Sąd Najwyższy uchylił wyrok sądu apelacyjnego w sporze klientów z bankiem o kredyt

Sąd Apelacyjny w Gdańsku wyrokiem z 30 czerwca 2025 r. uchylił wyrok

Sądu Okręgowego w Gdańsku z 12 maja 2023 r. i przekazał sprawę do ponownego

rozpoznania na podstawie art. 386 § 4 k.p.c. z uwagi na nieprzeprowadzenie

postępowania dowodowego w całości, stwierdzenie istotnych uchybień

procesowych, a w konsekwencji merytorycznych błędów wyrokowania. Zdaniem

Sądu Apelacyjnego argumenty Sądu Okręgowego stanowią w istocie zbiór

sprzecznych rozważeń prawnych, bowiem z jednej strony Sąd a quo wskazał,

że treść pozwu nie dawała podstawy do stwierdzenia abuzywności klauzul

umownych, następnie podniósł, iż gdyby nawet stwierdzić abuzywność, to klauzule

mogą zostać wypełnione przez zastosowanie przepisu dyspozytywnego, aby

w rezultacie powyższych rozważeń oddalić wniosek dowodowy z opinii biegłego.

Ponadto Sąd pierwszej instancji zignorował fakt, że w sprawie zostało zgłoszone

III CZ 64/26

2

roszczenie ewentualne o zapłatę, przy założeniu, iż umowa jest ważna. Sąd

Apelacyjny stwierdził ponadto, że w świetle materiału dowodowego zgromadzonego

w sprawie nie sposób podzielić poglądu o prawidłowym poinformowaniu powodów

o ryzyku kursowym. Sąd drugiej instancji doszedł wobec tego do przekonania,

że konieczne jest przeanalizowanie przez Sąd Okręgowy, które z postanowień

zawartej przez strony umowy są abuzywne i jak zmieniony kształt umowy wpływa

na zobowiązania finansowe obu stron, a ponadto zbadanie podstawy

materialnoprawnej żądania o zapłatę.

Zażalenie na ten wyrok wniósł pozwany, zaskarżając wyrok w całości,

wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Skarżący zarzucił naruszenie art. 384 § 1 i 4 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Rozpoznając przewidziane w art. 3941 § 11 k.p.c. zażalenie na kasatoryjne

orzeczenie sądu drugiej instancji, Sąd Najwyższy bada jedynie, czy sąd ten

prawidłowo zastosował art. 386 § 2 lub § 4 k.p.c. Sąd drugiej instancji może

bowiem w postępowaniu nieprocesowym uchylić zaskarżone orzeczenie

co do istoty sprawy i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania tylko

w przypadku nieważności postępowania (§ 2), nierozpoznania przez sąd pierwszej

instancji istoty sprawy albo gdy zachodzi konieczność przeprowadzenia przez ten

sąd postępowania dowodowego w całości (§ 4).

Zażalenie na orzeczenie kasatoryjne służy więc przeprowadzeniu kontroli,

czy orzeczenie zostało prawidłowo oparte na jednej z tych przesłanek, a zatem,

czy powołana przez sąd rozpoznający apelację przyczyna uchylenia odpowiada

ustawowej podstawie. Przedmiotem badania przy rozpoznaniu zażalenia jest

istnienie procesowych podstaw wydania przez sąd drugiej instancji orzeczenia

kasatoryjnego, zamiast merytorycznego zakończenia sprawy (postanowienia SN:

z 7 listopada 2012 r., IV CZ 147/12, OSNC 2013, nr 3, poz. 41; z 14 marca 2019 r.,

IV CZ 94/18).

Sąd Najwyższy przyjmuje konsekwentnie, że rozstrzygnięcie o uchyleniu

orzeczenia i przekazaniu sprawy do ponownego rozpoznania następuje w razie

stwierdzenia takich wad orzeczenia w postępowaniu sądu pierwszej instancji,

III CZ 64/26

3

których sąd drugiej instancji nie może sam usunąć, wydając orzeczenie

reformatoryjne. Prowadzenie przez sąd drugiej instancji uzupełniającego

postępowania dowodowego i orzekanie reformatoryjne powinno zatem stanowić

regułę, gdyż odpowiada założeniom apelacji pełnej. Przemawia to za ścieśniającą

wykładnią przyczyn uchylenia orzeczenia określonych w art. 386 § 2 i § 4 k.p.c.

2. Odnośnie do konieczności przeprowadzenia postępowania dowodowego

w całości w orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono, że wydanie orzeczenia

kasatoryjnego przez sąd drugiej instancji z powołaniem się na konieczność

przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości (art. 386 § 4 k.p.c.)

obejmuje wyłącznie te sytuacje, w których merytoryczne rozpoznanie sporu przez

sąd drugiej instancji wymagałoby przeprowadzenia przez ten sąd całego

postępowania dowodowego. Jeżeli konieczne jest jedynie uzupełnienie braków

postępowania dowodowego w określonej kwestii, w szczególności w następstwie

wyrażenia przez sąd drugiej instancji odmiennej oceny prawnej

lub przeprowadzenie dowodów, które sąd pierwszej instancji bezpodstawnie

pominął, nie zachodzi podstawa do uchylenia orzeczenia sądu pierwszej instancji,

gdyż sąd drugiej instancji, jako sąd merytoryczny, obowiązany jest uzupełnić

postępowanie dowodowe w niezbędnym zakresie (zob. m.in. postanowienia SN: z

17 marca 2016 r., II CZ 1/16; z 28 kwietnia 2021 r., III PZ 9/20; z 29 października

2020 r., III PZ 6/20; z 6 lutego 2015 r., II CZ 101/14; z 17 kwietnia 2013 r., V CZ

129/12).

Jest to konsekwencja przyjętego w polskiej procedurze cywilnej modelu

apelacji pełnej, który zakłada, że sąd drugiej instancji rozpatruje sprawę ponownie,

czyli w sposób w zasadzie nieograniczony jeszcze raz bada sprawę rozstrzygniętą

przez sąd pierwszej instancji. Tym samym, postępowanie apelacyjne, choć

odwoławcze, ma charakter merytoryczny, a z punktu widzenia metodologicznego

stanowi dalszy ciąg postępowania przeprowadzonego w pierwszej instancji.

Dokonanie przez sąd drugiej instancji ustaleń faktycznych umożliwia temu sądowi

ustalenie podstawy faktycznej i prawnej orzeczenia, a więc dobór właściwego

przepisu prawa materialnego, jego wykładnię oraz podjęcie aktu subsumcji.

W konsekwencji sąd drugiej instancji, stosownie do art. 378 § 1 k.p.c., rozpoznaje

sprawę merytorycznie w granicach zaskarżenia, dokonuje własnych ustaleń

III CZ 64/26

4

faktycznych, prowadzi lub ponawia dowody albo poprzestaje na materiale

zebranym w pierwszej instancji i ustala podstawę prawną orzeczenia niezależnie od

zarzutów podniesionych w apelacji (zob. uchwałę składu siedmiu sędziów SN z 31

stycznia 2008 r., III CZP 49/07, OSNC 2008, nr 6, poz. 55).

3. Pojęcie nierozpoznania istoty sprawy interpretowane jest jako wadliwość

rozstrzygnięcia, polegająca na wydaniu przez sąd pierwszej instancji orzeczenia,

które nie odnosi się do tego, co było przedmiotem sprawy, bądź na zaniechaniu

zbadania przez ten sąd materialnej podstawy żądania albo oceny merytorycznych

zarzutów strony przy bezpodstawnym przyjęciu, że istnieje przesłanka

materialnoprawna lub procesowa unicestwiająca roszczenie (zob. m.in.

postanowienie SN z 23 września 1998 r., II CKN 897/97, OSNC 1999 nr 1, poz. 22,

oraz wyroki SN z 12 lutego 2002 r., I CKN 486/00, i z 12 listopada 2007 r., I PK

140/07, OSNP 2009, nr 1-2, poz. 2).

Wykładnia językowa, systemowa i funkcjonalna tego zwrotu pozwala na

przyjęcie, że wszelkie inne wady rozstrzygnięcia, dotyczące naruszeń prawa

materialnego, czy też procesowego (poza nieważnością postępowania

i nieprzeprowadzeniem postępowania dowodowego w całości), nie uzasadniają

uchylenia orzeczenia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania. Tego

rodzaju braki w postępowaniu dowodowym i uchybienia prawu materialnemu

popełnione w procesie subsumpcji powinny być w systemie apelacji pełnej

załatwiane bezpośrednio w postępowaniu apelacyjnym (postanowienie SN z 27

lutego 2020 r., I CZ 2/20).

W szczególności w orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono, że oceny

o nierozpoznaniu istoty sprawy nie uzasadnia niedostateczne rozważenie przez sąd

pierwszej instancji przepisów prawa materialnego, mających zastosowanie

w sprawie, ani tym bardziej niedostateczne uzasadnienie wyrażonego w tym

zakresie stanowiska. Sąd drugiej instancji jest zobowiązany samodzielnie dokonać

oceny prawnej dochodzonego żądania i skonfrontować ją z zaskarżonym

orzeczeniem oraz uzasadniającymi go motywami, nie będąc przy tym ograniczony

zarzutami apelacji (tak m.in. postanowienie SN z 19 marca 2014 r., I CZ 18/14).

III CZ 64/26

5

4. Z uzasadnienia zaskarżonego orzeczenia wynika, że Sąd Okręgowy

uznał, iż kwestionowane przez powodów postanowienia umowy nie są abuzywne.

Nawet zaś stwierdzenie abuzywności poszczególnych klauzul umownych

odnoszących się do przeliczania wartości zobowiązań obu stron wynikających

z umów kredytu, czy ich nieważności na podstawie art. 58 § 3 k.c.

nie uzasadniałaby, zdaniem Sądu pierwszej instancji, uwzględnienia żądania

głównego powodów w postaci stwierdzenia nieważności umowy kredytu, gdyż

powstała na skutek eliminacji spornych postanowień luka mogłaby zostać

uzupełniona przy zastosowaniu przepisu dyspozytywnego, tj. art. 358 § 2 k.c. Sąd

Okręgowy oddalił wobec tego powództwo główne (oparte na nieważności zawartej

umowy kredytu), jak również powództwo ewentualne (oparte na nieważności

lub bezskuteczności jedynie niektórych postanowień umowy). Wyrok Sądu

pierwszej instancji odnosi się zatem do przedmiotu sprawy, a jego uzasadnienie

wyjaśnia przesłanki wydanego rozstrzygnięcia.

Niedokonanie oceny prawnej w sposób oczekiwany przez Sąd Apelacyjny,

nie może być kwalifikowane jako nierozpoznanie istoty sprawy. Sąd drugiej

instancji, będąc sądem w pełni uprawnionym do dokonania odmiennej oceny

prawnej istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności, powinien rozważyć,

czy przyjęta w postanowieniu Sądu pierwszej instancji kwalifikacja prawna wymaga

uzupełnienia ustaleń faktycznych i ewentualnie przeprowadzenia postępowania

dowodowego, a jeżeli tak, to w jakim zakresie, i takie uzupełniające postępowanie

dowodowe, kierując się wnioskami stron, przeprowadzić. Umożliwi to dokonanie

przez Sąd Apelacyjny prawidłowej oceny zasadności żądania i apelacji.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 § 1 w zw. z art.

3941 § 3 k.p.c. uchylił zaskarżony wyrok.

Marcin Łochowski

III CZ 64/26

6

(D.Z.)

[a.ł]