Sąd Najwyższy uchylił wyrok w sporze o dotację dla szkół niepublicznych z powiatem

Powodowie W. C. i K. G. domagali się solidarnie zapłaty od pozwanego

Powiatu O. kwoty 118 624,25 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od

szczegółowo wskazanych kwot i dat, na podstawie art. 90 ust. 3 ustawy z dnia 7

września 1991 r. o systemie oświaty (dalej: „u.s.o.”), jako wyrównania należnej im

dotacji z tytułu prowadzonej działalności w ramach niepublicznych jednostek

oświatowych.

III CZ 94/26

2

Wyrokiem z 19 marca 2024 r. Sąd Okręgowy we Wrocławiu zasądził

od pozwanego na rzecz powodów solidarnie kwotę 115 961,58 zł z ustawowymi

odsetkami za opóźnienie od szczegółowo określonych kwot i dat (pkt I),

a w pozostałej części powództwo oddalił (pkt II) i zasądził od pozwanego na rzecz

powodów solidarnie kwotę 16 336 zł tytułem kosztów procesu wraz z ustawowymi

odsetkami za opóźnienie (pkt III) oraz rozstrzygnął o brakujących kosztach

sądowych (pkt IV).

Sąd pierwszej instancji ustalił., że powodowie w 2007 r. prowadzili m.in. U. w

S. i S. w S. W dniu 4 stycznia 2007 r. Zarząd Powiatu O. podjął uchwałę nr […] w

sprawie określenia miesięcznej stawki dotacji na jednego wychowanka

niepublicznej placówki oświatowej oraz na jednego ucznia szkoły niepublicznej o

uprawnieniach szkoły publicznej w roku budżetowym 2007. Uchwalono, że stawki

dotacji na jednego ucznia w niepublicznych szkołach ponadgimnazjalnych dla

dorosłych ustalone zostają w wysokości 50% wydatków bieżących przewidzianych

w budżecie dla tego typu i rodzaju szkół publicznych zgodnie z uchwałą nr […]

Zarządu Powiatu O. z 21 grudnia 2006 r. w sprawie bonu oświatowego jako

podstawy ustalania wielkości planów finansowych szkół ponadgimnazjalnych, dla

których organem prowadzącym jest Powiat O., w przeliczeniu na jednego ucznia i

wynoszą: - dla ucznia liceum uzupełniającego lub liceum profilowanego dla

dorosłych 73,08 zł; dla ucznia technikum uzupełniającego, technikum lub szkoły

równorzędnej na podbudowie szkoły zawodowej dla dorosłych 73,82 zł; - dla ucznia

liceum ogólnokształcącego na podbudowie gimnazjum lub liceum

ogólnokształcącego na podbudowie szkoły zawodowej dla dorosłych 67,64 zł, a dla

ucznia szkoły zawodowej dla dorosłych 75,85 zł.

W U. w S. kształciło się w 2007 r.: w styczniu 52 uczniów, w lutym 43, w

marcu - maju po 38, w czerwcu 26, w lipcu i sierpniu po 13, we wrześniu 45, w

październiku 46, w listopadzie 47, zaś w grudniu 45 uczniów. Z kolei w S. w S. w

2007 r. kształciło się w 2007 r.: w styczniu 46 uczniów, w lutym - maju po 25, w

czerwcu - sierpniu po 13, we wrześniu 45, w październiku 45, w listopadzie 47, a w

grudniu 45 uczniów.

III CZ 94/26

3

Starostwo Powiatowe w O. wypłaciło w 2007 r. na rzecz powodów kwoty: 31

stycznia 18 894 zł, 27 lutego 14 595 zł, 25 marca 14 458 zł, 25 kwietnia 14 685 zł,

25 maja 14 685 zł, 25 czerwca 10 471 zł, 27 lipca 10 617 zł, 27 sierpnia 10 617 zł,

28 września 23 267 zł, 29 października 26 355 zł, 26 listopada 26507 zł i 19 grudnia

26 349 zł.

Powodowie w piśmie z 9 grudnia 2016 r. (nadanym w placówce pocztowej

12 grudnia 2016 r.) wniesionym do Sądu Rejonowego w Oleśnicy zawezwali Powiat

O. do próby ugodowej w zakresie wyrównania należnej im dotacji oświatowej za

okres od 1 stycznia 2007 r. do 31 grudnia 2007 r. , ale do zawarcia ugody nie

doszło, co stwierdził Sąd Rejonowy w Oleśnicy na posiedzeniu 24 lutego 2017 r.

w sprawie I Co 1335/16.

Na podstawie opinii biegłego sądowego Sąd Okręgowy ustalił, iż łącznie dla

obydwu szkół prowadzonych przez powodów różnica pomiędzy dotacją wypłaconą

przez pozwanego a dotacją należną za okres od stycznia do grudnia 2007 r. - bez

uwzględnienia rozdziałów klasyfikacji budżetowej nr 80123 i 85415 - wynosi

89 067,53 zł. Natomiast w wariancie uwzględniającym wydatki pierwotnie

planowane w poszczególnych rozdziałach budżetowych oraz liczbę uczniów

w danego typu i rodzajów szkół na 30 września 2007 r. różnica to wynosi

38 0126,70 zł, a z kolei w wariancie z uwzględnieniem wydatków rozdziałów

klasyfikacji budżetowej nr 80123 i 85415 sporna różnica wynosi 118 624,25 zł.

W rozważaniach prawnych Sąd a quo powołując się na art. 90 ust. 3c u.s.o.

stwierdził, że w stanie faktycznym sprawy adekwatną do obliczenia dotacji na

niepubliczną szkołę ponadgimnazjalną jest metodologia, w ramach której należy

sięgać do wydatków bieżących poniesionych przez szkoły publiczne tego samego

typu i rodzaju, które są zarazem wydatkami bieżącymi budżetu powiatu,

z uwzględnieniem wydatków rozdziałów klasyfikacji budżetowej nr 80123 i 85415

Częściowe oddalenie powództwa wiązało się z uwzględnieniem

podniesionego przez pozwanego zarzutu przedawnienia, zważywszy na

okoliczność, że w tym zakresie sporna kwota nie była objęta wnioskiem

o zawezwanie do próby ugodowej (chodzi o kwoty: 855,61 zł za styczeń 2007 r.,

206,72 zł za luty 2007 r., 195,37 zł za kwiecień 2007 r., 233 zł za maj 2007 r.,

III CZ 94/26

4

175,71 zł za czerwiec 2007 r., 495,80 zł za lipiec 2007 r. i 500,46 zł za sierpień

2007 r..

Apelację wywiódł pozwany, który zakwestionował wyrok Sądu Okręgowego

w zakresie rozstrzygającym w pkt I, III i IV.

Wyrokiem z 19 lutego 2026 r. Sąd Apelacyjny we Wrocławiu uchylił wyrok

Sądu Okręgowego we Wrocławiu i sprawę przekazał temu Sądowi do ponownego

rozpoznania oraz orzeczenia o kosztach postępowania apelacyjnego.

Sąd ad quem podzielając poczynione przez Sąd pierwszej instancji ustalenia

faktyczne stwierdził, że nie są one jednak wystarczające do rozstrzygnięcia

o istocie sprawy, tj. o roszczeniu odszkodowawczym powodów. W takiej sytuacji

procesowej Sąd Okręgowy nie rozpoznał istoty sprawy w rozumieniu art. 386 § 4

k.p.c., błędnie przyjmując, iż art. 90 ust. 3 u.s.o. może stanowić samoistną

podstawę prawną powództwa. Dysponowanie środkami przeznaczonymi na dotacje

oświatowe w ramach reżimu przewidzianego w tej ustawie wiąże się z tym, iż

jednostka samorządu terytorialnego nie może wypłacić dotacji po okresie, na który

została ona przyznana, a to ze względu na obowiązywanie zasady roczności.

W konsekwencji podmiot prowadzący niepubliczną placówkę oświatową, który

mimo spełnienia przesłanek wskazanych w art. 90 u.s.o. nie otrzymał należnej mu

dotacji albo otrzymał ją w zaniżonej wysokości nie może skutecznie domagać się jej

zapłaty, czyli wypłaty zaległej dotacji lub „wyrównania” dotacji. Niewykorzystane

środki pochodzące z dotacji oświatowej nie mogą stanowić źródła zysku

beneficjenta.

Jakkolwiek przepisy ustawy o systemie oświaty regulujące udzielanie dotacji

oświatowych (art. 90 u.s.o.) utraciły moc z dniem 1 stycznia 2018 r., ale zgodnie

z art. 91 ust. 2 ustawy z dnia 27 października 2017 r. o finansowaniu zadań

oświatowych, do wszczętych i niezakończonych przed dniem 1 stycznia 2018 r.

postępowań w przedmiocie ustalenia wysokości lub przekazania dotacji na rok

2017 r. lub lata wcześniejsze, stosuje się przepisy dotychczasowe. Niemniej jednak

w obecnym stanie prawnym, w postępowaniu cywilnym mogą być dochodzone

jedynie roszczenia odszkodowawcze o naprawie szkody wynikłej z niedokonania

przez podmiot publicznoprawny zapłaty dotacji w należnej beneficjentowi

III CZ 94/26

5

wysokości. Wprawdzie w orzecznictwie występują rozbieżności w zakresie

rozliczenia roszczeń o zapłatę, czy też dopłatę zaniżonych dotacji, ale obecnie

dominuje linia orzecznicza, zgodnie z którą roszczenie to ma charakter

odszkodowawczy, zaś jego źródłem jest art. 417 § 1 k.c., a wobec tego kwestia

ustalenia zasadności i ewentualnej wysokości roszczenia powodów nie może być

oderwana od oceny, czy po ich stronie wystąpiła szkoda w rozumieniu

odpowiedzialności odszkodowawczej. Jeśli zatem podmiot mający zrealizować cele

oświatowe, które sfinansowane miały zostać z przyznanej dotacji, nie wykonał tego,

a w związku czym nie poniósł wydatków na ich sfinansowanie, to nie poniósł

szkody i nie jest mu wówczas należne odszkodowanie.

W takim stanie rzeczy, zdaniem Sądu drugiej instancji, Sąd pierwszej

instancji powinien przeprowadzić pełne postępowanie dowodowe i ustalić czy

i w jakiej wysokości powodowie wydatkowali ze swoich środków na realizacje celów

prowadzonych przez siebie placówek oświatowych, podlegających dotacji

w ramach art. 90 ust. 3 u.s.o. Nie może tego zastąpić złożenie na etapie

postępowania apelacyjnego szeregu dowodów z dokumentów dotyczących

ponoszonych przez powodów kosztów bowiem nie można na ich podstawie ustalić,

które koszty niezbędne do prowadzenia szkoły musiały być poniesione przez nich

z uwagi na brak dotacji.

W zażaleniu powodowie zaskarżając wyrok Sądu drugiej instancji w całości

wnieśli o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania oraz

rozstrzygnięcia o kosztach postępowania zażaleniowego. Zarzucili naruszenie

prawa procesowego, tj.: art. 386 § 4 k.p.c. w zw. z art. 382 k.p.c. i art. 378 § 1 k.p.c.

na skutek uchylenia wyroku Sądu pierwszej instancji i przekazania sprawy do

ponownego rozpoznania w sytuacji, gdy Sąd odwoławczy dysponował materiałem

dowodowym umożliwiającym wydanie orzeczenia co do meritum sprawy przy

uwzględnieniu argumentacji prawnej odnośnie do charakteru roszczenia powodów

przedstawionej w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku; art. 382 k.p.c. przez

zaniechanie dokonania oceny dowodów, w tym w szczególności zgromadzonych

w postępowaniu apelacyjnym, które umożliwiały Sądowi drugiej instancji

merytoryczne rozstrzygnięcie sprawy; art. 385 k.p.c. przez zaniechanie wydania

wyroku merytorycznego oddalającego apelacje jako bezzasadną w sytuacji, gdy

III CZ 94/26

6

zgromadzone w postępowaniu apelacyjnym dowody umożliwiały weryfikację

zasadności apelacji pozwanego przy uwzględnieniu argumentacji prawnej

odnoszącej się do charakteru roszczenia powodów przedstawionej w uzasadnieniu

zaskarżonego wyroku.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W obowiązującym modelu apelacji pełnej rola sądu drugiej instancji nie

ogranicza się jedynie do samego aktu kontroli zaskarżonego rozstrzygnięcia, ale

obejmuje także powinność merytorycznego rozpoznania sprawy. Celem

postępowania apelacyjnego jest bowiem ponowne i wszechstronne merytoryczne

rozpoznanie sprawy (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 27 kwietnia

2017 r., IV CZ 10/17, niepubl.). Merytoryczne rozpoznanie sprawy przez sąd drugiej

instancji odbywa się przy zastosowaniu właściwych przepisów postępowania,

tj. przepisów regulujących postępowanie apelacyjne, a gdy brak takich przepisów,

przy zastosowaniu unormowań dotyczących postępowania przed sądem pierwszej

instancji (art. 391 § 1 k.p.c.). Zgodnie z art. 382 k.p.c. sąd drugiej instancji orzeka

na podstawie materiału zebranego w postępowaniu w pierwszej instancji oraz

w postępowaniu apelacyjnym. Z tak ukształtowanego zakresu kompetencji sądu

drugiej instancji oraz treści art. 386 § 2 i 4 k.p.c. wynika, że postępowanie to - co do

zasady - powinno zakończyć się wydaniem orzeczenia kończącego postępowanie.

W postępowaniu wywołanym zażaleniem strony, skierowanym na podstawie

art. 394¹ § 1¹ k.p.c. przeciwko uchyleniu przez sąd drugiej instancji wyroku sądu

pierwszej instancji i przekazaniu sprawy do ponownego rozpoznania, ocenie

podlega jedynie prawidłowość zakwalifikowania przez sąd odwoławczy określonej

sytuacji procesowej jako odpowiadającej powołanej przez ten sąd podstawie

orzeczenia kasatoryjnego. Ocena ta nie obejmuje natomiast zarówno

merytorycznego stanowiska prawnego sądu drugiej instancji, jak i prawidłowości

zastosowania przepisów prawa procesowego, które nie odnoszą się do kwalifikacji

powstałej sytuacji procesowej w kontekście przesłanek z art. 386 § 4 k.p.c.

Oznacza to, że Sąd Najwyższy sprawdza jedynie, czy rzeczywiście doszło do

nierozpoznania przez sąd pierwszej instancji istoty sprawy, albo czy wydanie

wyroku wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości (zob.

III CZ 94/26

7

postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 22 listopada 2013 r., II CZ 79/13,

nie publ., z dnia 24 stycznia 2014 r., V CZ 87/13, nie publ., z dnia 22 lipca 2015 r.

I UZ 6/15, nie publ.). Wszelkie inne wady, dotyczące naruszeń prawa materialnego,

czy też procesowego (poza nieważnością postępowania - art. 386 § 2 k.p.c.), nie

uzasadniają uchylenia orzeczenia i przekazania sprawy do ponownego

rozpoznania. Wszystkie tego rodzaju braki, jak wspomniano wyżej, powinny być

w systemie apelacji pełnej załatwiane bezpośrednio w postępowaniu apelacyjnym

(por. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 19 grudnia 2012 r., II CZ 141/12,

nie publ.; z dnia 2 października 2014 r., IV CZ 68/14, nie publ.).

Pojęcie nierozpoznania istoty sprawy interpretowane jest jako wadliwość

rozstrzygnięcia, polegająca na wydaniu przez sąd pierwszej instancji orzeczenia,

które nie odnosi się do tego, co było przedmiotem sprawy, bądź na zaniechaniu

zbadania przez ten Sąd materialnej podstawy żądania albo oceny merytorycznych

zarzutów strony przy bezpodstawnym przyjęciu, że istnieje przesłanka

materialnoprawna lub procesowa unicestwiająca roszczenie (por. postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 23 września 1998 r., II CKN 897/97, OSNC 1999 nr 1,

poz. 22; wyroki Sądu Najwyższego z dnia 12 lutego 2002 r., I CKN 486/00,

OSP 2003 nr 3, poz. 36 oraz z dnia 12 listopada 2007 r., I PK 140/07, OSNP 2009,

nr 1-2, poz. 2).

Nierozpoznanie istoty sprawy ma miejsce także w razie dokonania przez

sąd pierwszej instancji oceny prawnej żądania bez ustalenia podstawy faktycznej,

co wymagałoby czynienia kluczowych ustaleń po raz pierwszy w instancji

odwoławczej; respektowanie uprawnień stron wynikających z zasady

dwuinstancyjności postępowania sądowego uzasadnia w takich wypadkach

uchylenie orzeczenia (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 5 grudnia

2012 r., I CZ 168/12, OSNC 2013, nr 5, poz. 68, z dnia 23 września 2016 r.,

II CZ 73/16, nie publ., z dnia 8 marca 2017 r., IV CZ 126/16 nie publ. i z dnia

8 marca 2017 r., IV CZ 130/16, nie publ.). Uchylenie wyroku z powodu

nierozpoznania istoty sprawy będzie zatem uzasadnione między innymi wtedy,

gdy sąd pierwszej instancji nie zbada podstaw pozwu, nie przeprowadzi w tym

zakresie postępowania dowodowego i nie dokona oceny materialno-prawnych

przesłanek żądania w ustalonym stanie faktycznym. Nieuprawniona jest jednak

III CZ 94/26

8

teza, iż o nierozpoznaniu istoty sprawy, świadczy potrzeba poczynienia nowych

ustaleń, co do okoliczności faktycznych sprawy, choćby decydujących z punktu

widzenia kierunku jej rozstrzygnięcia. (zob. postanowienia Sądu Najwyższego

z dnia 9 sierpnia 2016 r., II CZ 113/16, nie publ., z dnia 20 stycznia 2015 r.,

V CZ 91/14 nie publ. oraz z dnia 5 marca 2015 r., V CZ 126/14, nie publ.).

Z kolei ocenę, czy sprawa wymaga przeprowadzenia postępowania

dowodowego w całości, należy odnieść do tych dowodów, które dla rozpoznania

istoty sprawy miałyby zasadnicze znaczenie, zaś przeprowadzone przez Sąd

pierwszej instancji dowody nie były istotne dla rozstrzygnięcia sprawy

(por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 17 kwietnia 2013 r., V CZ 129/12,

nie publ. i z dnia 20 lutego 2015 r., V CZ 119/14, nie publ.).

Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku wynika, że Sąd drugiej instancji

dokonał odmiennej od Sądu pierwszej instancji oceny prawnej odnośnie do

charakteru prawnego dochodzonego przez powodów roszczenia. Takiej jednak

sytuacji procesowej nie można identyfikować z nierozpoznaniem przez Sąd

pierwszej instancji istoty sprawy w przedstawionym wyżej rozumieniu.

Odmienna ocena prawna, nawet jeśli łączy się z potrzebą poczynienia

uzupełniających ustaleń w oparciu o zgromadzony w postępowaniu przed sądami

obu instancji materiał dowodowy, nie upoważnia do przypisania sądowi pierwszej

instancji nierozpoznania istoty sprawy, a dowodzi jedynie, że istota sprawy została

rozpoznana nieprawidłowo. W takim zaś przypadku, sąd drugiej instancji orzekając

na podstawie art. 382 k.p.c. zobowiązany jest naprawić dostrzeżone wadliwości,

mając na uwadze zasady rozkładu ciężaru dowodu, i należycie zastosować prawo

materialne.

Z pisemnych motywów rozstrzygnięcia Sądu Apelacyjnego nie sposób także

wyprowadzić wniosku, że w zaskarżonym apelacją zakresie zachodzi potrzeba

przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości. Nie ma więc przeszkód

prawnych, by w zakresie koniecznym do prawidłowego zastosowania prawa

materialnego Sąd drugiej instancji przeprowadził uzupełniające postępowanie

dowodowe i dokonał stosownych uzupełniających ustaleń faktycznych.

III CZ 94/26

9

Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c.

w zw. z art. 3941 § 3 k.p.c., a orzeczenie o kosztach postępowania zażaleniowego

pozostawił, zgodnie z art. 108 § 2 k.p.c. w zw. z art. 398²¹ k.p.c. i art. 394¹ § 3

k.p.c., sądowi, który wyda orzeczenie kończące postępowanie w sprawie.

Władysław Pawlak

[PG]

[a.ł]