Umorzenie z powodu niepoczytalności bez udziału podejrzanego. SN uchylił postanowienia

Sąd Rejonowy w Dąbrowie Tarnowskiej postanowieniem z 30 grudnia

2024 r. sygn. akt II K 395/24:

III KK 294/25

2

1. ustalając, że podejrzany Z.B. dopuścił się popełnienia zarzucanego mu czynu,

wyczerpującego dyspozycję przepisu z art. 226 § 1 k.k. w zw. z art. 231a k.k. w zw.

z art. 31 § 1 k.k. - na podstawie art. 17 § 1 pkt 2 k.p.k. w zw. z art. 31 § 1 k.k. –

umorzył postępowanie karne względem podejrzanego, wobec stwierdzenia jego

niepoczytalności;

2. na podstawie art. 93a § 1 pkt 4 k.k., art. 93b § 1 k.k., art. 93c pkt 1 k.k. i art. 93g

§ 1 k.k. orzekł wobec podejrzanego środek zabezpieczający w postaci

ambulatoryjnej terapii psychiatrycznej.

Sąd Okręgowy w Tarnowie, po rozpoznaniu zażalenia obrońcy

podejrzanego, w którym zarzucono niesłuszne zastosowanie środka

zabezpieczającego, postanowieniem z 24 marca 2025 r. sygn. akt II Kz 7/25,

utrzymał w mocy postanowienie sądu I instancji.

Prokurator Okręgowy w Tarnowie wniósł kasację od postanowienia sądu

odwoławczego, zaskarżając je w całości na korzyść Z.B.

i zarzucając „naruszenie prawa karnego procesowego, a to art. 354 pkt 2 k.p.k.,

polegające na niesłusznym utrzymaniu w mocy postanowienia Sądu Rejonowego

w Dąbrowie Tarnowskiej, II Wydział Karny z dnia 30 grudnia 2024 r„ sygn. akt

II K 395/24, pomimo tego, że sąd I instancji rozpoznał sprawę na posiedzeniu w

dniu 30 grudnia 2024 r. pod nieobecność podejrzanego Z.B., w sytuacji, gdy z opinii

biegłych opiniujących w niniejszej sprawie nie wynikało, że udział podejrzanego w

tym posiedzeniu byłby niewskazany, na skutek czego brak udziału podejrzanego

Z.B. w postępowaniu sądowym, stanowił o zaistnieniu bezwzględnej przyczyny

odwoławczej z art. 439 § 1 pkt 11 k.p.k.

Podnosząc powyższe, prokurator wniósł o uchylenie zaskarżonego

postanowienia Sądu Okręgowego w Tarnowie i utrzymanego nim w mocy

postanowienia Sądu Rejonowego w Dąbrowie Tarnowskiej oraz przekazanie

sprawy sądowi I instancji do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Kasacja jest oczywiście zasadna, wobec czego podlega rozpoznaniu

i uwzględnieniu na posiedzeniu w trybie art. 535 § 5 k.p.k., gdyż w postępowaniu

przed sądem I instancji doszło do zaistnienia wskazanego w kasacji uchybienia

rangi bezwzględnej przyczyny odwoławczej, co zostało zignorowane przez sąd II

III KK 294/25

3

instancji podczas przeprowadzanej kontroli instancyjnej zaskarżonego orzeczenia

poza granicami zaskarżenia. Z akt sprawy wynika bowiem, iż prokurator

sygnalizował w toku posiedzenia odwoławczego, iż orzeczenie sądu I instancji

zostało wydane z naruszeniem prawa procesowego, a to art. 354 pkt 2 k.p.k.

(obligatoryjny udział podejrzanego na posiedzeniu), mającym charakter

bezwzględnej przyczyny odwoławczej, określonej w art. 439 § ł pkt 11 k.p.k., z

uwagi na to, iż podejrzany Z.B. nie brał udziału w posiedzeniu przed sądem

pierwszej instancji w sprawie z wniosku prokuratora o umorzenie postępowania z

powodu niepoczytalności sprawcy i o zastosowanie środka zabezpieczającego,

mimo że jego udział w tym posiedzeniu był obligatoryjny.

Przypomnieć należy, iż zgodnie z treścią przepisu art. 354 pkt 2 k.p.k.

wniosek prokuratora o umorzenie postępowania z powodu niepoczytalności

sprawcy i o zastosowanie środków zabezpieczających, co do zasady, kieruje się na

rozprawę, a tylko wyjątkowo - jeżeli prezes sądu uzna to za celowe - w sytuacji, gdy

w świetle materiałów postępowania przygotowawczego popełnienie czynu

zabronionego przez podejrzanego oraz jego niepoczytalność w chwili czynu nie

budzą wątpliwości - na posiedzenie z udziałem prokuratora, obrońcy i

podejrzanego. Podejrzany nie bierze udziału w posiedzeniu tylko wówczas, gdy z

opinii biegłych wynika, że byłoby to niewskazane, chyba że sąd uzna jego udział za

konieczny.

Z brzmienia tego przepisu zatem wprost wynika, że wykluczone jest

rozpoznanie sprawy na posiedzeniu pod nieobecność prokuratora, obrońcy, bądź

podejrzanego, tj. osób wskazanych w treści art. 354 pkt 2 k.p.k. z wyjątkiem sytuacji

opisanej powyżej, a co za tym idzie, procedowanie na posiedzeniu pod

nieobecność podejrzanego, gdy w opinii nie będzie jednoznacznie wynikało, iż jego

udział jest niewskazany, zawsze stanowi uchybienie określone w art. 439 § 1 pkt 11

k.p.k. Tymczasem w opinii sądowo psychiatrycznej i psychologicznej z 23 lutego

2024 r. stwierdzono, iż Z.B. cierpi na chorobę psychiczną w postaci schizofrenii

paranoidalnej, co całkowicie znosiło jego zdolność rozpoznania znaczenia

zarzuconego mu czynu i pokierowania swoim postępowaniem (k. 138). We

wnioskach końcowych opinii biegli stwierdzili jednak, że aktualny stan psychiczny

podejrzanego nie stanowi przeszkody do jego udziału w toczącym się

III KK 294/25

4

postępowaniu, ale wymaga on pomocy obrońcy, gdyż nie jest w stanie prowadzić

swojej obrony w sposób samodzielny i rozsądny.

Sąd odwoławczy, uchybieniom tym, zasygnalizowanym na posiedzeniu przez

prokuratora, właściwej rangi nie nadał i odmówił uchylenia zaskarżonego przez

obrońcę podejrzanego postanowienia i przekazania sprawy do ponownego

rozpoznania Sądowi Rejonowemu w Dąbrowie Tarnowskiej, prezentując autorską

interpretację art. 354 pkt 2 k.p.k. W części motywacyjnej stwierdził mianowicie, iż

reguły procesowe dotyczące trybu rozpoznania tego rodzaju spraw, określone art.

339 § 5 k.p.k., art. 354 k.p.k., art. 354a k.p.k. oraz art. 380 k.p.k., zawierające

odesłanie do odpowiedniego stosowania wszystkich przepisów dotyczących

oskarżonego. Pierwszy z nich stanowi o obligatoryjnym udziale w posiedzeniu

dotyczącym orzeczenia środka zabezpieczającego określonego w art. 93a § 1 pkt 4

k.k. tylko dwóch podmiotów, tj. prokuratora i obrońcy. Z kolei art. 354 k.p.k. do

rozpoznania wniosku na posiedzeniu ustawodawca stwierdza, że ,,podejrzany nie

bierze udziału w posiedzeniu, jeżeli z opinii biegłych wynika, że byłoby to

niewskazane, chyba, że sąd uzna jego udział za konieczny”. Jednak interpretacja

tych przepisów zdaniem sądu odwoławczego pozwala na postawienie tezy, iż

jakkolwiek konieczność zapewnienia podejrzanemu możliwości udziału w

posiedzeniu jest obowiązkiem sądu, to jednak uprawnieniem podejrzanego jest

skorzystanie z tej możliwości”. Za takim rozumieniem tego przepisu przemawia

zdaniem sądu odwoławczego nie tylko wykładnia językowa („udział” to nie to samo

co „obowiązek” – vide art. 79 § 3 k.p.k., art. 80 k.p.k., art. 374 § la k.p.k. z art. 354

pkt 2 k.p.k.), ale także celowościowa i systemowa.

Odnosząc się natomiast do stanowiska prezentowane w wyroku Trybunału

Konstytucyjnego z 19 sierpnia 2020 r. (K 46/15, OTK-A 2020, poz. 39), w którym

stwierdzono, że art. 374 § 1 zdanie pierwsze k.p.k. w zw. z art. 380 k.p.k. w zw. z

art. 354 pkt 2 k.p.k. w zakresie, w jakim nie przewiduje obowiązkowej obecności

podejrzanego na rozprawie w sprawie wniosku prokuratora o umorzenie

postępowania z powodu niepoczytalności sprawcy i zastosowanie środków

zabezpieczających, jest niezgodny z art. 45 ust. 1 w zw. z art. 41 ust. 1 Konstytucji

RP, sąd ad quem stwierdził, iż ten wymóg obowiązkowego udziału podejrzanego w

rozprawie zmaterializuje się dopiero w chwili wejścia w życie ustawy nowelizującej

III KK 294/25

5

Kodeks postępowania karnego, która będzie wykonywać ten wyrok.

W konsekwencji Sąd Okręgowy doszedł do przekonania, iż skoro podejrzany

osobiście odebrał w dniu 18 grudnia 2024 r. zawiadomienie o terminie posiedzenia,

do którego dołączony był odpis wniosku prokuratora oraz komplet pouczeń (k. 321),

to stosowana odpowiednio treść art. 377 § 3 k.p.k. upoważniała Sąd Rejonowy do

procedowania wniosku bez udziału podejrzanego.

Powyższe stanowisko i interpretacja art. 354 pkt 2 k.p.k. przedstawiona

przez Sąd Okręgowy nie jest trafna. Należy stanowczo podkreślić, na co

wielokrotnie wskazywał Sąd Najwyższy (por. m.in. postanowienia z 30 czerwca

2021 r. sygn. akt II KK 252/21; z 5 marca 2021 r. sygn. akt V KK 11/21; z 3 lutego

2021 r. sygn. akt IV KK 582/19; z 15 stycznia 2021 r. sygn. akt II KK 317/20, czy

wyrok z 17 marca 2015 r. sygn. akt V KK 337/14), że rozpoznanie wniosku, o

którym tu mowa, na posiedzeniu może nastąpić tylko przy udziale prokuratora,

obrońcy i podejrzanego. Podejrzany nie bierze udziału w posiedzeniu tylko

wyjątkowo a mianowicie wyłącznie wtedy, gdy z opinii biegłych wynika, że byłoby to

niewskazane (oczywiście ze względu na stan jego zdrowia psychicznego), co nie

miało miejsca w przedmiotowej sprawie. Kategoryczny zapis ustawy: „rozpoznanie

sprawy na posiedzeniu z udziałem prokuratora, obrońcy i podejrzanego" wyklucza

możliwość rozpoznania sprawy w tym trybie pod nieobecność któregokolwiek z

wymienionych podmiotów z powodów innych niż wyżej wskazany wyjątek. Wymóg,

aby posiedzenie odbyło się "z udziałem podejrzanego", przewidziany w art. 354 pkt

2 k.p.k., nie może być rozumiany jedynie jako powinność sądu powiadomienia

podejrzanego o terminie posiedzenia (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 5

kwietnia 2001 r. sygn. akt IV KKN 652/00, LEX 51426). Przeprowadzając

posiedzenie w przedmiocie wniosku prokuratora o umorzenie postępowania z

powodu niepoczytalności sprawcy i o zastosowanie środka zabezpieczającego pod

nieobecność podejrzanego, sąd I instancji rażąco naruszył bowiem art. 354 pkt 2

k.p.k. w zw. z art. 117 § 3 k.p.k., w konsekwencji dopuszczając się uchybienia

stanowiącego bezwzględną przyczynę odwoławczą z art. 439 § 1 pkt 11 k.p.k. (tak

m.in. Sąd Najwyższy w postanowieniach z 5 października 2005 r. sygn. akt II KK

139/05, LEX 157553; z 24 lutego 2022 r. sygn. akt V KK 696/21, LEX 3404628; z 5

października 2005 r. sygn. akt II KK 139/05, LEX 157553; z 25 października 2018 r.

III KK 294/25

6

sygn. akt KK 469/17, LEX 2568618; z 27 lutego 2019 r. sygn. akt III KK 772/18,

LEX 2630613; z 3 czerwca 2020 r. sygn. akt IV KK 501/19, LEX 3276073; z 5

marca 2021 r. sygn. akt V KK 11/21, LEX 3268818; z 9 lutego

2023 r. sygn. akt V KK 536/22; Świecki Dariusz (red.). Kodeks postępowania

karnego. Tom I. Komentarz aktualizowany - do art. 354 k.p.k., stan prawny: 1

stycznia

2025 r. Opublikowano: LEX/el.2025).

Przypomnieć należy, iż bezwzględna przyczyna odwoławcza to sytuacja

wyjątkowa, jasno określona w ustawie i niepoddająca się interpretacji na obszarze

wykładni teleologicznej. Sytuacja ta występuje albo zachodzi jej brak, tertium non

datur.

Nadto, bezwzględne przyczyny odwoławcze, to uchybienia, które uznaje się

za tak istotne, że bez względu na ich wpływ na treść orzeczenia, a więc bez

rozważania, czy w ogóle mogły mieć taki wpływ powodują zawsze uchylenie

zaskarżonego orzeczenia. Ustawa uznaje te uchybienia za tak rażące, że

dotknięte nimi postępowanie karne nie może być uznane za odpowiadające

pojęciu procesu karnego zgodnego z prawem (por. J. Grajewski. S. Steinborn

„Kodeks postępowania karnego - Komentarz”, LEX 2014, t. 1 do art. 439 k.p.k.).

Na tej płaszczyźnie zdecydowanie nieuprawnione jest wnioskowanie, iż co prawda

określony stan rzeczy przystaje do literalnie wysłowionego przez ustawodawcę, a

opatrzonego sankcją kasatoryjną, jednakże względy systemowe, słusznościowe,

racjonalne, utylitarne czy jakiekolwiek inne, przemawiają za niezastosowaniem tej

sankcji. Sąd ad quem miał zatem obowiązek uwzględnić tę okoliczność i zgodnie z

treścią art. 439 § 1 pkt 11 k.p.k. zaskarżone orzeczenie uchylić. Wbrew temu

obowiązkowi jednak, sąd odwoławczy utrzymał w mocy orzeczenie dotknięte

wadą rangi bezwzględnej przyczyny odwoławczej, co stanowiło rażące naruszenie

standardów kontroli odwoławczej i wywarło istotny wpływ na treść zaskarżonego

kasacją postanowienia.

Ponieważ oba wydane w sprawie orzeczenia dotknięte są poważnymi

uchybieniami, zachodzi konieczność ich uchylenia i przekazania sprawy Sądowi

pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. Rozpoznając po raz kolejny

wniosek prokuratora o umorzenie postępowania karnego i orzeczenie środka

III KK 294/25

7

zabezpieczającego, Sąd ten zadba, aby postępowanie odbyło się z zachowaniem

wymogów przypisanych do danego trybu rozpoznania sprawy.

Z powyższych względów, Sąd Najwyższy orzekł jak w postanowieniu.

[WB]

[a.ł]

Adam Roch

Ryszard Witkowski

Stanisław Stankiewicz