Pływalnia może być przedsiębiorstwem z art. 435 k.c., gdy urządzenia na sile przyrody są niezbędne

M.B. wystąpiła z pozwem o zasądzenie od I. S.A. w W.: kwoty 35 000 zł

tytułem zadośćuczynienia oraz kwoty 16 816 zł tytułem odszkodowania (wraz z

ustawowymi odsetkami za opóźnienie) w związku z urazem, jakiego doznała

podczas pobytu w Parku Wodnym „[…]” położonym w S., należącym do gminy S.

Wyrokiem z 21 stycznia 2025 r. Sąd Rejonowy Poznań-Nowe Miasto i Wilda

w Poznaniu zasądził od pozwanej na rzecz powódki kwotę 20 000 zł tytułem

zadośćuczynienia z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 30 września 2020 r.

do dnia zapłaty (punkt 1.), w pozostałym zakresie, tj. co do zadośćuczynienia

w części powyżej 20 000 zł oraz w całości co do odszkodowania powództwo oddalił

(punkt 2.) oraz rozstrzygnął o kosztach procesu, obciążając nimi powódkę

w 61,74% a pozwaną w 38,59%, a ich szczegółowe wyliczenie pozostawił

referendarzowi sadowemu (pkt 3). Sąd pierwszej instancji uznał, że Park Wodny

„[…]” stanowi przedsiębiorstwo wprawiane w ruch za pomocą sił przyrody, co

uzasadnia przyjęcie jako podstawy odpowiedzialności odszkodowawczej art.

435 k.c.

Apelację od wyroku Sądu pierwszej instancji wniosła pozwana, zaskarżając

to orzeczenie w części uwzględniającej powództwo oraz co do rozstrzygnięcia

o kosztach procesu. W toku postępowania apelacyjnego Sąd Okręgowy

w Poznaniu postanowieniem z 1 grudnia 2025 r. przedstawił Sądowi Najwyższemu

do rozstrzygnięcia następujące zagadnienie prawne: „Czy pływalnia gminna,

całoroczna, mieszcząca pod jednym dachem trzy baseny (sportowy, rekreacyjny

i brodzik dziecięcy) o łącznej powierzchni ok. 450 m2 i głębokości do 1,8 m, gdzie

utrzymywana jest podwyższona stała temperatura wody, ponadto - znajdują się tam

dodatkowe urządzenia zwiększające atrakcyjność obiektu (m.in. gejzer powietrzny,

urządzenia do masażu wodnego, zjeżdżalnie, jaccuzi), jest w rozumieniu art.

435 § 1 k.c. przedsiębiorstwem wprawianym w ruch za pomocą sił przyrody?”.

W uzasadnieniu wskazanego wyżej postanowienia Sąd Okręgowy w Poznaniu

wskazał, że w judykaturze sądów powszechnych nie brak orzeczeń, w których

dokonywano kwalifikacji pływalń, parków wodnych czy aguaparków do kategorii

III CZP 3/26

3

przedsiębiorstw wprawianych w ruch za pomocą sił przyrody bądź też przeciwnie -

odmawiano im tego przymiotu, przy czym oba poglądy są silnie reprezentowane.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 435 § 1 k.c., prowadzący na własny rachunek

przedsiębiorstwo lub zakład wprawiany w ruch za pomocą sił przyrody (pary, gazu,

elektryczności, paliw płynnych itp.) ponosi odpowiedzialność za szkodę na osobie

lub mieniu, wyrządzoną komukolwiek przez ruch przedsiębiorstwa lub zakładu,

chyba że szkoda nastąpiła wskutek siły wyższej albo wyłącznie z winy

poszkodowanego lub osoby trzeciej, za którą nie ponosi odpowiedzialności.

Powyższy przepis wprowadza jeden z przypadków odpowiedzialności na

zasadzie ryzyka, tak zwaną rozszerzoną odpowiedzialność przedsiębiorstw

wprowadzanych w ruch za pomocą sił przyrody opartą na zasadzie ryzyka, jednak

odpowiedzialność ta istnieje pod warunkiem, że szkoda pozostaje w normalnym

związku przyczynowym z ruchem przedsiębiorstwa. Historycznie wprowadzenie

tzw. odpowiedzialności na zasadzie ryzyka wiązało się z powstaniem szczególnego

rodzaju zagrożeń w obrocie, związanych z rozwojem techniki oraz wykorzystywaniu

różnorodnych urządzeń w działalności gospodarczej człowieka (zwykle

komunikacyjnej lub eksploatacyjnej), w odniesieniu do których ochrona prawna

według tradycyjnych zasad odpowiedzialności opartej na przesłankach winy

i bezprawności okazywała się niewystarczająca (L. Enneccerus, H.C. Nipperdey,

Allgemeiner Teil des Bűrgerlichen Rechts. Ein Lehrbuch, wyd. 15, Tűbingen 1960,

s. 1341; zob. też K. Larenz, C.-W. Canaris, Lehrbuch des Schuldrechts. Band

2.2.,wyd. 13, Műnchen 1994, s. 600 i n.; B. Lewaszkiewicz-Petrykowska,

Odpowiedzialność cywilna prowadzącego na własny rachunek przedsiębiorstwo

wprawiane w ruch za pomocą sił przyrody (art. 435 k.c.), Warszawa 1967, s.

13 i n.). W tych bowiem przypadkach szkoda okazywała się nieunikniona nawet

przy dołożeniu należytej staranności z uwagi na niebezpieczny rodzaj działalności

przedsiębiorstwa, a zatem uznano, że odpowiedzialność wówczas musi powstać za

samodzielnie stworzone zagrożenie, której to działalności nie powinno się

prowadzić na cudze ryzyko, skoro stanowi ona swoisty koszt jej prowadzenia przez

osobę odpowiedzialną (L. Enneccerus, H.C. Nipperdey, Allgemeiner Teil des

III CZP 3/26

4

Bűrgerlichen Rechts, s. 1342). Od czasu wprowadzenia przepisów

o odpowiedzialności na zasadzie ryzyka i tym samym odejściu od naprawdę

wyjątkowych przypadków odpowiedzialności bez winy tradycyjnie wyróżnianych od

czasów prawa rzymskiego aktualne pozostaje pytanie o zakres przedmiotowy

odpowiedzialności odrzucającej przesłankę winy. W prawie polskim zakres ten jest

wciąż istotnie ograniczony, choć już ujęty nie kazuistycznie, jak w niektórych innych

europejskich prawodawstwach (zob. np. P. Ratusznik, Glosa do postanowienia

Sądu Najwyższego – Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 10 kwietnia

2024 r., III PSK 42/23, OSP 2026, z. 3, s. 99. Jednocześnie z uwagi na ogólne

przesłanki przedmiotowe i podmiotowe zakres ten wciąż budzi wątpliwości

w judykaturze i doktrynie. Wyrazem tych wątpliwości jest także przedstawione

zagadnienie prawne.

Przyjęcie, że podmiot jako prowadzący przedsiębiorstwo wprawiane w ruch

za pomocą sił przyrody może ponosić odpowiedzialność za szkodę spowodowaną

ruchem tego przedsiębiorstwa na podstawie art. 435 § 1 k.c., nie przesądza jednak

jeszcze automatycznie o tym, że w konkretnych, ustalonych okolicznościach

faktycznych, zachodzi podstawa do przyjęcia odpowiedzialności za szkodę. Już

w tym miejscu należy zaznaczyć, że przesłanka „ruchu przedsiębiorstwa”, o której

mowa w tym przepisie, odnosi się do funkcjonowania przedsiębiorstwa jako całości,

a nie do ruchu jego poszczególnych elementów (urządzeń).

Artykuł 435 § 1 k.c. odwołuje się w szczególności do pojęcia

„przedsiębiorstwa”, pod którym należy rozumieć przedsiębiorstwo w znaczeniu

przedmiotowym, tj. zgodnie z definicją zawartą w art. 551 k.c. (zob. np. wyrok SN

z 24 czerwca 2025 r., I PSKP 21/24). Trafności tego wniosku nie zmienia fakt, iż

definicja ta została do kodeksu wprowadzona później niż regulacja art. 435 § 1 k.c.

W judykaturze Sądu Najwyższego przyjmuje się, że przedsiębiorstwem

wprawianym w ruch za pomocą sił przyrody w rozumieniu art. 435 k.c. jest między

innymi: kopalnia (zakład górniczy), zakład przemysłowy emitujący substancje

trujące, zakład gazowniczy, zakład energetyczny, przedsiębiorstwo transportu

kolejowego, państwowy ośrodek maszynowy, przedsiębiorstwo transportowe

posługujące się mechanicznymi środkami komunikacji, przedsiębiorstwo

III CZP 3/26

5

tramwajowe, młyn, spółdzielnia kółek rolniczych, przedsiębiorstwo jajczarsko-

drobiarskie, przedsiębiorstwo posługujące się statkami powietrznymi do zabiegów

agrotechnicznych, przedsiębiorstwo zajmujące się żeglugą morską,

przedsiębiorstwo budowlane, terminal kontenerowy, gospodarstwo rolne oraz

zakład mechaniki pojazdowej, jeżeli prowadzenie danego rodzaju działalności oraz

uzyskiwanie jej efektów pozostaje w bezpośrednim związku ze stanem nasycenia

i wykorzystania urządzeń poruszanych za pomocą sił przyrody (orzeczenie składu

siedmiu sędziów SN z 13 czerwca 1960 r., 1 CR 165/60, OSNC 1962, Nr 1, poz.

11; orzeczenie SN z 29 maja 1946 r., C I 179/46, PiP 1949, z. 12; uchwały SN:

z 7 kwietnia 1970 r., III CZP 17/70; z 5 października 1974 r., III CZP 71/73, OSNC

1975, Nr 5, poz. 72; wyroki SN: z 24 maja 1961 r., 3 CR 962/60, OSPiKA 1962,

poz. 110; z 10 maja 1962 r., 3 CR 941/61, OSNCP 1963, Nr 10, poz. 226;

z 1 grudnia 1962 r., 1 CR 460/62, OSPiKA 1964, Nr 4, poz. 88; z 24 czerwca

1963 r., 1 CR 499/62, OSNCP 1964, Nr 6, poz. 117; z 23 marca 1967 r., I PR

60/67; z 24 lutego 1971 r., II CR 619/70, OSNC 1971, Nr 10, poz. 182;

z 22 listopada 1972 r., II CR 458/72, OSNC 1973, Nr 7-8, poz. 139; z 5 stycznia

1973 r., II CR 620/72, OSNC 620/72, OSNC 1973, Nr 12, poz. 212; z 21 stycznia

1974 r., I CR 762/73, OSNC 1975 Nr 4, poz. 61; z 22 lutego 1983 r., I CR 472/82;

z 22 listopada 1972 r., II CR 458/72, OSNC 1973, nr 7-8, poz. 139; z 20 września

1984 r., IV CR 337/84, OSNCP 1985, nr 5-6, poz. 77; z 27 listopada 1985 r., II CR

399/85; z 11 stycznia 1990 r., I CR 1377/89, OSNCP 1991, Nr 2-3, poz. 32;

z 21 marca 2001 r., I PKN 319/00, OSNAPiUS 2002, Nr 24, poz. 598; z 19 czerwca

2001 r., II UKN 424/00, OSNP 2003, Nr 6, poz. 155; z 13 grudnia 2001 r., IV CKN

1563/00; z 18 września 2002 r., III CKN 1334/00; z 11 marca 2004 r., II UK 260/03,

OSNP 2004, Nr 21, poz. 377; z 28 lutego 2007 r., V CK 11/06; z 23 listopada

2007 r., II PK 93/07; z 28 listopada 2007 r., V CSK 282/07, OSNC - ZD 2008, Nr 2,

poz. 54; z 15 lutego 2008 r., I CSK 376/07, OSNC - ZD 2008, Nr D, poz. 117;

z 9 maja 2008 r., II CKN 360/07; z 10 października 2008 r., II CSK 232/08;

z 24 września 2009 r., IV CSK 207/09, OSNC 2010, Nr 4, poz. 58; z 5 września

2012 r., IV CSK 25/12; postanowienie SN z 29 stycznia 2008 r., I PK 258/07).

Odmawiano takiego statusu między innymi kinu, aeroklubowi, zakładowi

zarządzającemu urządzeniami sygnalizacji świetlnej regulującej ruch drogowy,

III CZP 3/26

6

kurzej fermie, spółdzielni mieszkaniowej, która nie prowadzi działalności w zakresie

budownictwa (remontów) w formie wydzielonego zakładu remontowo-budowlanego

posługującego się na większa skalę maszynami (zob. wyroki SN: z 7 kwietnia

1975 r., II CR 98/75, OSNCP 1976, Nr 5, poz. 113; z 12 lipca 1977 r., IV CR

216/77; z 21 sierpnia 1987 r., II CR 222/87, OSNCP 1989, Nr 7, poz. 145;

z 6 lutego 2004 r., II CK 397/02; z 8 grudnia 2005 r., I UK 97/05, OSNP 2006, nr 21-

22, poz. 336; z 4 września 2009 r., III CSK 14/09).

W piśmiennictwie trafnie wskazuje się, że współcześnie jedynie wyjątkowo

można znaleźć przedsiębiorstwa, które nie są wprawiane w ruch za pomocą sil

przyrody (P. Ratusznik, Glosa do postanowienia Sądu Najwyższego…, s. 104).

Odwołując się do kategorii pojęciowej „wprowadzania w ruch za pomocą sił

przyrody” w orzecznictwie Sądu Najwyższego wskazuje się, że chodzi o procesy

polegające na przetwarzaniu energii elementarnej na pracę lub inne postacie

energii, co wymaga użycia maszyn i innych urządzeń przetwarzających.

Wspomniane siły przyrody muszą najpierw zostać w odpowiedni sposób

przetworzone przez zastosowanie stosownych urządzeń i takie właśnie

przetworzone siły przyrody są następnie wykorzystywane w działalności

przedsiębiorstwa. Nie wystarczy zatem, aby przedsiębiorstwo lub zakład

wykorzystywało elementarne siły przyrody. W grę wchodzą tylko procesy

polegające na przetwarzaniu energii elementarnej na pracę lub inne postacie

energii, co wymaga użycia stosownych maszyn i innych urządzeń. Działalność

przedsiębiorstwa (zakładu) powinna więc opierać się na funkcjonowaniu takich

maszyn i urządzeń, a nie tylko na posługiwaniu się nimi dla działań

wspomagających (wyroki SN: z 12 lipca 1977 r., IV 216/77, OSNCP 1978, Nr 4,

poz. 73; z 1 grudnia 1982 r., I CR 460/82, OSPiKA 1984, poz. 88; z 16 marca

1983 r., I CR 33/83, OSNCP 1983, Nr 12, poz. 196; z 21 sierpnia 1987 r., II CR

222/87, OSNC 1989, Nr 1, poz. 17; z 15 lutego 2008 r., I CSK 376/07, OSNC-ZD

2008, Nr 4, poz. 117; z 10 października 2008 r., II CSK 232/08, OSNC-ZD 2010, Nr

1, poz. 1; z 29 września 2021 r., II PSKP 49/21; z 24 czerwca 2025 r., I PSKP

21/24). Chodzi o przedsiębiorstwo (zakład) „wprawiane w ruch za pomocą sił

przyrody”, a nie jedynie używające urządzeń wykorzystujących te siły oraz że

szkoda ma być wyrządzona „przez ruch przedsiębiorstwa”, zatem nie o ruch

III CZP 3/26

7

poszczególnych urządzeń. Tak rozumianym przedsiębiorstwem, tj. w rozumieniu

art. 435 § 1 w zw. z art. 551 k.c., może być pływalnia rozumiana jako miejsce

prowadzenia działalności gospodarczej w postaci odpłatnego świadczenia usług

związanych z działaniem wchodzącej w jej skład urządzeń infrastruktury

rekreacyjnej lub sportowej.

Ustawodawca łączy powstanie szkody z ruchem przedsiębiorstwa lub

zakładu, a nie z samym użyciem sił przyrody dla jego uruchomienia. Konsekwencją

takiej redakcji przepisu jest zaś to, iż już na gruncie art. 152 § 1 k.z., będącego

odpowiednikiem art. 435 § 1 k.c., w literaturze (zob. R. Longchamps de Berier,

Uzasadnienie projektu Kodeksu zobowiązań, Warszawa 1934, s. 221; tenże,

Zobowiązania, Poznań 1948, s. 227; J. Korzonek, I. Rosenbluth, Kodeks

zobowiązań - Komentarz, przepisy wprowadzające, wyciąg z motywów

ustawodawczych, Kraków 1934, s. 392-395) i judykaturze (orzeczenia Sądu

Najwyższego z 24 grudnia 1948 r., Wa C 233/48, Zb. Orz. 1949, z. II-III, poz.

64 i z 12 sierpnia 1954 r., II CR 974/54, PiP 1955, z. 1) wyrażano pogląd, że przez

ruch przedsiębiorstwa należy rozumieć wszelką jego działalność, a każdy rodzaj

ruchu, choćby nie pozostawał w związku przyczynowym z użyciem sił przyrody,

jeśli spowodował szkodę, uzasadnia obowiązek odszkodowawczy na podstawie

powołanego przepisu (zob. też wyrok SN z 24 czerwca 2025 r., I PSKP 21/24).

Skoro artykuł 435 § 1 k.c. wymaga nie tylko, aby wprawiane w ruch za

pomocą sił przyrody było przedsiębiorstwo (lub zakład), ale także – co równie

istotne – szkoda na osobie lub mieniu była efektem takiego właśnie ruchu

przedsiębiorstwa (lub zakładu). Sąd Najwyższy podziela zatem stanowisko, iż nie

należy definiować odpowiedzialności z art. 435 k.c. tak szeroko i obejmować nią

szkód zaistniałych w częściach przedsiębiorstwa lub zakładu niemających nic

wspólnego z ruchem związanym z użyciem sił przyrody (zob. L. Domański,

Instytucje Kodeksu zobowiązań, Warszawa 1936, s. 654-655; T. Dybowski,

W sprawie wykładni art. 152 § 1 k.z., Nowe Prawo 1955, nr 7-8, s. 98-103; A.

Szpunar, Odpowiedzialność cywilna za wypadki kolejowe, Nowe Prawo 1960, nr

11, s. 1443-1456).

III CZP 3/26

8

W niniejszej sprawie konieczne było zatem ustalenie, co należy rozumieć

pod pojęciem ruchu przedsiębiorstwa (i wprawiania go w ruch), to nie można uznać,

że chodzi w tym przypadku z jednej strony o to, by wymagane było wprawianie oraz

ruch za pomocą sił przyrody wszystkich i każdego z osobna składnika

przedsiębiorstwa, z drugiej zaś – że chodzi o jakikolwiek składnik, nawet zatem

taki, który nie jest niezbędny dla prowadzenia określonej działalności gospodarczej

przedmiotowego przedsiębiorstwa.

Zastosowana jako źródło energii siła przyrody powinna stanowić siłę

napędową przedsiębiorstwa jako całości. Kluczowe jest badanie w okolicznościach

konkretnego przypadku, czy działalność wprawiana w ruch za pomocą sił przyrody jest dla

danego przedsiębiorstwa zasadnicza, czy tylko wspomagająca (wyroki S: z dnia

28 sierpnia 1958 r., 3 Cr 1370/57, OSPiKA 1959, Nr 7-8, poz. 204; z 8 czerwca 1960 r.,

4 CR 460/62, OSPiKA 1962, nr 7-8, poz. 203; z 1 grudnia 1962 r., 1 CR 460/62, OSPiKA

1964, Nr 4, poz. 4; z 12 lipca 1977 r., IV CR 216/77, OSNCP 1978, Nr 4, poz. 73;

z 21 sierpnia 1987 r., II CR 222/87, OSPiKA 1988, Nr 7-8, poz. 174; z 18 września

2002 r., III CKN 1334/00; z 8 grudnia 2005 r., I UK 97/05, OSNP 2006, Nr 21-22,

poz. 336; z 10 października 2008 r., II CSK 232/08, OSNC - ZD 2010, Nr A, poz. 1;

z 25 maja 2012 r., I CSK 509/11, OSNC 2013, Nr 2, poz. 26; z 31 maja

2017 r., V CSK 511/16; z 21 września 2017 r., I PK 272/16; z 27 września

2018 r., III PK 77/17; z 18 grudnia 2018 r., IV CSK 483/17; z 24 czerwca 2025 r.,

I PSKP 21/24).

Nie zmienia powyższe trafności tezy, iż analizowany termin wyraża ogół

działalności organizacyjno-produkcyjnej lub organizacyjnousługowej, zmierzającej

do wytyczonego celu gospodarczego lub społecznego, w której to działalności

znajduje wyraz szczególne niebezpieczeństwo szkód dla otoczenia. Nie wystarczy

więc posługiwanie się siłami przyrody tylko do działań wspomagających. Inaczej

rzecz ujmując, samo użycie w przedsiębiorstwie poszczególnych maszyn

zaopatrzonych w silniki (np. elektryczne, spalinowe) lub urządzeń, w których

wykorzystywane są siły przyrody nie daje jeszcze podstawy do zastosowania art.

435 § 1 k.c. Uznać zatem należy, że chodzi o takie elementy składowe

przedsiębiorstwa (urządzenia), które – bez względu na tytuł prawny do nich

samego przedsiębiorcy – służą mu do prowadzenia działalności określonego typu,

III CZP 3/26

9

której służyć ma to przedsiębiorstwo i są jako takie wprawiane w ruch za pomocą sił

przyrody, napędzane takimi odpowiednio przetworzonymi siłami. Może to polegać

na przetwarzaniu sił przyrody na pracę poprzez przepompowywanie,

podgrzewanie, uzdatnianie, oczyszczanie, czy też automatyczne uzupełnianie wody

w zbiornikach wodnych (basenach) lub innych urządzeniach rekreacyjnych na

pływalni (takich jak zjeżdżalnie, jacuzzi, masaże wodne, wodotryski, wodospady,

bicze wodne, zjeżdżalnie, symulatory morskiej fali czy sztuczne rzeki). Oznacza to,

że chodzi o urządzenia (składniki), które są konieczne dla prowadzenia danego

rodzaju działalności i ją identyfikują jako prowadzoną w ramach tego właśnie

przedsiębiorstwa, a nie stanowią jedynie działalność przypadkową, okazjonalną

(ten zakres funkcjonowania przedsiębiorstwa nie ma zresztą kluczowego znaczenia

w kontekście niniejszego zagadnienia prawnego). Zatem przeznaczeniem takich

urządzeń w ramach przedsiębiorstwa ma być realizacja określonych celów

działalności gospodarczej rozumianej jako działalność, której służy prowadzenie

tego przedsiębiorstwa jako całości. Związek pomiędzy ruchem a szkodą występuje

wówczas, gdy szkoda powstała w wyniku zdarzenia funkcjonalnie powiązanego

z działalnością przedsiębiorstwa. Jakkolwiek w szczególności przedsiębiorca

w ramach działalności pływalni może także realizować różne inne cele

gospodarcze, to jednak właśnie istnienie urządzeń infrastruktury rekreacyjnej lub

sportowej identyfikowanych jako służące działalności usługowej pływalni

i wprawianych w ruch za pomocą sił przyrody, przesądza o konieczności

zakwalifikowania takiego przedsiębiorstwa jako tego, o którym mowa w art. 435 k.c.

Beata Janiszewska Tomasz Szanciło Kamil Zaradkiewicz

[M.O.]

[a.ł]