Spór o zadośćuczynienie i odszkodowanie

Wyrokiem z dnia 9 października 2025 r., sygn. akt III Ko 177/25 Sąd

Okręgowy w Szczecinie na podstawie art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o

uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za

działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (tekst jednolity Dz.U. z

2024 roku, poz. 442) zasądził od Skarbu Państwa na rzecz wnioskodawczyni A.P.,

III KK 316/26

2

w związku z wykonaniem wobec M.Z. wyroku wydanego przez Sąd Wojewódzki w

Szczecinie w dniu 9 marca 1951 r., w sprawie I K 216/50, zmienionego wyrokiem

Sądu Najwyższego z dnia 15 listopada 1951 r., w sprawie I K 604/51 kwotę

421.000 zł tytułem zadośćuczynienia za doznaną krzywdę, wraz z ustawowymi

odsetkami za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty oraz

kwotę 111.724,86 zł tytułem odszkodowania za poniesioną szkodę, wraz z

ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia

zapłaty (pkt I ), w pozostałym zakresie wniosek oddalił (pkt 2).

Apelacje w tej sprawie wniósł pełnomocnik wnioskodawczyni oraz

prokurator, który wniósł apelację na niekorzyść.

W środku odwoławczym wniesionym przez pełnomocnika A. P. skierowanym

przeciwko rozstrzygnięciu o oddaleniu wniosku ponad zasądzoną w pkt. 1 wyroku

kwotę 421.000 złotych tytułem zadośćuczynienia z ustawowymi odsetkami za

opóźnienie od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty, oraz ponad

zasądzoną w pkt. I wyroku na rzecz A.P. kwotę 111.724,86 złotych tytułem

odszkodowania z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia uprawomocnienia

się wyroku do dnia zapłaty, , podniesiono zarzut bezwzględnej przyczyny

odwoławczej, o której mowa w art. 439 § 1 pkt. 2 k.p.k. oraz alternatywnie:

„ I. w zakresie zadośćuczynienia

1. obrazę przepisów prawa materialnego, tj.

a) art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 23.02.1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń

wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego

bytu Państwa Polskiego w zw. z art. 445 § 1 k.c. poprzez błędną ich wykładnię

skutkującą bezzasadnym przyjęciem, że odpowiednie zadośćuczynienie za

krzywdę wynikłą z powodu niesłusznego pozbawienia wolności M.Z. w okresie od

20 sierpnia 1950 roku do 29 sierpnia 1952 roku na podstawie wyroku Sądu

Wojewódzkiego w Szczecinie z dnia 09 marca 1951 roku sygn. akt I K 216/50,

zmienionego wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia 15 listopada 195Ir., sygn. akt I K

604/51 w związku z podejmowaniem przez niego działalności na rzecz oporu

przeciwko kolektywizacji wsi wynosi 421.000,00 (słownie: czterysta dwadzieścia

jeden tysięcy) złotych oraz oddaleniem wniosku ponad tą kwotę, podczas gdy

okoliczności niniejszej sprawy i przyjęta praktyka orzecznicza w tożsamych

III KK 316/26

3

rodzajowo sprawach przemawiają za zasądzeniem na rzecz wnioskodawczyni

tytułem zadośćuczynienia za krzywdę doznaną przez jej ojca kwoty wskazanej we

wniosku.

b) art. 8 ust. 1 ustawy lutowej w zw. z art. 445 § 1 i 2 k.c. oraz art. 448 k.c.

poprzez ich błędną wykładnię i nieuwzględnienie we właściwy sposób wszystkich

istotnych okoliczności, które miały wpływ na wymiar krzywd i cierpień doznanych

przez M.Z., a zwłaszcza:

-

okres pozbawienia wolności od dnia 20 sierpnia 1950 r. do dnia 29 sierpnia

1952 r., tj. łącznie 2 lata i 9 dni (740 dni);

-

strach o swoje życie i bezpieczeństwo, poczucie niesprawiedliwej izolacji;

-

rozłąka z rodziną, utrudnianie kontaktu z najbliższymi, strach o ich

bezpieczeństwo;

-

upokorzenie oraz przemoc z rąk funkcjonariuszy PUBP oraz strażników w

zakładach karnych;

-

przebywanie w fatalnych warunkach sanitarno-bytowych urągających

ludzkiej godności;

-

pogorszenie się stanu zdrowia zarówno fizycznego jak i psychicznego;

-

piętno przestępcy, które odczuwał po wyjściu na wolność;

-

niepewność co do przyszłego losu zarówno swojego jak i najbliższej rodziny.

sama świadomość niesprawiedliwości, która go spotkała, itp.

-

2. obrazę przepisów postępowania, która mogła mieć wpływ na treść

orzeczenia, tj.:

a) art. 7 k.p.k. poprzez dokonanie dowolnej, a nie swobodnej oceny materiału

dowodowego, polegającej na bezpodstawnym uznaniu, że zasądzone

zadośćuczynienie spełnia cel i wymogi określone art. 8 ust. 1 ustawy lutowej w

przypadku ogromu krzywd i cierpień doświadczonych przez M.Z. w wyniku

zastosowanych represji, które doprowadziły do degradacji jego zdrowia

psychicznego i fizycznego,

b) art. 410 k.p.k. poprzez pominięcie i nieuwzględnienie we właściwy sposób

wszystkich istotnych okoliczności, wynikających z materiału dowodowego

zgromadzonego w sprawie, które miały wpływ na rozmiar krzywd pokrzywdzonego,

a w konsekwencji na wysokość zadośćuczynienia, podczas gdy Sąd I instancji

III KK 316/26

4

wskazał, iż charakter krzywdy doznanej przez M.Z. jest niemierzalny - Sąd przyznał

również, że nie można bagatelizować okresu bezprawnego pozbawienia wolności,

jego podstawy (a właściwie braku podstawy), braku wiedzy, ile odosobnienie będzie

trwało oraz warunków, w których ojciec wnioskodawczyni zmuszony był przebywać,

a także przebywania w złych warunkach sanitarno- bytowych. Dodatkowo Sąd

wskazał, że zaznaczyć należy, że warunki osadzenia za czasów stalinowskich

całkowicie, co jest truizmem, odbiegały od standardów obowiązujących obecnie w

jednostkach penitencjarnych. Te okoliczności niewątpliwie miały negatywny wpływ

na kondycję psychiczną represjonowanego nie tylko w czasie pozbawienia

wolności, lecz także po jej odzyskaniu.

3. błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za jego podstawę i mających

wpływ na treść wyroku:

a) przez niedostateczne ustalenie rozmiaru krzywdy M.Z., a w konsekwencji

niewzięciu pod uwagę wszystkich okoliczności mających wpływ na wymiar krzywdy,

co zdaniem skarżącej przemawia za tym, że zasądzona wyrokiem Sądu

Okręgowego w Szczecinie kwota zadośćuczynienia jest nieadekwatna i

niewspółmierna do rozmiaru krzywd i cierpień doświadczonych przez

represjonowanego,

b) przez niedostateczne wyjaśnienie, dlaczego zasądzona kwota

zadośćuczynienia jest „adekwatną i nie nadmiernie wygórowaną” i skąd wynika

przekonanie Sądu, iż „punktem wyjścia w tego typu sprawach jest aktualne

przeciętne miesięczne wynagrodzenie za 1 miesiąc pozbawienia wolności”.

c) przez nie wzięcie pod uwagę kwot zasądzanych w tożsamych rodzajowo

sprawach.

II. w zakresie odszkodowania

Na podstawie art. 438 pkt la k.p.k. obrazę przepisów prawa materialnego, tj. art. 8

ust. 1 ustawy lutowej poprzez jego błędną interpretację i nieprawidłowe rozdzielenie

przyjętej sumy odszkodowania w kwocie 223.449,72 zł i przyjęcie, że

wnioskodawczyni należy się 1/2 powyższej tj. kwota 111.724,86 (słownie: sto

jedenaście tysięcy siedemset dwadzieścia cztery 86/ioo) złotych, z uwagi na to, że

siostra wnioskodawczyni już nie żyje, podczas gdy interpretacja przepisu 8 ust. 1

III KK 316/26

5

ustawy lutowej normuje, kto jest uprawnionym i w jakim zakresie, a zatem przepis

ten nie wskazuje na dzielenie roszczenia również na osoby już nie żyjące.”

W konkluzji skarżący w związku z postawieniem zarzutu na postawie art. 439 §

1 pkt 2 k.p.k. wniósł o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy Sądowi

Okręgowemu, ewentualnie o zasądzenie na rzecz A.P. dalszej kwoty 1.979.000 zł

tytułem zadośćuczynienia za krzywdę doznaną przez jej ojca M.Z. w niniejszej

sprawie wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się

wyroku do dnia zapłaty oraz dalszej kwoty 111.724,86 złotych tytułem

odszkodowania za szkodę poniesioną przez jej ojca M.Z. w związku z wykonaniem

wobec niego wyroku wydanego przez Sąd Wojewódzki w Szczecinie w dniu 9

marca 1951 roku w sprawie I K 216/50, zmienionego wyrokiem Sądu Najwyższego

z dnia 15 listopada 1951 roku w sprawie I K 604/51.

Z kolei w swojej apelacji prokurator, zaskarżając wyrok w zakresie jego punktu I,

a więc w części dotyczącej orzeczenia o zasądzeniu od Skarbu Państwa na rzecz

wnioskodawczyni A.P., tytułem zadośćuczynienia - kwoty 421.000 złotych i tytułem

odszkodowania - kwoty 111.724,86 złotych, wraz z ustawowymi odsetkami za

opóźnienie, liczonymi od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty, na

niekorzyść wnioskodawczyni, sformułował następujące zarzuty:

„1. obrazę przepisów prawa materialnego oraz przepisów postępowania, mającą

wpływ na treść orzeczenia, w postaci art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o

uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za

działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (Dz.U. z 2020 r., poz.

1820 j.t.) - zwanej dalej ustawą „lutową” w zw. z art. 7 k.p.k. i w zw. z art. 445 § 1

k.c. polegającą na dowolnej ocenie zebranego w sprawie materiału dowodowego,

przeprowadzonej bez uwzględnienia zasad prawidłowego rozumowania oraz

wskazań wiedzy i doświadczenia życiowego, co skutkowało uznaniem, iż stopień

doznanych przez M.Z. krzywd, wynikłych z represjonowania go w okresie od 20

sierpnia 1950 r. do 29 sierpnia 1952 r., uzasadnia określenie należnego mu

zadośćuczynienia na kwotę 421.000 złotych, skutkiem czego było zasądzenie

zadośćuczynienia w tej zdecydowanie wygórowanej kwocie na rzecz

wnioskodawczyni, która to kwota, określona w sposób zbyt dowolny i z

pominięciem realiów społecznych, w sposób oczywisty nie pozostaje w realnej

III KK 316/26

6

proporcji do charakteru i rozmiaru krzywd doznanych przez M.Z., które nie

odbiegały od cierpień innych osób bezprawnie więzionych w związku z

działalnością niepodległościową, oraz skutkuje bezpodstawnym wzbogaceniem

A.P.,

2. obrazę przepisów prawa materialnego w postaci art. 361 § 1 i 2 k.c. oraz art.

8 ust. 1 ustawy lutowej, poprzez zasądzenie na rzecz wnioskodawczyni, w ramach

przyznanego jej odszkodowania w kwocie 111.724,86 złotych, również połowy

kwoty 6.365,94 złotych zasądzonej tytułem utraty zarekwirowanych M.Z. środków

pieniężnych, podczas gdy powyższa kwota nie pozostaje w adekwatnym związku

przyczynowym z orzeczeniem skazującym ojca wnioskodawczyni, bowiem jej

zarekwirowanie nie było skutkiem wydania lub wykonania tego orzeczenia, lecz

skutkiem prowadzonego przeciwko M.Z. postępowania, podczas gdy możliwość

zasądzenia w trybie ustawy lutowej odszkodowania za poniesioną szkodę

ograniczona jest tylko do takich skutków wydania lub wykonania orzeczenia, które

w sposób bezpośredni z niego wynikają, bowiem na podstawie ustawy lutowej

Skarb Państwa ponosi odpowiedzialność jedynie za szkodę lub krzywdę

pozostające w adekwatnym związku przyczynowym z unieważnionym orzeczeniem,

3. obrazę przepisu prawa materialnego w postaci art. 8 ust. 1 ustawy lutowej,

poprzez zasądzenie na rzecz wnioskodawczyni, w ramach przyznanego jej

odszkodowania w kwocie 111.724,86 złotych, również połowy kwoty 4.080 złotych

tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego - wynagrodzenia obrońcy, w

sytuacji, gdy uiszczone koszty postępowania nie mogą być rekompensowane w

drodze odszkodowania określonego w ustawie lutowej, bowiem są immanentnie

związane z wyrokiem skazującym i jako takie podlegają zwrotowi jako świadczenie

nienależne przez organ skazujący, który był beneficjentem uiszczonych sum,

4. błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia, a mający

wpływ na jego treść, polegający na przyjęciu, że M.Z. miał stabilne źródło

utrzymania, prowadząc w chwili zatrzymania dobrze prosperujące gospodarstwo

rolne, w którym miał różne uprawy, hodował inwentarz, osiągając miesięcznie

dochody równe przeciętnemu miesięcznemu wynagrodzeniu brutto w sektorze

przedsiębiorstw, wynoszące 8.769,08 złotych, podczas gdy przy uwzględnieniu

jego wieku, okresu przez jaki gospodarstwo to posiadał oraz ówczesnych realiów

III KK 316/26

7

dotyczących prowadzenia gospodarstw rolnych, a w tym obciążeń podatkowych,

dochód jaki z niego miesięcznie osiągał był co najwyżej równy minimalnemu

wynagrodzeniu za pracę, wynoszącemu 4.666 złotych,

5. błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia, a mający

wpływ na jego treść, polegający na przyjęciu, że zarekwirowana M.Z. w dniu 21

sierpnia 1950 r. kwota 400 złotych, odpowiadała na dzień orzekania kwocie

6.365,94 złotych, podczas gdy w rzeczywistości odpowiadała ona kwocie 61,38

złotych, bowiem sąd a quo w swoich obliczeniach nie wziął pod uwagę mającej

miejsce w Polsce w dniu 1 października 1950 r. reformy walutowej,

6. obrazę przepisu prawa materialnego w postaci art. 8 ust. 1 zdanie drugie

ustawy lutowej, poprzez zasądzenie całości zadośćuczynienia jakie przypadałyby

M.Z. jego córce A.P., wnioskodawczyni w sprawie, podczas gdy wobec śmierci

drugiej córki represjonowanego -J.B., po dacie śmierci M.Z. oraz po wejściu w życie

ustawy lutowej, zadośćuczynienie przypadające represjonowanemu, podobnie jak

sąd a quo uczynił to z odszkodowaniem, powinno zostać podzielone na 2 części i

przyznane na rzecz wnioskodawczyni jedynie w ½ części,

7. obrazę przepisu prawa materialnego w postaci art. 481 § 1 k.c. poprzez

zasądzenie na rzecz wnioskodawczyni zadośćuczynienia i odszkodowania, wraz z

ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od dnia uprawomocnienia się

wyroku, podczas gdy powyższe roszczenia, znajdujące oparcie w ustawie, winny

zostać zasądzone wraz z odsetkami ustawowymi.”

Stawiając te zarzuty skarżący wniósł o zmianę wyroku w zaskarżonej części,

dotyczącej przyznanych wnioskodawczyni świadczeń, poprzez zasądzenie na rzecz

A.P. kwoty 120.000 złotych tytułem zadośćuczynienia oraz kwoty 56.669,33 złotych

tytułem odszkodowania, z ustawowymi odsetkami od daty uprawomocnienia się

wyroku do dnia zapłaty.

Wyrokiem z dnia 19 lutego 2026 r., II AKa 311/25 Sąd Apelacyjny w Szczecinie

zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że kwotę zadośćuczynienia obniżył do

210.500 złotych (pkt I.1), a kwotę odszkodowania obniżył do 106.940,39 złotych

(pkt I.2), w pozostałym zaś zakresie zaskarżony wyrok utrzymał w mocy (II.)

Kasację złożył pełnomocnik wnioskodawczyni, który zaskarżając wyrok sądu

odwoławczego w całości, zarzucił mu:

III KK 316/26

8

„1. rażące naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ

na wynik sprawy, tj. art. 457 § 3 kpk w zw. z art. 433 § 2 kpk poprzez brak

właściwego i rzetelnego rozpoznania wszystkich zarzutów zgłoszonych w apelacji,

w sytuacji gdy Sąd II instancji miał bezwzględny obowiązek merytorycznego i

należytego rozpoznania wszystkich zarzutów, a nie jedynie powielenie

rozstrzygnięcia, podczas gdy w przypadku rozpoznania tych zarzutów Sąd II

instancji powinien być wydać orzeczenie odmienne poprzez zasądzenie

odpowiedniego zadośćuczynienia.

2. rażące naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 8 ust. 1 w

zw. z art. 8 ust. 2a ustawy lutowej poprzez błędną jego wykładnię i w konsekwencji

nieprawidłowe uznanie, iż należną kwotę zadośćuczynienia za krzywdę doznaną

przez M.Z. w związku z wykonaniem wobec niego wyroku wydanego przez Sąd

Wojewódzki w Szczecinie w dniu 09 marca 1951 r. w sprawie I K 216/50,

zmienionego wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia 15 listopada 1951 roku w sprawie

I K 604/51 należy podzielić na 2 osoby, pomimo, iż uprawnioną do otrzymania tej

kwoty była tylko jedna osoba - skarżąca A.P., gdyż druga osoba zmarła, i w

konsekwencji zasadnym było, aby cała przyznana kwota została zasądzona na

rzecz jednej osoby uprawnionej, a ponadto poprzez błędną ich wykładnię i

nieprawidłowe przyjęcie, że skarżącej nie należy się cała kwota zadośćuczynienia,

za represje doznane przez jej ojca oraz nieprawidłowy podział tego roszczenia

również na osobę, która już zmarła, podczas gdy interpretacja tego przepisu

normuje, kto jest uprawniony i w jakim zakresie, a zatem przepis ten nie wskazuje

na dzielenie roszczenia również na osoby już nieżyjące, co w konsekwencji

doprowadziło do nie zasądzenia na rzecz skarżącej całej kwoty, która jej

przysługuje.

3. rażącą obrazę przepisów postępowania, która mogła mieć wpływ na

treść orzeczenia, tj. art. 7 k.p.k. poprzez dowolną ocenę dowodów i wyciągnięcie z

materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wniosków sprzecznych z

zasadami prawidłowego rozumowania, doświadczenia życiowego i wskazaniami

wiedzy, tj.:

III KK 316/26

9

- błędne uznanie, iż represjonowany nie poniósł szkody wynikającej z kwot w

dochodzonym zakresie, podczas gdy szkody te pozostają w związku przyczynowo

skutkowym z przedmiotowym skazaniem. niewyjaśnienie kwestii pomniejszenia kwoty odszkodowania o kwotę

4.784,47zł, z czego wynika akurat taka wysokość różnicy, całkowite pominięcie

szerokiej, prawidłowej argumentacji Sądu I instancji przy ustalaniu wysokości

należnego odszkodowania.”

Wskazując na powyższe zarzuty skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego

wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

W odpowiedzi na tę kasację, Prokurator Okręgowy w Szczecinie wniósł o jej

oddalenie jako oczywiście bezzasadnej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Kasacja okazała się oczywiście bezzasadna, albowiem żaden z zarzutów w

niej zawartych nie był trafny. W odniesieniu do zarzutu w pkt 1 kasacji, to analiza

uzasadnienia wyroku sądu odwoławczego wskazuje, że wszystkie zarzuty zawarte

w apelacji pełnomocnika wnioskodawcy zostały rozpoznane w sposób wnikliwy i

należyty, a stosowna argumentacja zawarta jest w uzasadnieniu wyroku na

stronach 3-4 oraz 6-8.W uzasadnieniu kasacji zresztą nawet nie próbowano

wykazać, który z zarzutów nie został rozpoznany, co dalekie jest od lojalności i

rzetelności wymaganej także od pełnomocników procesowych. Zarzut w pkt 2

kasacji jest także chybiony i to w stopniu oczywistym. Sąd odwoławczy w pełni

trafnie przyjął, że skoro w dacie wejścia w życie ustawy lutowej uprawnionymi z art.

8 ust. 1 ustawy lutowej były dwie osoby (choć tylko jedna osoba złożyła wniosek o

odszkodowanie i zadośćuczynienie), to reguła zastosowana w odniesieniu do

odszkodowania winna działać także co do zadośćuczynienia, o czym sąd pierwszej

instancji zapomniał - wadliwie uzasadniając zresztą w tym zakresie wywód (str. 26

uzasadnienia wyroku). Okoliczność, że druga osoba uprawniona obecnie nie żyje

(zmarła w roku 2013) niczego w tej materii nie zmienia i nie daje prawa

wnioskodawczyni do objęcia także nie swojej części odszkodowania i

zadośćuczynienia. Sąd Najwyższy w pełni stanowisko sądu odwoławczego co do

wykładni tego przepisu podziela, zwłaszcza w kontekście przywołanego przez ten

sąd wyroku Sądu Najwyższego z dnia 19 stycznia 2023 r., V KK 471/22 (OSNK

III KK 316/26

10

2023, nr 3, poz. 13), który wpisuje się w jednolitą linię wykładniczą Sądu

Najwyższego. Odwołanie się skarżącej do orzeczeń wydanych w Sądzie

Najwyższym w sprawach III KK 45/22 i IV KK 482/23 nie może stanowić istotnego

argumentu, albowiem były to orzeczenia, wydane w składach, które nie stanowią

sądu w rozumieniu art. 45 ust. 1 Konstytucji oraz art. 6 ust. 1 Europejskiej

konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności. Ostatni zarzut

(obrazy art. 7 k.p.k.) jest także formalnie chybiony, skoro sąd odwoławczy nie

przeprowadzał dowodów w zakresie odnoszącym się do odszkodowania lub

zadośćuczynienia (jedynie prowadzono tzw. postępowanie testowe w związku z

zarzutem zaistnienia uchybienia z art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k.). Ponadto, precyzyjne

obliczenia co do zasądzonych kwot odszkodowania i zadośćuczynienia są

przedstawione w uzasadnieniu wyroku na str. 10-13 (zwłaszcza na str. 12-13), co

zarzut niewyjaśnienia obniżenia należnego odszkodowania czyni niezrozumiałym.

Z tych powodów orzeczono jak w postanowieniu.

[WB]