Sąd Najwyższy odmówił uchwały o kolejności działu spadku i podziału majątku wspólnego

III CZP 28/25

2

Wnioskodawczyni E.S. wniosła apelację od postanowienia Sądu

Rejonowego w Koninie z dnia 28 stycznia 2025 r. wydanego w sprawie o dział

spadku po W.L. z udziałem M.L. i D.S.. Zarzuciła w szczególności naruszenie art.

233 § 1 k.p.c. przez błędne uznanie za wiarygodne opinii biegłych i ustalenie

zaniżonej wartości dzielonej nieruchomości oraz zaniżonej kwoty odszkodowania.

Rozpoznając apelację, Sąd Okręgowy zauważył, że z niekwestionowanych

ustaleń faktycznych wynika, iż wszystkie składniki majątkowe wchodzące w skład

spadku były objęte wspólnością majątkową małżeńską spadkodawczyni W.L. i jej

męża S.L.. W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że jeżeli w skład

spadku wchodzi udział spadkodawcy w majątku objętym małżeńską wspólnością

ustawową do dokonania działu spadku konieczne jest uprzednie albo łączne

przeprowadzenie podziału majątku wspólnego, chyba że zapadł już prawomocny

wyrok rozstrzygający o żądaniu ustalenia nierównych udziałów oraz żądaniach

zwrotu wydatków, nakładów i innych świadczeń z majątku wspólnego na majątek

osobisty lub odwrotnie (zob. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 2 marca 1972 r., III

CZP 100/71, OSNCP 1972, nr 7-8, poz. 129). Rozważając argumenty na rzecz tego

stanowiska, Sąd Okręgowy podniósł jednak, że w okolicznościach rozpoznawanej

sprawy, ze względu na śmierć małżonka spadkodawczyni, nie zachodzi nawet

hipotetyczna możliwość ustalenia nierównych udziałów w majątku wspólnym (art.

43 § 2 k.r.o.). Ponadto, ani wnioskodawczyni ani inni uczestnicy postępowania nie

twierdzą, że dokonano nakładów lub wydatków z majątku wspólnego na majątek

osobisty jednego z małżonków lub odwrotnie.

Na tym tle Sąd Okręgowy wyraził przypuszczenie, że przeprowadzenie

podziału majątku pozostałego po ustaniu wspólności majątkowej małżeńskiej

między spadkodawczynią a jej mężem nie miałoby wpływu na skład i wartość

dzielonego spadku. Z drugiej jednak strony, jak zauważył Sąd, przyjęcie, że

w okolicznościach sprawy konieczne jest jednoczesne dokonanie podziału majątku

po ustaniu wspólności majątkowej małżeńskiej może skutkować oceną, że Sąd

Rejonowy nie rozpoznał istoty sprawy, co determinowałoby kierunek rozstrzygnięcia

Sądu Okręgowego.

III CZP 28/25

3

W tym stanie rzeczy, Sąd Okręgowy powziął i przedstawił do rozstrzygnięcia

Sądowi Najwyższemu wątpliwości objęte sentencją postanowienia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przypadki, w których do przedmiotu lub zespołu przedmiotów majątkowych

uprawnionych jest kilka osób, mają różny charakter i niejednolity reżim prawny (art.

195 i n. k.c., art. 1035 i n. k.c., art. 31 i n. k.r.o.). Odrębnie, zarówno w płaszczyźnie

prawa materialnego, jak i procesowego, uregulowano również sposób wyjścia

z różnych typów wspólności (art. 617 i n., art. 680 i n., art. 567 i n. k.p.c.). Reżimy te

mogą nakładać się na siebie, co wynika z jednej strony z tego, że te same podmioty

mogą być objęte różnymi typami wspólności majątkowej, z drugiej zaś z tego, że

kodeks postępowania cywilnego, mimo co do zasady autonomicznej regulacji

poszczególnych postępowań działowych, posługuje się w tej materii techniką

odesłań (por. art. 567 § 3, art. 688 k.p.c.), przyjmując za punkt odniesienia

postępowanie o zniesienie współwłasności (art. 617 i n. k.p.c.).

Relacja między postępowaniem o dział spadku a postępowaniem o podział

majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej między małżonkami została

kompleksowo wyjaśniona w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 2 marca 1972 r.,

III CZP 100/71, OSNCP 1972, nr 7-8, poz. 129, w której tezie stwierdzono, że jeżeli

w skład spadku wchodzi udział spadkodawcy w majątku objętym małżeńską

wspólnością ustawową, do dokonania działu spadku niezbędne jest uprzednie albo

jednoczesne z działem spadku, połączone w tym samym postępowaniu,

przeprowadzenie podziału majątku wspólnego, chyba że zapadł już prawomocny

wyrok rozstrzygający o żądaniu ustalenia nierównych udziałów małżonków

w majątku wspólnym oraz o żądaniach zwrotu wydatków, nakładów i innych

świadczeń z majątku wspólnego na majątek odrębny lub odwrotnie, albo że

częściowy dział spadku nie dotyczy udziału spadkodawcy w majątku wspólnym.

W motywach uchwały Sąd Najwyższy zauważył, że jakkolwiek kodeks

postępowania cywilnego nie zawiera wyraźnej regulacji, która narzucałaby

sekwencję wychodzenia ze wspólności spadkowej i wspólności ustawowej

małżeńskiej po jej ustaniu, to jednak konieczność poprzedzenia działu spadku

III CZP 28/25

4

wyjściem ze wspólności majątkowej małżeńskiej wynika pośrednio z innych

przepisów ustawy. Do chwili przeprowadzenia podziału majątku wspólnego nie

można bowiem ustalić wysokości udziału spadkodawcy w majątku wspólnym,

ponieważ żądanie ustalenia nierównych udziałów, którego podstawę

materialnoprawną stanowi art. 43 § 2 i 3 k.r.o., może być rozpoznawane wyłącznie

w postępowaniu o podział majątku wspólnego (art. 567 § 1 k.p.c.), nie zaś

w postępowaniu o dział spadku. Jednocześnie, dział spadku z pominięciem

uprzedniego podziału majątku wspólnego prekludowałby żądanie ustalenia

nierównych udziałów w majątku wspólnym. Ponadto, ustalenie składu i wartości

spadku (art. 684 k.p.c.) musi zostać poprzedzone ewentualnymi rozliczeniami

z tytułu wydatków, nakładów i innych świadczeń z majątku wspólnego na majątek

osobisty małżonka i z majątku osobistego na majątek wspólny, o których stanowi

art. 45 k.r.o. Rozliczenia te mogą rzutować na to, jaki majątek przypadnie zmarłemu

małżonkowi, a w konsekwencji wejdzie w skład spadku, a jedyną w zasadzie drogą

ich dokonania, z zastrzeżeniem ewentualnego procesu, jest podział majątku

wspólnego (art. 45 § 2 k.r.o.). W konkluzji Sąd Najwyższy doszedł do wniosku, że

dział spadku bez uprzedniego przeprowadzenia podziału majątku wspólnego jest

w rozważanej sytuacji możliwy tylko wtedy, gdy zapadło już prawomocne

orzeczenie rozstrzygające o żądaniu ustalenia nierównych udziałów małżonków

w majątku wspólnym oraz o żądaniach zwrotu wydatków, nakładów i innych

świadczeń z majątku wspólnego na majątek odrębny lub odwrotnie, ewentualnie

zaś – jeżeli przedmiotem żądania jest częściowy dział spadku (art. 1038 § 1 k.c.),

z wyłączeniem tej jego części, która pochodzi z majątku wspólnego spadkodawcy

i jego małżonka.

Pogląd przyjęty w przywołanej uchwale Sądu Najwyższego był wielokrotnie

podzielany w późniejszym orzecznictwie i można mu przypisać utrwalony charakter

(por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 12 czerwca 1986 r., III CZP 28/86, OSNCP

1987, nr 5-6, poz. 74, postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 5 czerwca 1991 r.,

III CRN 125/91, z dnia 21 października 1998 r., II CKU 56/98, z dnia 9 maja 2003 r.,

V CKN 363/01, z dnia 2 czerwca 2016 r., III CSK 119/16, z dnia 5 września 2017 r.,

I CSK 104/17, z dnia 10 lipca 2020 r., II CSK 583/18; zob. też wcześniej orzeczenie

Sądu Najwyższego z dnia 13 grudnia 1959 r., 4 CR 872/59, OSNPG 1960, nr 7,

III CZP 28/25

5

poz. 24). Sąd Najwyższy zauważał przy tym, że pominięcie koniecznej sekwencji

działów może prowadzić do nierozpoznania istoty sprawy (por. postanowienia Sądu

Najwyższego z dnia 13 lutego 2014 r., V CZ 3/14 i z dnia 20 marca 2024 r., III CZ

208/23). Prezentowany w judykaturze pogląd aprobowany jest również w doktrynie,

w której zauważa się, w ślad za orzecznictwem, że gdy w skład spadku wchodzi

udział spadkodawcy w majątku objętym małżeńską wspólnością ustawową, dział

spadku wymaga uprzedniego albo jednoczesnego przeprowadzenia podziału

majątku wspólnego, przy czym możliwość połączenia tych postępowań działowych

wynika z art. 689 k.p.c.

Jak wynikało z uzasadnienia przedstawionego zagadnienia, zapatrywania

tego – jako zasady – nie negował również Sąd Okręgowy. Wątpliwości Sądu

sprowadzały się natomiast do celowości aplikacji tego stanowiska w konkretnej

sprawie z racji występujących w niej szczególnych okoliczności, w których w świetle

art. 43 § 2 k.r.o. nie jest już możliwe ustalenie nierównych udziałów w majątku

wspólnym, a dotychczasowy przebieg postępowania o dział spadku i postawa jego

uczestników nie wskazują, aby mieli oni dochodzić rozliczeń wskazanych w art. 45

§ 2 i 3 k.r.o.

W tym względzie należało jednak zauważyć, że jak wielokrotnie wskazywano

w orzecznictwie, zagadnienie prawne przedstawiane Sądowi Najwyższemu na

podstawie art. 390 § 1 k.p.c. musi implikować poważne i zdatne do uogólnionego

rozstrzygnięcia wątpliwości interpretacyjne, a zarazem nie może zmierzać do

zastąpienia sądu meriti w powinności wydania orzeczenia w konkretnej sprawie.

Sąd rozpoznający apelację nie może tym samym, odwołując się do art. 390

§ 1 k.p.c., przenosić na Sąd Najwyższy decyzji jurysdykcyjnej, do której podjęcia

jest funkcjonalnie właściwy w konkretnym układzie procesowym (por.

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 2022 r., III CZP 68/22 i powołana

tam dalsza judykatura). Do podjęcia tej decyzji sprowadzały się natomiast w istocie

wątpliwości Sądu Okręgowego, skoro ich podłożem były nie tyle argumenty prawne

mogące podważać utrwalone stanowisko Sądu Najwyższego co do pożądanej

kolejności rozważanych postępowań działowych, lecz wątpliwości co do

przystawalności utrwalonego w judykaturze i doktrynie stanowiska do

indywidualnych okoliczności konkretnej sprawy, które w ocenie Sądu Okręgowego

III CZP 28/25

6

mogłyby usprawiedliwiać – w tej konkretnej sprawie – rozważenie celowości

odmiennego podejścia.

W tym stanie rzeczy należało uznać, że nie zostały spełnione przesłanki

podjęcia uchwały przez Sąd Najwyższy.

Uzupełniająco należało jednak dostrzec, że wobec fakultatywnego

charakteru art. 689 k.p.c. i braku ustawowej sekwencji działów, gdy wspólność

dzielonego majątku wynika z kilku źródeł, u podstaw przyjmowanego

w orzecznictwie i piśmiennictwie poglądu co do relacji postępowania o dział spadku

i podział majątku wspólnego tkwią względy prakseologiczne i intencja

poszanowania uprawnień wynikających z art. 43 § 2 k.r.o. oraz art. 45 k.r.o., które

mogłyby doznać uszczerbku w razie dokonania działu spadku bez uprzedniego

podziału majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej małżeńskiej. Natura

tych motywów nie wyklucza określonych koncesji, jeżeli – w konkretnej sytuacji –

nie ma wątpliwości, że ryzyko takiego uszczerbku nie zachodzi, czemu dał wyraz

Sąd Najwyższy już w sentencji uchwały z dnia 2 marca 1972 r., III CZP 100/71,

wskazując na przypadek, w którym kwestie ustalenia nierównych udziałów

małżonków w majątku wspólnym i roszczeń wynikających z art. 45 § 2 i 3 k.r.o.

zostały uprzednio prawomocnie rozstrzygnięte.

Na równi z prawomocnym rozstrzygnięciem żądania ustalenia nierównych

udziałów można traktować sytuację, w której zgodnie z art. 43 § 2 k.r.o. ustalenie

nierównych udziałów w majątku wspólnym nie jest możliwe. Dochodzenie roszczeń,

o których mowa w art. 45 § 2 i 3 k.r.o., leży natomiast w sferze autonomii woli, toteż

nie ma przeszkód, aby uprawnieni wiążąco porozumieli się w tej materii w sposób,

który pozwoli sądowi przyjąć, że dokonanie działu spadku nie spowoduje

uszczerbku w ich interesach. W każdym jednak przypadku należy wziąć pod uwagę

nie tylko możność ustalenia nierównych udziałów w majątku wspólnym, lecz także

wystąpienia z roszczeniami określonymi w art. 45 § 2 i 3 k.r.o. (por. postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 21 października 1998 r., II CKU 56/98), przy czym samo

przypuszczenie sądu, że zainteresowani nie podniosą takich roszczeń,

motywowane przebiegiem postępowania o dział spadku, nie jest wystarczające. Na

okoliczność, że bierna postawa uczestników nie oznacza, że w razie prawidłowego

III CZP 28/25

7

toku postępowania, uwzględniającego jednoczesny podział majątku wspólnego,

roszczenia takie nie zostaną zgłoszone, zwrócił skądinąd trafnie uwagę także Sąd

Okręgowy.

Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji.

Monika Koba

Paweł Grzegorczyk

Karol Weitz

(K.G.)

[r.g.]