Obrońca chciał wyłączyć sędziego SN za tryb jego powołania. SN nie uwzględnił wniosku

Wyrok Sądu Okręgowego w Krakowie z dnia 18 stycznia 2023 r., sygn. akt

IV Ka 1506/22, zmieniający wyrok Sądu Rejonowego dla Krakowa - Nowej Huty w

Krakowie z dnia 5 maja 2022 r., sygn. akt II K 485/21/N, został zaskarżony kasacją

przez obrońcę skazanego A.K. Sprawa ta została zarejestrowana w Sądzie

Najwyższym pod sygnaturą III KK 286/23. Zarządzeniem Prezesa Sądu

Najwyższego kierującego pracą Izby Karnej, sprawę obecnie przydzielono SSN

A.B.

Obrońca skazanego złożył wniosek o wyłączenie SSN A.B. (k. 94-97 akt

SN), w którym wskazał: „Działając w imieniu A.K., w związku z otrzymanym

zawiadomieniem o składzie sądu rozpoznającym kasację (sygn. akt III KK 286/23),

na podstawie art. 40 § 1 pkt 1, art. 41 § 1 oraz art. 42 § 1 ustawy Kodeks

III KK 286/23

2

postępowania karnego (k.p.k.) w zw. z art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i

podstawowych wolności (EKPC), wnoszę o wyłączenie SSN A.B. od orzekania w

niniejszej sprawie.” Z uzasadnienia wniosku wynika, że obrońca wiąże okoliczność

wywołującą wątpliwość co do bezstronności SSN A.B. z trybem powołania na urząd

sędziego Sądu Najwyższego wskazując, że nastąpiło ono na wniosek Krajowej

Rady Sądownictwa, ukształtowanej w trybie określonym przepisami ustawy z dnia 8

grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych

innych ustaw (Dz. U. z 2018 r., poz. 3). Zdaniem obrońcy, przywołane w stanowisku

orzecznictwo, pozwala w aspekcie prawnym i instytucjonalnym na sformułowanie

domniemania braku bezstronności ww. sędziego Sądu Najwyższego. W

przekonaniu wnioskodawcy, skoro w wywiedzionej kasacji podniesiony został

zarzut naruszenia art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k. (niewłaściwej obsady Sądu Okręgowego

w Krakowie), to zachodzi konieczność wyłączenia SSN A.B. z mocy samej ustawy

(z urzędu), gdyż kwestia ta dotyczy go również „bezpośrednio”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wniosek obrońcy skazanego nie zasługiwał na uwzględnienie.

Na wstępie przypomnieć należy, że zgodnie z treścią art. 41 § 1 k.p.k. sędzia

ulega wyłączeniu, jeżeli istnieje okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać

uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności w danej sprawie. Treść

powołanego przepisu, dla stwierdzenia podstawy wyłączenia sędziego, wymaga

istnienia określonej kategorii okoliczności, które, jeżeli zestawić je z przedmiotem

rozstrzygnięcia w określonej sprawie, prowadzi do wniosku o uzasadnionej

wątpliwości co do bezstronności sędziego, mającego ją rozstrzygnąć. Oznacza to,

że pomiędzy podnoszonymi okolicznościami, które powinny mieć charakter

rzeczywisty i obiektywny, a rozstrzygnięciem konkretnej sprawy musi zachodzić

związek, pozwalający na wyprowadzenie wniosku o istnieniu uzasadnionej

wątpliwości co do braku bezstronności w rozstrzygnięciu tej sprawy, a więc o

potencjalnie możliwym rozstrzygnięciu na korzyść jednej ze stron, bez

uzasadnionych podstaw. Uzasadniona wątpliwość co do bezstronności, w

rozumieniu art. 41 § 1 k.p.k., zachodzi zatem zawsze in concreto, a nie in abstracto.

Nie może więc stanowić jedynie subiektywnego przekonania określonej osoby, lecz

winna być konkretna, realna, obiektywna i poddająca się zewnętrznej weryfikacji

III KK 286/23

3

(zob. postanowienie SN z 11 stycznia 2012 r., III KK 214/11, OSNKW 2012, z. 4,

poz. 4).

W świetle powyższych uwarunkowań, sama treść wniosku i wskazane w nim

kwestie ustrojowe (normatywne), związane z trybem powoływania sędziego nie

pozwalają na konstatację, że w odniesieniu do SSN A.B. zachodzą racjonalne

podstawy, określone w art. 41 § 1 k.p.k., nakazujące wyłączenie ww. Sędziego od

udziału in concerto, w przedmiotowej sprawie kasacyjnej (o sygn. akt III KK

286/23). Wątpliwości co do bezstronności sędziego nie można bowiem przyjmować

a priori, czyli bez rzeczowego wykazania takiej okoliczności w realiach danej

sprawy. Nie jest taką okolicznością sytuacja publicznoprawna, wynikająca z objęcia

stanowiska sędziego Sądu Najwyższego na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa,

w składzie określonym przepisami ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie

ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z

2018 r., poz. 3).

Przede wszystkim wskazać należy, iż Konstytucja RP przyznaje wyłącznie

Prezydentowi RP kompetencję do powoływania sędziów. Fundament tej ustrojowej

pozycji Prezydenta RP wynika z art. 179 Konstytucji RP, zgodnie z którym

sędziowie są powoływani przez Prezydenta RP na wniosek Krajowej Rady

Sądownictwa na czas nieoznaczony. Normy dekodowane z art.180 Konstytucji RP

dopełniają treść art. 179 Konstytucji RP w zakresie gwarancji nieusuwalności

sędziego, którymi sędzia zostaje objęty z chwilą powołania. Trybunał Konstytucyjny

w wyroku z 5 czerwca 2012 r. (K 18/09), podkreślił, iż art. 179 Konstytucji RP jest

„(…) normą kompletną, jeśli chodzi o określenie kompetencji Prezydenta w zakresie

powoływania sędziów, gdyż zostały w nim uregulowane wszystkie niezbędne

elementy procedury nominacyjnej.” Charakter powołania, przez wzgląd na art. 144

ust. 3 pkt 17 Konstytucji RP stanowi prezydencką prerogatywę, która pozostaje w

sferze jego wyłącznej gestii i odpowiedzialności. Konieczne jest także zaznaczenie,

że procedura zaskarżenia postanowienia Prezydenta RP o powołaniu do pełnienia

urzędu sędziego nie została w ogóle przewidziana (w ustawie zasadniczej), wobec

czego nie podlega ono żadnej formie kontroli lub weryfikacji, zaś przyjęcie

odmiennego założenia godziłoby w charakter prezydenckiej prerogatywy (zob. P.

Bialic, Charakter prawny postanowienia Prezydenta RP o powołaniu do pełnienia

III KK 286/23

4

urzędu sędziego, Kwartalnik KSSiP 2[54]/2024, s. 67-90). Tym samym, żaden sąd

(a tym bardziej żaden inny organ władzy publicznej) nie dysponuje, w świetle norm

konstytucyjnych, kompetencją do weryfikacji pozycji ustrojowej sędziego, czy

szerzej - jakiejkolwiek w nią ingerencji, poza trybem szczególnym, który wynika z

samej Konstytucji (art. 180 Konstytucji RP). Jedną ze składowych zasad

demokratycznego państwa prawnego jest zasada zaufania obywatela do państwa

wyrażająca się również w możliwości oczekiwania przez obywatela, aby organy

państwa prawidłowo stosowały obowiązujące przepisy prawa, skoro zgodnie z art.

7 Konstytucji RP, organy władzy publicznej działają na podstawie i w granicach

prawa. W świetle przywołanej zasady praworządności (legalizmu) organy władzy

publicznej nie mogą zatem przypisywać sobie kompetencji, które nie zostały im

przyznane w aktach prawnych odpowiedniej rangi (zob. postanowienia NSA: z 9

października 2012 r., I OSK 1874/12; z 7 grudnia 2017 r., I OSK 857/17).

Zauważyć wypada, że istotna wadliwość postępowań nominacyjnych w

polskim wymiarze sprawiedliwości - naruszających standardy konstytucyjne - na

przestrzeni ostatnich lat nie jest żadnym novum. Trybunał Konstytucyjny już

wcześniej kilkakrotnie kwestionował odpowiednie przepisy normujące

postępowanie przed Krajową Radą Sądownictwa w przedmiocie przedstawienia

kandydatów do pełnienia urzędu sędziego. Dotyczyło to np.: braku możliwości

odwołania się od uchwał Krajowej Rady Sądownictwa (zob. wyrok TK z 27 maja

2008 r., SK 57/06, OTK ZU 2008, nr 4/A, poz. 63); ustalenia reguł postępowania

przed Krajową Radą Sądownictwa w drodze rozporządzenia (zob. wyrok TK z 19

listopada 2009 r., K 62/07, OTK ZU 2009, nr 10/A, poz. 149); zasady bezwzględnej

jawności głosowań w Krajowej Radzie Sądownictwa (zob. wyrok TK z 16 kwietnia

2008 r., K 40/07, OTK ZU 2008, nr 3, poz. 44); czy też kryteriów oceny kandydatów

na sędziów (zob. wyrok TK z 29 listopada 2007 r., SK 43/06, OTK ZU 2007, nr

10/A, poz. 130). Co więcej, jak wynika z ugruntowanego stanowiska Trybunału

Konstytucyjnego, nawet stwierdzenie niekonstytucyjności badanych unormowań,

nie uzasadnia kwestionowania legalności aktów powołania sędziów wydanych z

zastosowaniem owych niekonstytucyjnych przepisów. Stwierdzenie bowiem

niekonstytucyjności określonych przepisów, powinno zawsze prowadzić do

zapewnienia lepszej realizacji norm konstytucyjnych, natomiast w żadnym wypadku

III KK 286/23

5

nie może implikować skutków, które powodują poważniejsze naruszenie norm

konstytucyjnych niż samo naruszenie Konstytucji RP poprzez uchwalenie badanych

przepisów. Co istotne, przedstawione wyżej orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego,

wskazujące wprost na wadliwość procedury nominacyjnej przed Krajową Radą

Sądownictwa, nie skutkowały nigdy podważaniem skuteczności powołań

sędziowskich. Ponadto, Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 25 marca 2019 r. (K

12/18) przesądził, że wybór sędziów - członków Krajowej Rady Sądownictwa przez

władzę ustawodawczą jest zgodny z ustawą zasadniczą. Skoro w świetle art.190

ust. 1 Konstytucji orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego są ostateczne i mają moc

powszechnie obowiązującą, to należy stanąć na stanowisku, że sędziowie powołani

przez Prezydenta RP na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa, ukształtowanej

ustawą z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa

oraz niektórych innych ustaw, posiadają w pełni ten sam status co sędziowie

powołani przed rokiem 2018 i przysługuje im taka sama władza sądownicza. Brak

jest też - co do zasady - racjonalnych podstaw do kwestionowania ich niezawisłości

i bezstronności, a tym bardziej ważności i skuteczności powołania. W orzecznictwie

wskazuje się, że badanie ważności lub skuteczności aktu ustrojowego Prezydenta

RP powołania sędziego oraz wynikającego z niego stosunku ustrojowego

łączącego sędziego z Rzeczpospolitą Polską przez Prezydenta RP - odrębnego od

stosunku służbowego - nie jest dopuszczalne w jakimkolwiek postępowaniu przed

sądem lub innym organem państwowym. Nie jest w szczególności dopuszczalne

ustalenie istnienia albo nieistnienia tego stosunku na drodze sądowej (zob.

postanowienie SN z 5 listopada 2009 r., I CSK 16/09). Z kolei celem kontroli i

stosowania kryteriów określonych w wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii

Europejskiej z 19 listopada 2019 r., wydanym w połączonych sprawach C-585/18,

C-624/18 i C-625/18 jest zapewnienie rozpoznania sprawy przez sąd spełniający

kryteria niezależności i bezstronności, a nie następcza kontrola aktu powołania

sędziego. Kontrola ta ma charakter wstępny i następuje na etapie uchwał KRS o

rekomendowaniu sędziego, wyłącznie w sytuacji ich zaskarżenia do Sądu

Najwyższego. Inaczej, wobec niedopuszczalności kontroli sądowej aktów

ustrojowych Prezydenta RP, prowadziłoby to do naruszenia prerogatywy

Prezydenta RP do powoływania sędziów. Nie sposób także pominąć, że z

III KK 286/23

6

przywołanego wyżej wyroku TSUE wynika, że do naruszenia standardu

niezawisłości i bezstronności może dojść jedynie wówczas, jeśli w konkretnej

sprawie i konkretnych okolicznościach zachodzi zespół szczególnych okoliczności,

związanych nie tylko z procesem powołania, ale i powstałych po powołaniu na

stanowisku sędziego. Zauważyć przy tym należy, że TSUE w wyroku z dnia 9 lipca

2020 r. (C-272/19, VQ przeciwko Land Hessen, pkt 54) wskazał, że sam fakt, że

władze wykonawcze lub ustawodawcze uczestniczą w procesie mianowania

sędziego nie może prowadzić do powstania zależności sędziego od tych władz, ani

do wzbudzenia wątpliwości co do jego bezstronności, jeżeli po mianowaniu

zainteresowany nie podlega żadnej presji i nie otrzymuje instrukcji w ramach

wykonywania swoich obowiązków (zob. postanowienie SN z 10 sierpnia 2023 r., V

KK 162/22).

Pożądanego przez obrońcę skutku nie mogło przynieść przekonanie, że brak

bezstronności sędziego należy wywodzić przede wszystkim z (przywołanej we

wniosku) uchwały składu połączonych Izb: Cywilnej, Karnej oraz Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego z 23 stycznia 2020 r., BSA I-4110-

1/20, tudzież innych orzeczeń. W tej kwestii odwołać się jednak należy do

wiążącego charakteru wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 20 kwietnia 2020 r. (U

2/20), stwierdzającego, że uchwała składu połączonych Izb: Cywilnej, Karnej oraz

Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego z 23 stycznia 2020 r., BSA I-

4110-1/20, jest niezgodna z: a) art. 179, art. 144 ust. 3 pkt 17, art. 183 ust. 1, art.

45 ust. 1, art. 8 ust. 1, art. 7 i art. 2 Konstytucji RP, b) art. 2 i art. 4 ust. 3 Traktatu o

Unii Europejskiej, c) art. 6 ust. 1 EKPCz. Mając na uwadze treść powyższego

wyroku TK podkreślić należy, iż Konstytucja jest najwyższym prawem

Rzeczypospolitej Polskiej (art. 8 ust. 1 Konstytucji RP), zaś w świetle art. 190 ust. 1

Konstytucji RP orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie

obowiązującą i są ostateczne. Wobec tego żaden sąd nie jest uprawniony do

prowadzenia postępowania zmierzającego do wzruszenia orzeczenia Trybunału

Konstytucyjnego, jak też samodzielnego podważania obowiązywania wyroku tego

Trybunału. W konsekwencji uznać należy, że Sąd Najwyższy orzekający w

niniejszej sprawie, w świetle treści art. 190 ust. 1 Konstytucji RP, nie był formalnie

związany uchwałą składu połączonych Izb: Cywilnej, Karnej oraz Pracy i

III KK 286/23

7

Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego z 23 stycznia 2020 r., BSA I-4110-

1/20, skoro przestała być ona elementem porządku prawnego (została uznana

przez TK jako niezgodna z Konstytucją RP), natomiast przedstawiona w niej

argumentacja może być rzecz jasna wykorzystywana w praktyce orzeczniczej, w

granicach normalnych sposobów wykładni prawa (zob. postanowienia SN: z 3

listopada 2021 r., IV KO 86/21; z 28 lutego 2023 r., III KK 23/23; z 7 grudnia 2023

r., I KK 162/23). Nadanie przez Konstytucję RP mocy powszechnie obowiązującej

orzeczeniom Trybunału Konstytucyjnego oznacza, iż jest nimi związany także Sąd

Najwyższy. Odnosi się to również do uchwały z 23 stycznia 2020 r. (BSA I-4110-

1/20). W świetle ostatecznych i mających moc powszechnie obowiązującą

orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego (art. 190 ust. 1 Konstytucji RP), brak jest

zatem normatywnych podstaw do podważania konstytucyjnego umocowania KRS

ukształtowanej w trybie określonym przepisami ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r.

oraz jej uprawnień do wykonywania zadań z zakresu wymiaru sprawiedliwości, a

także kwestionowania ważności i skuteczności powołań sędziowskich dokonanych

przez Prezydenta RP w ramach przysługującej mu wyłącznej i nie podlegającej

weryfikacji prerogatywy, na podstawie rekomendacji udzielonej przez ten organ

(zob. postanowienie TK z 3 czerwca 2008, Kpt 1/08; wyroki TK: z 25 czerwca 2012

r., K 18/09; z 11 września 2017 r., K 10/17).

Nie ulega także wątpliwości, że sędziowie są niezawiśli i nieusuwalni (art.

178 i 180 Konstytucji RP), dlatego też wyłączenie sędziego od rozpoznania sprawy

nie może być dowolne. Zgodnie z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4

marca 2020 r., P 22/19, OTK-A 2020/31 - art. 41 § 1 k.p.k. w zw. z art. 42 § 1 k.p.k.

w zakresie w jakim dopuszcza rozpoznanie wniosku o wyłączenie sędziego z

powodu wadliwości powołania sędziego przez Prezydenta Rzeczypospolitej

Polskiej na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa, w skład której wchodzą

sędziowie wybrani na podstawie art. 9a ustawy z dnia 12 maja 2011 r. o Krajowej

Radzie Sądownictwa, jest niezgodny z art. 179 w zw. z art. 144 ust. 3 pkt 17

Konstytucji RP (por. wyrok TK z dnia 25 listopada 2025 r., P 7/23). Zatem wniosek

złożony w trybie art. 41 § 1 k.p.k., który został oparty jedynie na okolicznościach

towarzyszących powołaniu na stanowisko sędziego, jest niedopuszczalny z mocy

ustawy. Mając na względzie powyższe, wątpliwość co do bezstronności sędziego

III KK 286/23

8

określona w art. 41 § 1 k.p.k., musi zatem wynikać z pewnych okoliczności

faktycznych, nie zaś jedynie z regulacji prawnych konstytuujących ustrój

sądownictwa. Instytucja określona w art. 41 § 1 k.p.k. nie stanowi bowiem

narzędzia kontroli procesu powołania na stanowisko sędziego. W świetle aktualnie

obowiązujących unormowań nie ma możliwości kwestionowania prawidłowości

powołania sędziego przez Prezydenta RP, albowiem rozstrzyga ono w sposób

definitywny kto jest sędzią. Tak powołany sędzia jest prawidłowo umocowany do

wykonywania czynności orzeczniczych. Natomiast kwestie ustrojowe (normatywne),

związane z trybem powoływania sędziów (a mówiąc precyzyjniej: określone

unormowania ustawowe regulujące ustrój wymiaru sprawiedliwości w zakresie

szeroko rozumianego trybu i zasad powoływania sędziów), nie mogą stanowić

podstawy wniosku o wyłączenie sędziego. Wnioski, składane w oparciu o podstawę

z art. 41 § 1 k.p.k., mogą zatem dotyczyć określonych kwestii faktycznych, nie zaś

prawno-ustrojowych. Słowem, w regulacji z art. 41 § 1 k.p.k. chodzi o okoliczności

natury faktycznej, względnie zdarzenia procesowe, które mogłyby uzasadniać

wątpliwości co do obiektywnego rozstrzygnięcia konkretnej sprawy przez

konkretnego sędziego. Do okoliczności tych nie należą natomiast rozwiązania

legislacyjne dotyczące ustroju sądownictwa (postanowienia SN: z 21 czerwca 2023

r., IV KK 460/19; z 22 listopada 2023 r., II KK 7/23; z 24 stycznia 2025 r., III KS

87/22; z 26 lutego 2025 r., III KZ 1/25).

Jeżeli zatem obrońca poprzestałby jedynie na argumentacji odnoszącej się

do trybu powołania SSN A.B., to konsekwencją zaprezentowanej wykładni byłaby

konieczność uznania takiego wniosku za niedopuszczalny z mocy ustawy, co zaś –

w aspekcie przywołanego wyżej wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 4 marca

2020 r. (P 22/19), implikowałoby następstwo w postaci pozostawienia go bez

rozpoznania. Nie sposób w tym miejscu pominąć, że zgodnie ze stanowiskiem

wyrażanym od dawna w doktrynie (vide M. Zubik, M. Wiącek, Kompetencje sądu

konstytucyjnego a granice swobody orzekania przez sędziów Trybunału

Konstytucyjnego, Przegląd Sejmowy 2009, nr 4, s. 25), zasada legalizmu nakazuje

przypisać każdemu działaniu Trybunału Konstytucyjnego (a dokładniej składowi

orzekającemu w sprawie), jako organowi państwa, domniemanie działania

zgodnego z prawem. Oznacza to w konsekwencji, gdyby chciano twierdzić, że w

III KK 286/23

9

konkretnej sprawie doszło do nadużycia kompetencji przez Trybunał Konstytucyjny,

iż niezbędne jest przeprowadzenie w odpowiednim postępowaniu dowodu

przeciwnego. Problemem pozostaje jednak ustalenie właściwej procedury w

odniesieniu do orzeczeń mających konstytucyjny przymiot ostateczności (art. 190

ust. 1 Konstytucji). Nadto, podkreśla się, że nawet budzące wątpliwości orzeczenia

sądów konstytucyjnych, z racji ich oparcia w znaczącej części na aktywizmie

sędziowskim nieznajdującym należytych podstaw w normie prawnej, są wiążące, a

wręcz mogą stać się jedną z cech charakterystycznych orzecznictwa

konstytucyjnego, nie tylko zresztą w Polsce (por. A. Kustra-Rogatka, Kontrola

konstytucyjności prawa w państwach UE w świetle ewolucji sądownictwa

konstytucyjnego w Europie, Studia Iuridica Toruniensia, Tom XXIII, 2018, nr 2, s.

147-158). Należy więc przyjąć, że żaden organ państwa nie ma kompetencji do

oceny czy orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego zostało wydane we właściwym

składzie i z zachowaniem określonej w przepisach prawa procedury, a tym samym -

czy można mu przypisać walor ostateczności i mocy powszechnie obowiązującej.

Jednoznaczna norma zawarta w art. 190 ust. 1 Konstytucji RP przesądza, że

przyznanie takiej kompetencji nie jest możliwe bez zmiany samej Konstytucji. W

obowiązującym stanie prawnym o tym, co jest orzeczeniem, decyduje zatem sam

Trybunał, tj. sędziowie tworzący dany skład orzekający i podpisujący orzeczenie

(zob. A. Mączyński, J. Podkowik [w:] M. Safjan [red.], L. Bosek [red.], Konstytucja

RP. Tom II, Komentarz do art. 87-243, Warszawa 2016, s. 1190).

Wprawdzie obrońca, w skomprymowanej formie, dodatkowo wskazał na

zarzut kasacyjny, podnoszący uchybienie w postaci niewłaściwej obsady Sądu

Okręgowego w Krakowie (z art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k.), ale i ta okoliczność nie

stanowi racjonalnej podstawy do uwzględnienia złożonego wniosku. Zauważyć

należy, że w uzasadnieniu przedłożonego stanowiska nie zaprezentowano innych

argumentów przekonujących o realnej konieczności wyłączenia SSN A.B. od

udziału w tej in concreto w sprawie kasacyjnej o sygn. III KK 286/23. Ma to istotne

znaczenie, gdyż akta ww. sprawy nie pozwoliły ujawnić tego rodzaju okoliczności z

urzędu, natomiast zawarte w art. 40 § 1 k.p.k. wyliczenie przyczyn wyłączenia

sędziego z mocy samego prawa ma charakter zamknięty. Przepis ten nie może

zatem podlegać wykładni rozszerzającej, zaś zawarte w nim przesłanki nie mogą

III KK 286/23

10

być uzupełniane w drodze wykładni (zob. postanowienia SN: z 11 grudnia 2002

r., V KK 135/02, OSNKW 2003, z. 3-4, poz. 36; z 27 stycznia 2005 r.; z 13 czerwca

2007 r., V KK 15/07; z 14 stycznia 2009 r., V KK 285/08; z 11 października 2024 r.,

II KO 110/24; A. R. Światłowski, Glosa do wyroku SN z 5 lutego 1997 r., V KKN

180/96, OSP 1998/2, s. 40; A. Murzynowski, Glosa do postanowienia SN z 11

grudnia 2002 r., V KK 135/02, OSP 2004/2, s. 25; K. Dudka [red.], Kodeks

postępowania karnego. Komentarz, Warszawa 2023, s. 126; D. Świecki [red.],

Kodeks postępowania karnego. Komentarz. Tom I., Warszawa 2024, s. 236; S.

Steinborn [w:] J. Grajewski, P. Rogoziński, S. Steinborn, Kodeks postępowania

karnego. Komentarz LEX/el. 2016, art. 40, teza 7; T. Grzegorczyk [red.], Kodeks

postępowania karnego. Tom I. Komentarz, Warszawa 2014, s. 218). Od dawna w

literaturze i orzecznictwie wskazuje się, że przesłanka z art. 40 § 1 pkt 1 k.p.k.,

dotyczy takiej sprawy, której przedmiotem jest rozstrzygnięcie o prawach i

obowiązkach, także w sferze cywilnoprawnej, sędziego wyznaczonego do składu

sądu, ale ma to miejsce wówczas, gdy sędzia uczestniczy w procesie karnym w

charakterze strony (zarówno biernej, jak i czynnej) albo quasi strony. Tylko w tych

bowiem przypadkach ma on ex definitione interes prawny w korzystnym dla siebie

rozstrzygnięciu w przedmiocie procesu. Chodzi tu o sprawę, która wprost związek z

osobą sędziego i którą sędzia jest osobiście zainteresowany. Związek sędziego ze

sprawą, zgodnie z treścią ww. unormowania (art. 40 § 1 pkt 1 k.p.k.), musi mieć

charakter bezpośredni. Pomiędzy sprawą określonego sędziego, a jego osobą, nie

może być zatem ogniw pośrednich. Wskazuje się, że konieczne jest także

ustalenie, czy rozstrzygnięcie w danej sprawie karnej wywiera bezpośredni wpływ

na sferę uprawnień lub obowiązków prawnych sędziego, tudzież czy

rozstrzygnięcie przedmiotu procesu, a szczególnie winy oskarżonego wywiera

bezpośredni wpływ na sferę uprawnień i interesów sędziego np. w kategoriach

ekonomicznych na odniesienie korzyści majątkowej albo poniesienie straty (zob. E.

Skrętowicz, Iudex inhabilis i Iudex suspectus w polskim procesie karnym, Lublin

1994, s. 21-23; E. Skrętowicz, Wyłączenie sędziego na podstawie art. 37 k.p.k.,

NP. 1968/7-8, s. 1176 i n.; S. Śliwiński, Polski proces karny przed sądem

powszechnym. Zasady ogólne, Warszawa 1961, s. 156; K. Papke-Olszauskas,

Wyłączenie uczestników procesu karnego, Gdańsk 2007, s. 108–114; M.

III KK 286/23

11

Jankowski, Instytucja wyłączenia sędziego w polskim procesie karnym, NP. 1986/9,

s. 68-70; M. Jankowski, Wyłączenie sędziego w polskiej procedurze karnej,

Warszawa 1986, s. 7 i n.; J. Zagrodnik [red.] Kodeks postępowania karnego.

Komentarz, warszawa 2024 , s. 209; D. Świecki [red.], Kodeks postępowania

karnego. Tom I. Komentarz aktualizowany, Komentarz do art. 40 k.p.k. teza 7,

LEX/el 2025 r.; J. Kosonoga [w:] R. A. Stefański, S. Zabłocki [red.], Kodeks

postępowania karnego. Tom I. Komentarz do art. 1-166, Warszawa 2017, s. 550; K.

Dudka [red.], Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Warszawa 2023, s. 127;

T. Grzegorczyk [red.], Kodeks postępowania karnego. Tom I. Komentarz,

Warszawa 2014, s. 218; postanowienia SN: z 10 stycznia 2002 r., IV KZ 83/01: z 5

października 2022 r., V KK 329/22; z 30 listopada 2023 r., I ZO 75/24; z 31 stycznia

2024 r., I ZO 17/24; z 28 czerwca 2024 r., I ZO 95/24; z 30 stycznia 2025 r., I ZO

114/24; z 22 maja 2025 r., V KS 16/25; wyrok SA w Gdańsku z 15 grudnia 2016 r.,

II AKa 361/16; wyrok SA w Szczecinie z 22 listopada 2017 r., II AKa 34/17).

Nie ulega wątpliwości, że problematyka wyłączenia sędziego pozostaje w

ścisłym związku przede wszystkim z dwiema zasadami procesu karnego -

ogólnoustrojową zasada niezawisłości sędziowskiej i związaną z postępowaniem

dowodowym zasadą obiektywizmu. Rzecz jednak w tym, że wyliczenie zawarte w

art. 40 § 1 k.p.k. (a zatem i sytuacji z art. 40 § 1 pkt 1 k.p.k., objętej łacińską

sentencją prawniczą nemo iudex in causa sua), ma charakter zamknięty, co

wyklucza możliwość wyłączenia sędziego z mocy prawa z innych - niż w tym

przepisie wskazane - powodów. Wymienione w tym unormowaniu przesłanki nie

mogą być zatem uzupełniane w drodze wykładni, nie można stosować tu

interpretacji rozszerzającej lub analogii. Art. 40 k.p.k. jako przepis ustanawiający

wyjątki od tej ogólnej zasady, że każdy sędzia właściwego sądu jest uprawniony do

rozpoznania sprawy, podlega bowiem wykładni ścisłej (zob. R. A. Stefański, S.

Zabłocki [red.], Kodeks postępowania karnego. Tom I. Komentarz, WKP 2017;

postanowienia SN: z 14 stycznia 2009 r., V KK 285/08; z 13 czerwca 2007 r., V KK

15/07; z 27 stycznia 2005 r., IV KK 385/04; z 11 grudnia 2002 r., V KK 135/02,

OSNKW 2003, z. 3-4, poz. 36).

W świetle zaprezentowanych powyżej uwarunkowań, w realiach niniejszej

sprawy kasacyjnej (sygn. III KK 286/25), z racjonalnych względów nie mogłoby

III KK 286/23

12

dojść do złamania zasady nemo iudex in causa sua, przez SSN A.B., skoro ww. nie

będzie wszakże orzekał „we własnej sprawie”, ponieważ przedmiot postępowania

kasacyjnego nie stanowi „jej sprawy", a udział w wydaniu orzeczenia w żaden

sposób nie będzie miał wpływu na sferę jego własnych uprawnień lub obowiązków

prawnych (zob. postanowienia SN: z 30 listopada 2023 r., I ZO 75/23; z 4 września

2024 r., I ZO 144/24; z 2 października 2024 r., V KK 282/24; z 15 maja 2025 r., II

KO 66/24; z 5 grudnia 2025 r., III KK 482/24; z 17 grudnia 2025 r., II KO 146/24).

Nie sposób również racjonalnie przyjąć, że sprawa kasacyjna skazanego A.K.

(sygn. III KK 286/23) wprost ma bezpośredni związek z osobą ww. Sędziego i którą

jest on osobiście zainteresowany, skoro SSN A.B. nie uczestniczy przecież w tej

sprawie w charakterze strony (albo quasi-strony) i nie ma ex definitione interesu

prawnego w korzystnym dla siebie rozstrzygnięciu w przedmiocie postępowania.

Natomiast odmienne (szerokie) rozumienie omawianej przesłanki mogłoby

doprowadzić do odsunięcia od orzekania znacznej liczby sędziów (w skrajnych

wypadkach wszystkich), a tym samym do wpływania na skład sądu.

Wbrew odmiennym twierdzeniom wniosku, żadne z dotychczasowych

orzeczeń ETPC, tudzież TSUE nie podważyło statusu sędziów powołanych na

wniosek KRS po 2017 r. i nie stwierdziło nieistnienia powołań sędziowskich (po

2017 r.), czy też wydanych przez tych sędziów orzeczeń. Zatem sam fakt

powołania sędziego na wniosek KRS (ukształtowanej przepisami cyt. wyżej

ustawy), nie powoduje, że każdy wyrok wydany z udziałem takiego sędziego

automatycznie narusza prawo do sądu ustanowionego ustawą, a zatem narusza

prawo europejskie, czy też Europejską Konwencję Praw Człowieka. Żaden z

Trybunałów nie stwierdził także, iż tak ukształtowana KRS to organ nieistniejący.

Zresztą takiego judykatu nie przywołano także i we wniosku. Warto również

odnotować, że zakres związania konkretnym orzeczeniem ETPC określa sama

Konwencja w art. 46 ust. 1, przy czym orzeczenia te nie mają mocy powszechnie

obowiązującej, obejmują jedynie strony postępowania tj. stronę skarżącą i państwo-

stronę. Także w opinii wydanej przez Komisję Wenecką we współpracy z Dyrekcją

Generalną Praw Człowieka i Rządów Prawa (DGI) na temat sędziów (CDL-

AD(2024/029) z 14 października 2024 r. podkreślono, że wyroki ETPC nie mają

bezpośredniego skutku w systemie prawnym państw członkowskich, są wiążące na

III KK 286/23

13

mocy art. 46 Konwencji i muszą być wdrożone przez pozwane Państwo (pkt 24

Opinii). Poza tym w tej samej opinii Komisja Wenecka wyraziła jednoznaczne

stanowisko, że ani wyroki ETPC i TSUE, ani orzeczenia sądów polskich nie

unieważniły ex tunc uchwał KRS dotyczących powołań sędziowskich (pkt 28

Opinii). Zresztą tożsame konstatacje, poparte zresztą gruntowną analizą

dotychczasowego orzecznictwa europejskiego, prezentowane były już wielokrotnie

zarówno w orzecznictwie (np. postanowienie SN z 18 września 2025 r., I ZO 88/25),

jak i dyskursie publicznym (vide opinia prawna Rzecznika Praw Obywatelskich z

dnia 30 października 2025 r. [VII.510.8.2025.JRO]; opinia Helsińskiej Fundacji Praw

Człowieka z dnia 25 listopada 2025 r. [310/2025/MPL], i in.).

Nie sposób wreszcie pominąć, iż konstytucyjna zasada prawa do sądu (art.

45 ust. 1 Konstytucji RP) realizowana jest przez prawo, ale i obowiązek zarazem,

rozpoznania sprawy przez właściwy sąd, określony przepisami prawa (por.

postanowienia SN: z 10 maja 2000 r., II KO 90/00, OSNKW 2000, z. 5-6, poz. 48; z

12 marca 2008 r., II KO 7/08, OSNKW 2008, poz. 599, z 5 grudnia 2012 r., III KO

102/12; z 10 maja 2018 r., III KO 43/18; z 8 lipca 2010 r., IV KO 69/10, OSNwSK

2010/1/1424). Zauważyć należy, że jednostka nie posiada jednak prawa wyboru

sądu, który orzekałby w jej sprawie, gdyż właściwość sądu określa ustawa. Termin

„ustanowiony ustawą" wskazany w art. 6 ust. 1 EKPC dotyczy nie tylko podstawy

prawnej istnienia sądu, ale również jego składu w każdej sprawie i ma na celu

zapewnienie, aby organizacja wymiaru sprawiedliwości w demokratycznym

społeczeństwie nie była uzależniona od czyjejkolwiek uznaniowości, lecz podlegała

przepisom prawa stanowionego przez parlament (zob. wyroki ETPCz: z dnia 4

marca 2003 r., Posochow p-ko Rosji, skarga nr 63486/00; z dnia 25 października

2011 r., Richert p-ko Polsce, skarga nr 54809/07). Zasada ta, dotyczy również

każdego podmiotu mogącego zainicjować postępowanie w przedmiocie wyłączenia

sędziego.

Jedynie na marginesie przypomnieć należy, że w art. 29 § 5 ustawy z dnia 8

grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym, został ustanowiony instrument procesowy,

który ma umożliwić ocenę indywidualnych okoliczności dotyczących powołania

konkretnego sędziego Sądu Najwyższego oraz jego zachowania po powołaniu,

przy czym również ta ocena powinna nastąpić w kontekście realiów konkretnej

III KK 286/23

14

sprawy („jeżeli w okolicznościach danej sprawy może to doprowadzić do

naruszenia standardu niezawisłości lub bezstronności, mającego wpływ na wynik

sprawy z uwzględnieniem okoliczności dotyczących uprawnionego oraz charakteru

sprawy”). Ten instrument procesowy funkcjonuje w polskim porządku prawnym od

dnia 15 lipca 2022 r. i wszystkie strony są informowane o uprawnieniu do

skorzystania z niego.

Reasumując, przedmiotowa inicjatywa obrońcy została zasadniczo oparta na

krytyce ustrojowych rozwiązań normatywnych, przyjętych przez ustawodawcę, w

zakresie trybu powoływania sędziów. Wykładnia art. 41 k.p.k. nie może być jednak

dowolnie szeroka i nie może prowadzić do wyłączenia sędziego w każdej sytuacji i

w każdej sprawie (Iudex suspectus), albowiem tego nie przewiduje nawet

wyłączenie na podstawie art. 40 k.p.k. (z mocy prawa Iudex inhabilis). Nie

wystarczy zatem jedynie odwołanie się do ustrojowych rozwiązań normatywnych

(instytucjonalnych), przyjętych przez ustawodawcę, w zakresie trybu powołania na

urząd sędziego, natomiast konieczne jest wykazanie in concreto, że sędzia nie

gwarantuje chociażby minimalnego standardu bezstronności w danej sprawie.

Zatem brak racjonalnego uargumentowania jakie to konkretne zaszłości i

okoliczności faktyczne, związane z przedmiotową sprawą kasacyjną A.K. (sygn. akt

III KK 286/23), miałyby rzutować na brak bezstronności SSN A.B. i jego określony

stosunek do stron lub sprawy, implikował konstatację, iż wniosek obrońcy nie

zasługiwał na uwzględnienie.

Kierując się zaprezentowanymi wyżej motywami Sąd Najwyższy, orzekł jak

na wstępie.

[WB]

[r.g.]

III KK 286/23

15