Zarzut nadużycia prawa wobec rekompensaty za opóźnienia. SN uchylił wyrok sądu okręgowego

Wyrokiem z 9 sierpnia 2024 r. Sąd Okręgowy w Kielcach, po rozpoznaniu

apelacji powoda T.U. oraz pozwanych P.K. i M.K., uchylił wyrok Sądu Rejonowego

w Kielcach z 2 kwietnia 2024 r. i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania.

Sąd Okręgowy uznał, że Sąd pierwszej instancji nie rozpoznał istoty sprawy

(art. 386 § 4 k.p.c.), ponieważ nie przeprowadził postępowania dowodowego

w sposób wystraczający do prawidłowej i pełnej oceny zasadności zastosowania

art. 5 k.c. w okolicznościach niniejszej sprawy. W ocenie Sądu drugiej instancji

rozważenie zasadności zarzutu podniesionego przez pozwanych, a dotyczącego

nadużycia przez powoda przysługującego mu prawa do żądania rekompensaty,

III CZ 287/24

2

o której mowa w art. 10 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 8 marca 2013 r.

o przeciwdziałaniu nadmiernym opóźnieniom w transakcjach handlowych, jest

możliwe dopiero po dokonaniu prawidłowych ustaleń faktycznych odnośnie do

wszystkich okoliczności związanych z rzekomym tolerowaniem przez powoda

opóźnień, skierowania żądań zapłaty odsetek za opóźnienie i rekompensat do

wszystkich swoich kontrahentów oraz wytoczenia przeciwko nim powództw.

Powód wniósł zażalenie na wyrok Sądu Okręgowego, zarzucając mu

naruszenie przepisów postępowania, a mianowicie art. 386 § 4 k.p.c. przez jego

zastosowanie i przyjęcie, że Sąd Rejonowy nie rozpoznał istoty sprawy oraz

przeprowadził postępowanie dowodowe w sposób niewystarczający do prawidłowej

i pełnej oceny zastosowania art. 5 k.c. Stawiając powyższy zarzut, skarżący zwrócił

uwagę, że sprawa niniejsza podlegała rozpoznaniu w postępowaniu w sprawach

gospodarczych, w którym ograniczono przeprowadzanie dowodów z zeznań

świadków, zaś możliwość zastosowania art. 5 k.c. w sprawach dotyczących

rekompensaty, o której mowa w art. 10 ustawy o przeciwdziałaniu nadmiernym

opóźnieniom w transakcjach handlowych, została wykluczona przez Trybunał

Sprawiedliwości Unii Europejskiej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Analiza zasadności zażalenia w niniejszej sprawie wymaga wyjaśnienia

kwestii wstępnej w postaci dopuszczalności tego środka zaskarżenia wniesionego

na wyrok kasatoryjny wydany w postępowaniu uproszczonym.

Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym zażalenie podziela stanowisko

wyrażone w nowszym orzecznictwie Sądu Najwyższego, które po 7 listopada

2019 r., z powołaniem się na brak wyłączenia ustawowego oraz szereg innych racji,

dopuszcza zażalenie również na orzeczenie kasatoryjne wydane w postępowaniu

uproszczonym. Trudno bowiem uznać, by determinantą dopuszczalności zażalenia

powinien być zakres podstaw uprawniających sąd drugiej instancji do wydania

orzeczenia kasatoryjnego (zob. postanowienia SN: z 12 lutego 2024 r., III CZ

271/23, OSNC 2024, nr 6, poz. 65; z 25 marca 2024 r., III CZ 184/23, i z 2 lipca

2024 r., III CZ 379/23).

III CZ 287/24

3

Zażalenie zasługiwało na uwzględnienie.

Uchylenie wyroku połączone z przekazaniem sprawy do ponownego

rozpoznania sądowi pierwszej instancji jest przewidziane w art. 386 § 2 i 4 k.p.c.

Orzeczenie kasatoryjne może więc zostać wydane w razie stwierdzenia

nieważności postępowania przed sądem pierwszej instancji, nierozpoznania istoty

sprawy przez sąd pierwszej instancji oraz wtedy, gdy wydanie wyroku wymaga

przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości.

Ponadto, w postępowaniu uproszczonym sąd drugiej instancji uchyla

zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania, jeżeli stwierdzi,

że zachodzi naruszenie prawa materialnego, a zgromadzone dowody nie dają

wystarczających podstaw do zmiany wyroku (art. 50512 § 1 k.p.c.). W sprawach,

w których wartość przedmiotu sporu nie przekracza 4000 zł, orzeczenie kasatoryjne

może zaś zostać wydane przez sąd drugiej instancji tylko w przypadkach

określonych w art. 386 § 2 i 3 k.p.c.

W niniejszej sprawie – jak wynika z uzasadnienia zaskarżonego wyroku –

u podstaw jego wydania legło stanowisko Sądu Okręgowego o nierozpoznaniu

istoty sprawy przez Sąd pierwszej instancji i uznanie, że materiał dowodowy

zgromadzony w postępowaniu pierwszoinstancyjnym nie pozwala na pełną

i prawidłową ocenę zasadności zastosowania art. 5 k.c.

Przypomnieć zatem należy, że zażalenie na orzeczenie kasatoryjne sądu

drugiej instancji (art. 3941 § 11 k.p.c.) ma służyć skontrolowaniu, czy orzeczenie

zostało prawidłowo oparte na jednej z wymienionych przesłanek, tj. czy powołana

przez sąd przyczyna uchylenia odpowiada podstawie ustawowej. Przedmiotem

badania Sądu Najwyższego jest istnienie formalnych, procesowych podstaw

wydania przez sąd odwoławczy wyroku kasatoryjnego i zaniechania wydania

wyroku reformatoryjnego lub oddalającego apelację.

W przypadku tego rodzaju zażalenia Sąd Najwyższy dokonuje kontroli

zaskarżonego wyroku w wąskich granicach, ograniczonych do badania

ewentualnego błędu sądu odwoławczego przy kwalifikowaniu określonej sytuacji

procesowej jako odpowiadającej powołanej podstawie orzeczenia kasatoryjnego.

Zatem jeżeli wyrok został uchylony z powodu nierozpoznania przez sąd pierwszej

III CZ 287/24

4

instancji istoty sprawy, rolą Sądu Najwyższego w postępowaniu zażaleniowym jest

zbadanie, czy sąd odwoławczy prawidłowo rozumiał to pojęcie oraz czy jego

merytoryczne stanowisko w sprawie uzasadniało taką ocenę postępowania sądu

pierwszej instancji. Jeżeli wyrok został uchylony z powodu nieważności

postępowania, rolą Sądu Najwyższego jest przesądzenie, czy zaprezentowana

przez sąd odwoławczy ocena taką kwalifikację uzasadnia. Dodatkowo, w przypadku

orzeczenia kasatoryjnego wydanego w postępowaniu uproszczonym, rolą Sądu

Najwyższego jest stwierdzenie, czy sąd odwoławczy prawidłowo uznał, iż doszło do

naruszenia prawa materialnego przez sąd pierwszej instancji, a w świetle

zgromadzonych dowodów nie ma wystarczających podstaw do zmiany wyroku.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że do nierozpoznania

istoty sprawy dochodzi wtedy, gdy wydane przez sąd pierwszej instancji orzeczenie

nie odnosi się do tego, co było przedmiotem sprawy, bądź gdy sąd zaniechał

zbadania materialnej podstawy żądania albo merytorycznych zarzutów stron

z powodu bezpodstawnego przyjęcia, że istnieje przesłanka materialnoprawna lub

procesowa unicestwiająca roszczenie (zob. wyroki SN z 23 września 1998 r.,

II CKN 897/97, OSNC 1999, nr 1, poz. 22, i z 12 lutego 2002 r., I CKN 486/00, oraz

postanowienia SN: z 19 czerwca 2013 r., I CSK 156/13, OSNC-ZD 2014, nr C,

poz. 57; z 25 czerwca 2015 r., V CZ 35/15; z 7 kwietnia 2016 r., II CZ 6/16,

i z 28 lutego 2024 r., III CZ 7/24). Przykładem sytuacji tego rodzaju jest oddalenie

powództwa z powodu błędnego uznania, że dochodzone roszczenie jest

przedawnione, że zachodzi brak legitymacji procesowej którejś ze stron

(postanowienie SN z 9 listopada 2012 r., IV CZ 156/12), jak również w razie

nieprawidłowego przyjęcia istnienia prejudykatu lub nieprawidłowej oceny granic

jego mocy wiążącej (postanowienie SN z 9 lutego 2017 r., III CZ 63/16), jeżeli nie

zostało to poprzedzone merytorycznym rozważeniem przesłanek dochodzonego

roszczenia.

Nie można jednak mówić o nierozpoznaniu istoty sprawy w rozumieniu

art. 386 § 4 k.p.c. w sytuacji, gdy sąd pierwszej instancji zbadał podstawę faktyczną

roszczenia (nawet jeśli nie w pełnym zakresie), nie przeprowadził wszystkich

dowodów, wadliwie ocenił przeprowadzone dowody lub przyjął nieprawidłową

ocenę prawną roszczenia. W takim przypadku nie można przyjąć, że sąd nie

III CZ 287/24

5

rozpoznał istoty sprawy. Jeżeli sąd drugiej instancji uzna, że potrzebne są dalsze

ustalenia faktyczne co do danego roszczenia, przeprowadzenie kolejnych dowodów

czy odmienna ocena prawna roszczenia, powinien wówczas samodzielnie podjąć

działania, rozpoznając merytorycznie sprawę (zob. postanowienia SN: z 3 lutego

2017 r., II CZ 146/16; z 20 grudnia 2018 r., II CZ 79/18; z 25 stycznia 2019 r., IV CZ

82/18; z 28 lutego 2020 r., I CZ 5/20, i z 26 stycznia 2024 r., III CZ 434/22). Mówiąc

inaczej, niewyjaśnienie okoliczności faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia

sprawy nie jest równoznaczne z nierozpoznaniem jej istoty (postanowienia SN

z 19 grudnia 2012 r., II CZ 141/12, i z 7 marca 2013 r., II CZ 193/12).

W niniejszej sprawie nie można uznać, że Sąd pierwszej instancji nie

rozpoznał istoty sprawy. Sąd Rejonowy ustalił i przedstawił w uzasadnieniu wyroku

stan faktyczny sprawy, wyjaśnił również, które z dowodów stały się podstawą jego

ustaleń, a także które dowody – w jego ocenie – nie były przydatne do

rozstrzygnięcia sporu między stronami. Sąd pierwszej instancji dokonał również

oceny prawnej żądania zgłoszonego przez powoda przez pryzmat podniesionego

przez pozwanych zarzutu sprzeczności dochodzonego roszczenia ze społeczno-

gospodarczym przeznaczeniem prawa (art. 5 k.c.). Zarzuty Sądu drugiej instancji

odnosiły się w istocie do nieuwzględnienia wniosków dowodowych zgłoszonych

przez pozwanych, przy czym we wniesionej apelacji pozwani podnieśli w tym

zakresie wyłącznie zarzut pominięcia dowodu z zeznań świadków, będących – tak

jak pozwani – kontrahentami powoda.

Jedynie dodatkowo należy wskazać, że w ocenie Sądu Najwyższego

rozpoznającego niniejsze zażalenie, poczynienie stosownych ustaleń przez Sąd

drugiej instancji nie pozostaje w sprzeczności z obowiązującą również

w postępowaniu cywilnym, zasadą dwuinstancyjności postępowania sądowego (art.

176 ust. 1 Konstytucji). Artykuł 176 ust. 1 Konstytucji przewiduje, że postępowanie

sądowe musi być co najmniej dwuinstancyjne, co oznacza, że sprawa ma być

rozpoznawana w postępowaniu, które zapewnia co najmniej jedną instancję

odwoławczą, dokonującą oceny prawidłowości rozstrzygnięcia orzeczenia sądu

pierwszej instancji. Nie oznacza to, że każde ustalenie dokonane w toku sprawy

musi podlegać dwuinstancyjnemu badaniu, lecz bazuje na założeniu, iż

merytoryczne rozpoznanie sprawy przez sądy dwóch szczebli wystarczy, aby

III CZ 287/24

6

prawidłowo ustalić fakty, o ile postępowanie dowodowe toczyło się zgodnie

z wymaganiami proceduralnymi. Nie oznacza to również, że każde rozstrzygnięcie

musi zostać zaakceptowane przez sądy dwóch instancji. Przewidziane w art.

386 § 4 w zw. z § 2 k.p.c. przesłanki uchylenia wyroku sądu pierwszej instancji

i przekazania sprawy temu sądowi do ponownego rozpoznania wyznaczają granice,

poza którymi rozpoznawanie sprawy w postępowaniu drugoinstancyjnym

oznaczałoby naruszenie zasady dwuinstancyjności postępowania, ponieważ

sprawa zostałaby w istocie osądzona w jednej instancji, tyle że byłaby to instancja

odwoławcza (postanowienie SN z 23 listopada 2022 r., III CZ 307/22).

Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na

podstawie art. 39815 § 1 zd. 1 k.p.c. w zw. z art. 3941 § 3 k.p.c.

Rozstrzygnięcie o kosztach postępowania zażaleniowego należało

pozostawić w orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie na podstawie art.

108 § 2 k.p.c. w zw. z art. 39821 k.p.c. i art. 3941 § 3 k.p.c.

Marcin Krajewski

(E.M.)

[a.ł]