przez sąd

pierwszej instancji ze względu na nierozpoznanie istoty sprawy, Sąd Najwyższy,

rozpoznając zażalenie złożone na podstawie art. 3941 § 11 k.p.c. bada, czy sąd

drugiej instancji prawidłowo zastosował art. 386 § 4 k.p.c., tj. czy okoliczności sprawy,

przy uwzględnieniu merytorycznego stanowiska sądu drugiej instancji, mieszczą się

III CZ 205/25

4

w kręgu sytuacji odpowiadających nierozpoznaniu istoty sprawy. Poza zakresem

oceny pozostaje natomiast prawidłowość stanowiska co do meritum wyrażonego

przez sąd drugiej instancji (por. postanowienia SN: z 7 listopada 2012 r.,

IV CZ 147/12, OSNC 2013, nr 3, poz. 41; z 28 listopada 2012 r., III CZ 77/12, OSNC

2013, nr 4, poz. 54; i z 17 stycznia 2013 r., III CZ 2/13).

W świetle ugruntowanego orzecznictwa Sądu Najwyższego do

nierozpoznania istoty sprawy dochodzi wtedy, gdy sąd pierwszej instancji nie odnosi

się do tego, co było przedmiotem sprawy lub nie zbada materialnej podstawy

żądania, wychodząc z błędnego założenia, że istnieje przeszkoda unicestwiająca

roszczenie, albo wykluczająca jego skuteczne dochodzenie

(por. wyrok SN z 23 września 1998 r., II CKN 897/97, OSNC 1999, nr 1, poz. 22; oraz

postanowienia SN: z 10 stycznia 2013 r., IV CZ 170/12; z 21 lutego 2024 r.,

III CZ 240/23; z 28 października 2024 r., III CZ 180/24).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono też, że nierozpoznanie istoty

sprawy zachodzi również w przypadku dokonania przez sąd pierwszej instancji

oceny prawnej żądania bez ustalenia podstawy faktycznej, co wymagałoby

poczynienia kluczowych ustaleń po raz pierwszy w instancji odwoławczej. W takiej

sytuacji uzasadnione jest uchylenie orzeczenia ze względu na respektowanie

uprawnień stron, wynikających z zasady dwuinstancyjności postępowania sądowego

(zob. postanowienia SN z: 8 marca 2017 r., IV CZ 130/16; 24 marca 2026 r.,

III CZ 250/25).

W niniejszej sprawie Sąd Rejonowy ograniczył się zaledwie do przesłuchania

małoletniego T.S. Sąd pierwszej instancji ograniczył się do stwierdzenia, że małoletni

bracia powinni co do zasady mieszkać z matką. Wprawdzie Sąd Rejonowy wnikliwe

ocenił materiał dowodowy zgormadzony w sprawie, w oparciu o opinie biegłych i

kierując się dobrem małoletnich ustalił, że mieszkanie każdego z małoletnich osobno

z jednym z rodziców wpływa niekorzystnie na ich rozwój emocjonalny.

Jednakże podzielić należy stanowisko Sądu Okręgowego, że Sąd pierwszej

instancji zaniechał szczegółowego badania młodszego małoletniego. Rację ma Sąd

Odwoławczy, że skoro nie doszło do porozumienia pomiędzy stronami to wobec

dynamicznego rozwoju małoletnich należy uzyskać możliwie jak najbardziej aktualne

badania przez biegłych z zakresu psychologii i pedagogii oraz przesłuchanie obydwu

małoletnich celem określenia ich więzi emocjonalnych i bieżącej sytuacji.

III CZ 205/25

5

W rezultacie rozstrzygnięcie nastąpiło bez ustalenia elementów koniecznych

do zastosowania normy prawa materialnego, co wypełnia przesłankę z art.

386 § 4 k.p.c.

Z tych względów Sąd Najwyższy uznał zażalenie za nieuzasadnione i oddalił

je na podstawie art. 39814 w zw. z art. 3941 § 3 k.p.c. O kosztach postępowania

zażaleniowego orzeczono na podstawie art. 102 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.

(P.H.)

[a.ł]