Sąd Najwyższy uznał, że na zarządzenie o zaliczce na kuratora nie ma zażalenia

III CZP 42/25

2

Postanowieniem z 3 grudnia 2025 r. Sąd Rejonowy w Toruniu, przedstawił

Sądowi Najwyższemu na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. następujące zagadnienie

prawne: „Czy w stanie prawnym ukształtowanym ustawą z dnia 4 lipca 2019 roku

o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw

(Dz.U. z 2019 r., poz. 1469), zarządzenie przewodniczącego w przedmiocie

oznaczenia wysokości zaliczki na pokrycie wydatków, z którymi połączona jest

czynność żądana przez stronę w postępowaniu egzekucyjnym (art. 1304 § 2 w zw.

z art. 13 § 2 k.p.c.), taka jak ustanowienie kuratora do zastępowania nieznanych

spadkobierców dłużnika (art. 819 § 2 k.p.c.), jest zaskarżalne zażaleniem?”

W uzasadnieniu powyższego postanowienia wskazano, że Komornik

Sądowy przy Sądzie Rejonowym w Toruniu 18 marca 2020 r. wszczął

postępowanie egzekucyjne, określone bliżej w treści uzasadnienia.

Postanowieniem organu egzekucyjnego z 8 marca 2023 r. postępowanie

zawieszono w całości z urzędu na podstawie art. 819 § 1 k.p.c. z uwagi na śmierć

dłużnika. Pismem z 14 lipca 2025 r. wierzyciel egzekwujący wniósł do Sądu

Rejonowego w Toruniu wniosek o ustanowienie w trybie art. 819 § 2 k.p.c. kuratora

dla nieznanych spadkobierców dłużnika do zastępowania ich w postępowaniu

egzekucyjnym.

Zarządzeniem przewodniczącego z 9 października 2025 r., wydanym

w trybie art. 1304 § 2 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., oznaczono wysokość zaliczki na

wynagrodzenie kuratora dla nieznanych spadkobierców dłużnika na kwotę 3 600 zł.

Termin jej uiszczenia oznaczono na 7 dni. Pełnomocnik wierzyciela złożył do Sądu

Rejonowego w Toruniu wniosek o sporządzenie uzasadnienia zarządzenia

przewodniczącego z 9 października 2025 r. oraz doręczenie tego zarządzenia wraz

z uzasadnieniem.

Sąd Rejonowy w Toruniu, 27 października 2025 r., wydał postanowienie

o odrzuceniu powyższego wniosku na podstawie art. 328 § 4 w zw. z art. 361 w zw.

z art. 13 § 2 k.p.c. Podstawą odrzucenia wniosku było przyjęcie, że wydane przez

przewodniczącego zarządzenie nie mieści się w katalogu zarządzeń zaskarżalnych

zażaleniem, wskutek czego wniosek o jego uzasadnienie poczytywać należałoby za

niedopuszczalny w myśl art. 357 § 21 w zw. z art. 362 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.

III CZP 42/25

3

Wierzyciel zaskarżył powyższe postanowienie w trybie art. 3941a § 1 pkt 7 w zw.

z art. 13 § 2 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Według art. 1304 k.p.c. strona, która wnosi o podjęcie czynności połączonej

z wydatkami, obowiązana jest uiścić zaliczkę na ich pokrycie w wysokości i terminie

oznaczonym przez sąd (§ 1). Przewodniczący wzywa stronę zobowiązaną do

wniesienia zaliczki, aby w wyznaczonym terminie zapłaciła oznaczoną kwotę (§ 2).

Pojęcie wydatków, zawarte w art. 1304 § 1 k.p.c., należy interpretować

zgodnie z przepisami ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, zgodnie

z którą koszty sądowe obejmują opłaty i wydatki (art. 2 ust. 1). Samo pojęcie

wydatków nie zostało ustawowo zdefiniowane. W art. 5 ust. 1 u.k.s.c.

zamieszczono jedynie otwarty ich katalog. Szczegółowe regulacje dotyczące

wydatków zawarto w art. 83-93a u.k.s.c.

W doktrynie wskazuje się, że zaliczką, którą ma obowiązek uiścić strona

wnosząca o podjęcie czynności połączonej z wydatkami, jest przewidywana kwota

tych wydatków, wpłacana z góry na ich poczet. Obowiązek uiszczenia jedynie

przewidywanej kwoty wydatków koniecznych do wykonania wnioskowanej

czynności procesowej wynika z tego, że ich ostateczna wysokość nie jest z góry

znana, lecz zostaje ustalona dopiero po przeprowadzeniu czynności, z którą są one

związane (A. Kościółek, w: Kodeks postępowania cywilnego. Koszty sądowe

w sprawach cywilnych. Dochodzenie roszczeń w postępowaniu grupowym.

Przepisy przejściowe. Komentarz do zmian. Tom I, red. T. Zembrzuski, Warszawa

2020, s. 296).

Według art. 1304 k.p.c. sąd podejmuje czynność połączoną z wydatkami,

jeżeli zaliczka zostanie uiszczona w oznaczonej wysokości (§ 4), a w razie

nieuiszczenia zaliczki czynność pomija (§ 5). Pominięcie wnioskowanej czynności

z powodu nieuiszczenia zaliczki może z kolei skutkować niekorzystnym dla strony

rozstrzygnięciem incydentalnym lub kończącym postępowanie.

III CZP 42/25

4

Wyjątek od zasad określonych w art. 1304 § 4 i 5 k.p.c. wynika z art. 83

u.k.s.c., który stanowi, że jeżeli przepisy ustawy przewidują obowiązek działania

i dokonywania czynności połączonej z wydatkami z urzędu, sąd zarządzi

wykonanie tej czynności, a kwotę potrzebną na ich pokrycie wykłada tymczasowo

Skarb Państwa. Dotyczy to także dopuszczenia i przeprowadzenia przez sąd

z urzędu dowodu niewskazanego przez stronę. Wówczas sąd orzeka

o poniesionych tymczasowo przez Skarb Państwa wydatkach w orzeczeniu

kończącym postępowanie w sprawie, stosując odpowiednio art. 113 u.k.s.c.

Zażalenie na postanowienie sądu przysługuje wyłącznie w przypadkach

określonych przepisami ustawy. Problematyki kosztów sądowych dotyczą przede

wszystkim postanowienia wymienione w art. 394 § 1 pkt 6 k.p.c. i art. 3941a § 1 pkt

9 k.p.c. Na podstawie art. 398 k.p.c. powołane przepisy stosuje się odpowiednio do

zażaleń na zarządzenia przewodniczącego.

Według art. 394 § 1 pkt 9 k.p.c., w brzmieniu obowiązującym przed 7

listopada 2019 r., zażalenie do sądu drugiej instancji przysługiwało, między innymi,

na zarządzenia przewodniczącego, których przedmiotem był: „zwrot kosztów,

określenie zasad ponoszenia przez strony kosztów procesu, wymiar opłaty, zwrot

opłaty lub zaliczki, obciążenie kosztami sądowymi, jeżeli strona nie składa środka

zaskarżenia co do istoty sprawy, koszty przyznane w nakazie zapłaty, zwrot

kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu oraz wynagrodzenie

biegłego, mediatora i należności świadka”. Na podstawie ówczesnego stanu

prawnego Sąd Najwyższy w uchwale z 25 lipca 2019 r., III CZP 15/19 (OSNC

2020 nr 7-8, poz. 54), orzekł, że na zarządzenie przewodniczącego, wzywające

stronę do wniesienia zaliczki na wydatki związane z przeprowadzeniem dowodu

z opinii biegłego, przysługuje zażalenie (art. 394 § 1 pkt 9 w zw. z art. 398 k.p.c.).

Uzasadniając powyższe rozstrzygnięcie Sąd Najwyższy wskazał w szczególności,

że pominięcie zaskarżalności postanowienia bądź zarządzenia w przedmiocie

wymiaru zaliczki na wydatki jest niespójne z art. 95 ust. 2 pkt 2 u.k.s.c.,

przewidującym zwolnienie od opłaty za zażalenie na postanowienie sądu dotyczące

wysokości opłaty albo wysokości wydatków. W ocenie Sądu Najwyższego zaliczka,

która służy do sfinansowania wydatków i odpowiada zazwyczaj ich przewidywanej

wysokości, jest objęta zakresem pojęcia wydatków.

III CZP 42/25

5

W uzasadnieniu powołanej uchwały zwrócono także uwagę, że

niezrozumiałe byłoby rozróżnienie, do jakiego doszłoby w razie przyjęcia, że

pominięcie w katalogu zaskarżalnych postanowień lub zarządzeń (art. 394 § 1 pkt 9

k.p.c.) wymiaru zaliczki na wydatki, wskazuje na wyłączenie możliwości poddania

kontroli zażaleniowej zasadności określenia wysokości żądanej zaliczki. Skutkiem

byłoby ustanowienie zażaleniowej kontroli prawidłowości wymiaru opłaty, której

wysokość jest ze znaczną precyzją określona w przepisach ustawy o kosztach

sądowych w sprawach cywilnych, a więc wydatku przewidywalnego dla stron

i potencjalnie wywołującego mniej zastrzeżeń, przy odmowie analogicznej kontroli

zasadności wymiaru zaliczki na wydatki, który dokonywany jest z dużo większą

dowolnością i przy zastosowaniu kryteriów trudniej uchwytnych i weryfikowalnych

dla strony, przy czym często dotyczy kwoty o znacznej wysokości.

W wyniku wejścia w życie ustawy z dnia 4 lipca 2019 r. o zmianie

ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U.

z 2019 r. poz. 1469) 7 listopada 2019 r. treść dotychczasowego art. 394 § 1 pkt 9

k.p.c. przeniesiono do pkt 6, który otrzymał brzmienie: „zwrot kosztów, określenie

zasad ponoszenia przez strony kosztów procesu, zwrot opłaty lub obciążenie

kosztami sądowymi - jeżeli strona nie składa środka zaskarżenia co do istoty

sprawy”. W ustawie tej dodano również art. 3941a § 1 k.p.c., zgodnie z którym

zażalenie do innego składu sądu pierwszej instancji przysługuje na postanowienia

tego sądu, których przedmiotem są kwestie wymienione w kolejnych punktach tego

paragrafu. W pkt 9 wymieniono „zwrot zaliczki, zwrot kosztów nieopłaconej pomocy

prawnej udzielonej z urzędu oraz wynagrodzenie biegłego, mediatora i należności

świadka, a także koszty przyznane w nakazie zapłaty, jeżeli nie wniesiono środka

zaskarżenia od nakazu”.

W ocenie Sądu Najwyższego, w składzie rozpoznającym przedstawione

zagadnienie prawne, w obowiązującym stanie prawnym w żadnym z przepisów

przewidujących dopuszczalność zażalenia na postanowienia sądu lub zarządzenia

przewodniczącego, nie wymieniono oznaczenia wysokości zaliczki na pokrycie

wydatków, z którymi połączona jest czynność żądana przez stronę. Zagadnienie to

nie należy do żadnego z zakresów przedmiotowych wymienionych w art. 394 § 1

pkt 6 k.p.c. oraz art. 3941a § 1 k.p.c. W zamkniętym katalogu rozstrzygnięć

III CZP 42/25

6

poddanych kontroli zażaleniowej wymieniona została tylko jedna z kwestii

dotyczących zaliczki, tj. zagadnienie jej zwrotu (art. 3941a § 1 pkt 9 k.p.c.).

Z założenia racjonalności ustawodawcy wnioskować należy, że ewentualne

dopuszczenie zażalenia na zarządzenie o wysokości zaliczki na pokrycie

wydatków, znalazłoby wyraz w treści wyraźnego sformułowania przepisu, a jego

brak należy interpretować jako celowe pominięcie. Usunięcie przez ustawodawcę

w wyniku wspomnianej nowelizacji fragmentu przepisu, w którym była mowa

o dopuszczalności zażalenia na wymiar opłaty, sprawia, że straciły znaczenie

również argumenty uzasadnienia powołanej uchwały III CZP 15/19, odwołujące się

do spójności systemowej. Ponadto spójność przepisów postepowania dotyczących

kosztów sądowych nie wymaga przysługiwania zażalenia na wymiar zaliczki.

Strona, którą obciąża obowiązek uiszczenia zaliczki, może w ramach zaskarżenia

orzeczenia wydanego po pominięciu wnioskowanej czynności podważać

zasadność obciążenia jej zaliczką lub sam wymiar zaliczki, znacznie wykraczający

poza rzeczywistą potrzebę zabezpieczenia pokrycia przyszłego wydatku.

Przedstawione zagadnienie prawne dotyczy postępowania egzekucyjnego.

Księga trzecia Kodeksu postępowania cywilnego, w której unormowano to

postępowanie, zawiera regulacje dotyczące środków odwoławczych, obejmujące

również problematykę ich dopuszczalności. Według art. 7674 § 1 k.p.c. zażalenie

na postanowienie sądu przysługuje w wypadkach wskazanych w ustawie.

W przepisach księgi trzeciej brak jest jednak wyraźnej regulacji, która dotyczyłaby

zaskarżania zarządzeń przewodniczącego. Podzielić należy pogląd, zgodnie

z którym w postępowaniu egzekucyjnym zażalenie przysługuje zarówno na

postanowienia wymienione w art. 7674 § 1 k.p.c., jak również na postanowienia

sądu i zarządzenia przewodniczącego określone w art. 394 § 1 oraz art. 3941a § 1

k.p.c. (A. Adamczuk, w: Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz

aktualizowany. Tom II. Art. 478-1217, red. M. Manowska, LEX/el. 2022, uwagi do

art. 7674; O. Marcewicz, w: Kodeks postępowania cywilnego. Koszty sądowe

w sprawach cywilnych. Dochodzenie roszczeń w postępowaniu grupowym.

Przepisy przejściowe. Komentarz do zmian. Tom I, red. T. Zembrzuski, Warszawa

2020, s. 1460; D. Zawistowski, w: Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz.

Tom IV. Artykuły 730-1088, red. T. Wiśniewski, Warszawa 2021, uwagi do art. 7674,

III CZP 42/25

7

s. 214). Brak jest przepisów szczególnych, w których kwestia dopuszczalności

zażalenia na zarządzenie przewodniczącego w przedmiocie oznaczenia wysokości

zaliczki na pokrycie wydatków w postępowaniu egzekucyjnym uregulowana byłaby

odmiennie niż w procesie. W postępowaniu tym wspomniane zażalenie należy

zatem również uznać za niedopuszczalne.

W doktrynie reprezentowany jest pogląd, że wysokość zaliczki na pokrycie

wydatków powinna być oznaczona postanowieniem sądu, a nie zarządzeniem

przewodniczącego (J. Bodio, w: Kodeks postępowania cywilnego. Tom I.

Komentarz do art. 1-729, red. A. Jakubecki, wyd. 7, Warszawa 2017, s. 251;

M. Jędrzejewska, K. Weitz, w: Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Tom I.

Postępowanie rozpoznawcze, red. T. Ereciński, wyd. 5, Warszawa 2016, s. 728;

T. Żyznowski, w: Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Tom I. Artykuły

1-366, red. T. Wiśniewski, Warszawa 2021, s. 605). W praktyce przyjęło się jednak,

że wystarczające jest wydanie zarządzenia przez przewodniczącego (T. Szanciło,

w: Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Art. 1–45816. Tom I, red.

T. Szanciło, wyd. 2, 2023, uwagi do art. 1304, pkt 2). W przypadku oznaczenia

wymiaru zaliczki postanowieniem sądu przewodniczący zarządzeniem jedynie

wykonuje postanowienie sądu. Jeżeli jednak przewodniczący, uprawniony do

orzekania w przedmiocie wymiaru zaliczki w składzie jednego sędziego, wyda

zarządzenie oznaczające wysokość zaliczki i jednocześnie wzywające stronę do jej

uiszczenia, to dopuszczalność zażalenia na to zarządzenie jest jednak

uregulowana tak samo jak w przypadku postanowienia. Wobec treści art. 394 § 1

k.p.c. oraz art. 3941a § 1 k.p.c. zażalenie na postanowienie nie przysługuje,

a przepisy te na podstawie art. 398 k.p.c. mają odpowiednie zastosowanie do

zarządzeń przewodniczącego.

Dariusz Pawłyszcze

Krzysztof Wesołowski

Piotr Telusiewicz

[r.g.]

III CZP 42/25

8