Przesłuchanie świadka w domu bez obrońcy. SN oddalił kasację skazanego

Sąd Rejonowy w Starachowicach wyrokiem z dnia 2 czerwca 2021 r., II K

517/20, uznał K.H. za winnego czynu z art. 286 § 1 k.k., art. 275 § 1 k.k., art. 270 §

1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k., za który wymierzył mu karę roku pozbawienia

wolności, warunkowo zawieszając jej wykonanie na okres próby 2 lat oraz grzywnę

200 stawek dziennych, po 10 zł każda.

III KK 478/25

2

Sąd Okręgowy w Kielcach wyrokiem z dnia 4 marca 2022 r., IX Ka 1366/21,

uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi

Okręgowemu w Kielcach, stwierdzając uchybienie z art. 439 § 1 pkt 4 k.p.k.,

wskazując, że w polu widzenia Sądu I instancji powinno być zakwalifikowanie

zachowania oskarżonego jako zbrodni z 310 § 1 k.k.

Sąd Okręgowy w Kielcach wyrokiem z dnia 2 marca 2023 r., III K 64/22,

uznał K.H. za winnego czynu z art. 286 § 1 k.k., art. 275 § 1 k.k., art. 270 § 1 k.k. w

zw. z art. 11 § 2 k.k., za który wymierzył mu karę roku pozbawienia wolności,

warunkowo zawieszając jej wykonanie na okres próby 2 lat oraz grzywnę 200

stawek dziennych, po 10 zł każda. Ponadto, Sąd Okręgowy w Kielcach zobowiązał

K.H. i współoskarżoną U.J. do naprawienia szkody oraz orzekł o kosztach procesu.

Apelację od tego wyroku wniósł obrońca oskarżonego, zaskarżając go w

całości i zarzucając: „przeprowadzenie w toku rozprawy głównej przez Sąd

Okręgowy w Kielcach w dniu 09.11.2022 r. czynności procesowej w postaci

przesłuchania świadka J.H. w jej miejscu zamieszkania bez rzeczywistego udziału

obrońcy oskarżonego, podczas gdy obecność obrońcy oskarżonego K.H. w

przedmiotowej czynności była obligatoryjna, w wyniku czego obrońca nie brał

udziału w czynności, w której jego udział był obowiązkowy”. Obrońca wskazał, że to

uchybienie miało rangę bezwzględnej przyczyny odwoławczej oraz podniósł także

inne zarzuty, mające charakter względnych przyczyn odwoławczych, wnosząc na

ich podstawie o zmianę wyroku Sądu I instancji i uniewinnienie oskarżonego.

Wyrokiem Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 16 stycznia 2025 r., II AKa

206/23, wyrok Sądu I instancji został utrzymany w mocy.

Kasację od tego wyroku wniósł obrońca skazanego zaskarżając go w

całości. Powołując się na art. 439 § 1 pkt 10 i 11 k.p.k. obrońca zarzucił „rażące

naruszenie art. 6 k.p.k. w zw. z art. 79 § 1 k.p.k. i art. 80 k.p.k., tj. prawa do obrony,

stanowiące bezwzględną przyczynę uchylenia orzeczenia, polegającą na

prowadzeniu czynności procesowych w dniu 9 listopada 2022 r. poprzez

przesłuchanie świadka podczas nieobecności obrońcy oraz częściowej

oskarżonego w sytuacji, w której ich udział był obowiązkowy”. Skarżący wniósł o

uchylenie obu wyroków wydanych w sprawie i przekazanie jej do ponownego

rozpoznania Sądowi I instancji.

III KK 478/25

3

W pisemnej odpowiedzi na kasację prokurator wniósł o jej oddalenie jako

oczywiście bezzasadnej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Kasacja okazała się oczywiście bezzasadna, co umożliwiło jej rozpoznanie

na posiedzeniu w trybie art. 535 § 3 k.p.k.

Z uwagi na fakt, że w tej sprawie wobec K.H. została prawomocnie

orzeczona kara pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania,

podstawy kasacyjne były zawężone do bezwzględnych przyczyn odwoławczych z

art. 439 § 1 k.p.k. (art. 523 § 2 i § 4 pkt 1 k.p.k.). Zarzut powołujący się na takie

uchybienia został sformułowany w kasacji obrońcy skazanego, który wskazał na art.

439 § 1 pkt 10 i 11 k.p.k. W odniesieniu do obu tych uchybień zarzut ten okazał się

jednak nieskuteczny. Nie ma racji obrońca skazanego twierdząc, że doszło w tej

sprawie do przeprowadzenia czynności procesowej pod nieobecność obrońcy,

którego udział w tej czynności był obowiązkowy. Oczywiście bezzasadny jest także

zarzut przeprowadzenia czynności procesowej podczas nieobecności oskarżonego,

którego obecność miałaby być obowiązkowa.

W pierwszej kolejności należy odnieść się do tego czy i na jakiej podstawie w

tej sprawie istniała obrona obligatoryjna. W uzasadnieniu kasacji skarżący podał, że

upatruje jej w podstawach z art. 79 § 1 pkt 3 i 4 k.p.k., tj. w związku ze stanem

zdrowia psychicznego skazanego. Wypada przypomnieć, że dla ustania obrony

obowiązkowej powstałej na tej podstawie konieczne jest nie tylko to, aby biegli w

opinii wywołanej na podstawie art. 202 § 1 k.p.k. nie mieli wątpliwości co do stanu

zdrowia psychicznego oskarżonego, jak i możliwości prowadzenia przez niego

obrony samodzielnie i rozsądnie, ale także to, by sąd wydał postanowienie na

podstawie art. 79 § 4 k.p.k. po dokonaniu własnej oceny opinii biegłych (por. m.in.

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 września 2025 r., III KK 291/25; por. także

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 18 maja 2022 r., I KZP 10/21, OSNK

2022, z. 6, poz. 23). Pierwsza opinia psychiatryczna dotycząca K.H. była w tej

sprawie wywołana na etapie postępowania przygotowawczego (k. 261-263). W jej

wyniku postanowieniem z dnia 7 lipca 2020 r., II K 517/20, Sąd Rejonowy w

Starachowicach cofnął oskarżonemu wyznaczenie obrońcy z urzędu i stwierdził, że

jego udział w sprawie nie jest obowiązkowy (k. 292). W toku pierwszego

III KK 478/25

4

postępowania pierwszoinstancyjnego stan zdrowia psychicznego oskarżonego

ponownie był badany przez biegłych (opinie k. 400-403 i k. 461-463). W ponownym

postępowaniu pierwszoinstancyjnym Sąd Okręgowy w Kielcach wyłącznie zwolnił z

obowiązków dotychczasowego obrońcę z urzędu wobec ustanowienia przez K.H.

obrońcy z wyboru (k. 610). Takiego postanowienia nie sposób uznać za znoszące

stan obrony obowiązkowej. Podobnie, za niewystarczające w tej kwestii należy

uznać postanowienia Sądu Okręgowego i Sądu Apelacyjnego o oddaleniu

wniosków o kolejną opinię psychiatryczną (k. 685 i k. 841v), nawet pomimo

wskazania, że zgromadzone w aktach opinie są pełne, jasne i stanowcze, bowiem

te postanowienia w żadnym zakresie nie odnosiły się do kwestii obrony skazanego.

Powyższe znajduje potwierdzenie w treści zarządzeń o wyznaczeniu terminów

rozpraw odwoławczych przez Sąd Apelacyjny, w których obecność obrońcy została

wskazana jako obowiązkowa (k. 757 i k. 776), a także w fakcie wyznaczenia

oskarżonemu obrońcy z urzędu z chwilą ustania stosunku obrony z wyboru w

postępowaniu odwoławczym (zarządzenie k. 801) i potraktowaniem obecności tego

obrońcy na kolejnym terminie rozprawy odwoławczej jako obowiązkowej (k. 805).

Należy więc wskazać, że w sprawie nie ustał stan obrony obligatoryjnej, powstały

na skutek powzięcia uzasadnionych wątpliwości co do poczytalności oskarżonego i

przeprowadzenia dowodu z opinii o stanie jego zdrowia psychicznego w

postępowaniu sądowym. Tym samym stan ten obowiązywał także w dniu

kwestionowanej czynności przesłuchania świadka J.H. w miejscu jej zamieszkania

(k. 656-660).

Analiza akt tej sprawy prowadzi do wniosku, że Sąd Okręgowy procedował

tak, jakby rozpoznawał sprawę o zbrodnię. Świadczy o tym chociażby skład

orzekający tego Sądu (jeden sędzia i dwóch ławników). Także Sąd Apelacyjny

procedował tak, jakby w sprawie zachodziła obrona obligatoryjna, o czym była

mowa w poprzednim akapicie. Nie jest przy tym jasne, czy upatrywał jej źródeł w

treści art. 80 k.p.k. w zw. z art. 450 § 1 k.p.k., bo ta okoliczność została

zanegowana w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku. Doszło zatem do sytuacji, w

której oba Sądy procedowały tak, jakby obrona w sprawie była obowiązkowa,

natomiast Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu swego wyroku zanegował

obligatoryjność obrony oskarżonego. Sąd Najwyższy podziela pogląd wyrażony w

III KK 478/25

5

zaskarżonym wyroku, że w sprawie nie powstał stan obrony obligatoryjnej z uwagi

na wskazanie przez Sąd Okręgowy, działający jako sąd odwoławczy, że

zachowanie skazanego mogło stanowić zbrodnię z art. 310 § 1 k.p.k. Trafne w tym

zakresie są argumenty Sądu Apelacyjnego, zgodnie z którymi pomimo przekazania

sprawy do prowadzenia Sądowi Okręgowemu jako sądowi pierwszej instancji z

uwagi na to, że w sprawie występują papiery wartościowe w postaci weksli, to ze

względu na kierunek apelacji (na korzyść oskarżonego) wykluczone było

zakwalifikowanie zachowania oskarżonego z art. 310 § 1 k.k., a tym samym

oskarżony nie pozostawał pod zarzutem zbrodni. W tym miejscu należy też

wyjaśnić, że fakt rozpoznania tej sprawy przez Sąd Okręgowy w składzie jednego

sędziego i dwóch ławników przy jednoczesnym założeniu, że nie była to sprawa o

zbrodnię, nie stanowi bezwzględnej podstawy odwoławczej z art. 439 § 1 pkt 2

k.p.k. W orzecznictwie Sądu Najwyższego słusznie przyjęto, że bezwzględna

przyczyna odwoławcza nie zachodzi, gdy ustawa przewiduje dwie możliwości

rozpoznania sprawy w różnych składach sądu, uzależniając drugą z nich od

wydania przez prezesa sądu stosownego zarządzenia, nawet gdy stosowne

zarządzenie nie zostało wydane (zob. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 20

listopada 1997 r., I KZP 30/97, OSNKW 1997, z. 11-12, poz. 92). Stanowisko to jest

nadal aprobowane (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 20 grudnia 2018

r., V KK 549/18). Orzekanie w sprawie o występek w składzie ławniczym jest

możliwe na podstawie art. 28 § 3 k.p.k. z uwagi na szczególną wagę lub zawiłość

sprawy. W zarządzeniu rejestrującym sprawę w Sądzie Okręgowym w Kielcach jako

sądzie pierwszej instancji wskazano, że rejestracji podlega sprawa o czyn „z art.

286 § 1 k.k., art. 275 § 1 k.k., art. 270 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k.”, a skład

sędziowski określono jako „1+2” (k. 596). Co prawda w zarządzeniu nie wskazano,

aby skład ławniczy był wyznaczony z uwagi na szczególną wagę lub zawisłość

sprawy, jednakże – jak już wskazano – wadliwość samego zarządzenia nie może

przesądzać o nienależytej obsadzie sądu.

Skarżący upatruje wskazanych w zarzucie kasacji uchybień w toku

czynności z dnia 9 listopada 2022 r. – przesłuchania świadka J.H. w miejscu

zamieszkania przez Sędziego wyznaczonego ze składu orzekającego (konkretnie –

przewodniczącą tego składu orzekającego (k. 653; przesłuchanie – k. 656-660). Z

III KK 478/25

6

protokołu tego przesłuchania wynika, że nie stawił się na nie obrońca oskarżonego

(k. 656), który dołączył do tej czynności pod sam jej koniec (k. 659), jednakże

podpisał protokół (k. 660).

Zgodnie z art. 79 § 3 k.p.k., w wypadku, o którym mowa w art. 79 § 1 pkt 3 i

4 k.p.k., udział obrońcy jest obowiązkowy w rozprawie oraz w tych posiedzeniach,

w których obowiązkowy jest udział oskarżonego. Przesłuchanie świadka przez

sędziego wyznaczonego nie jest „rozprawą”. W literaturze i orzecznictwie trafnie

przyjmuje się, że nie jest to także czynność przeprowadzana na posiedzeniu. Z

treści art. 396 § 2 k.p.k. nie wynika, aby sędzia wyznaczony lub sąd wezwany

czynność przesłuchania świadka przeprowadzali na posiedzeniu. W przepisie art.

95 § 1 k.p.k. zastrzega się jedynie, że rozprawa i posiedzenie to fora, na jakich sąd

orzeka. Natomiast ustawa nie wymaga, aby każda czynność dowodowa sądu była

dokonywana co najmniej na forum będącym posiedzeniem w rozumieniu przepisów

procesowych. Brak zawarcia takiego wymogu w art. 396 § 2 k.p.k. powoduje, że

przesłuchanie świadka przez sędziego wyznaczonego albo przez sąd wezwany jest

czynnością dowodową, która odbywa się poza rozprawą i nie na posiedzeniu.

Dlatego też wynikający z art. 79 § 3 k.p.k. obowiązek udziału obrońcy

obligatoryjnego w rozprawie i niektórych posiedzeniach nie odnosi się do czynności

dowodowych przeprowadzanych w trybie art. 396 § 2 k.p.k. (tak słusznie D.

Świecki, [w:] Kodeks postępowania karnego. Tom II. Komentarz aktualizowany, red.

D. Świecki, LEX/el 2025, t. 10 do art. 396; por. także postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 4 kwietnia 2006 r., III KK 297/05, OSNKW 2006, z. 7-8, poz.

68). W orzecznictwie zasadnie podkreśla się też, że przesłuchanie świadka w trybie

art. 396 § 2 k.p.k. jest odrębną czynnością procesową, z odrębnie ustawowo

określonymi regułami uczestnictwa stron, obrońców i pełnomocników – art. 396 § 3

k.p.k. (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 24 września 2014 r., IV KK

274/14). Skoro czynność, która miała miejsce w dniu 9 listopada 2022 r. nie

odbywała się ani na rozprawie, ani na posiedzeniu, to nie był obowiązkowy udział w

niej obrońcy obligatoryjnego.

Powyższego nie zmienia nazwanie protokołu tej czynności dowodowej

„protokołem posiedzenia” (k. 656). Jednakże nawet gdyby przyjąć, że Sąd

Okręgowy przeprowadzał przesłuchanie świadka w miejscu zamieszkania na

III KK 478/25

7

posiedzeniu, to i tak nie doszłoby w tej sprawie do uchybienia o randze

bezwzględnej przyczyny odwoławczej. Z art. 79 § 3 k.p.k. wynika w sposób jasny,

że udział obrońcy obligatoryjnego jest obowiązkowy tylko w tych posiedzeniach, w

których obowiązkowa jest obecność samego oskarżonego. Tymczasem obecność

samego oskarżonego w czasie przesłuchania świadka nie była obligatoryjna.

Jedynie na marginesie można zauważyć, że niczego nie zmieniłoby

hipotetyczne przyjęcie – czemu zaprzeczono we wcześniejszej części uzasadnienia

– istnienia obrony obligatoryjnej na podstawie art. 80 k.p.k. Przepis art. 80 zd. 2

k.p.k. stanowi bowiem literalnie o obowiązkowym udziale obrońcy „w rozprawie

głównej”.

W zarzucie kasacji mowa jest także o przeprowadzeniu czynności

przesłuchania świadka częściowo podczas nieobecności oskarżonego. W

uzasadnieniu ten element zarzutu nie został szerzej umotywowany. Zarzut ten musi

zaskakiwać. Autor kasacji zdaje się nie dostrzegać, że w świetle obecnie

obowiązujących przepisów udział oskarżonego w czynności przesłuchania świadka

w miejscu jego zamieszkania, przeprowadzonej przez sędziego wyznaczonego, nie

jest obowiązkowy. Co więcej, także udział oskarżonego w rozprawie głównej nie

jest obligatoryjny. Nawet w sprawach o zbrodnię obligatoryjny jest jedynie udział

oskarżonego w czynnościach, o których mowa w art. 385 i 386 k.p.k. (oskarżony

brał udział w tych czynnościach – k. 621-625).

Analiza protokołu przesłuchania świadka J.H. prowadzi do wniosku, że w

jego trakcie oskarżony na własne życzenie opuścił przesłuchanie, w którym jego

udział nie był przecież obowiązkowy. W tej sytuacji wydano postanowienie o

prowadzeniu czynności pod nieobecność oskarżonego na podstawie art. 374 § 1

k.p.k. Następnie w protokole znajduje się zapis: „świadek dalej zeznaje

odpowiadając na pytania prokuratora:” po czym, zanim pojawia się w nim treść

zeznań, zostało odnotowane, że „oskarżony powrócił”. Należy zgodzić się z

zawartym w protokole wskazaniem, że oskarżony miał prawo brać udział w

przesłuchaniu, a więc jego udział w nim nie był obowiązkowy, a chwilowe

opuszczenie przesłuchania, zwłaszcza w sytuacji, gdy w jego trakcie świadek nie

składała zeznań, nie może być uznane za naruszenie prawa, a z pewnością nie

stanowi bezwzględnej przyczyny odwoławczej.

III KK 478/25

8

Nie można zatem uznać, aby w sprawie zaistniała bezwzględna przyczyna

odwoławcza w związku z obecnością oskarżonego i jego obrońcy w toku

przesłuchania świadka J.H. Oskarżony był reprezentowany przez obrońcę na

każdym terminie rozprawy głównej, a także na rozprawie odwoławczej, co prowadzi

do wniosku, że w sprawie nie zaistniało uchybienie z art. 439 § 1 pkt 10 k.p.k.

Powyższe determinuje uznanie kasacji za oczywiście bezzasadną.

Rozstrzygnięcie o kosztach uzasadnia art. 637a k.p.k. w zw. z art. 636 § 1

k.p.k.

Mając na uwadze powyższe, należało orzec jak w części dyspozytywnej

postanowienia.

[WB]

[r.g.]