Sędzia SN, którego powołanie kwestionowano, wyłączony od wniosku o wznowienie

W sprawie o wznowienie postępowania M.D. złożył wniosek o wyłączenie – na podstawie

art. 41 § 1 k.p.k. - od rozpoznania jego sprawy SSN I.Z.

III KO 244/25

2

W uzasadnieniu wniosku wskazano, że z uwagi na sposób powołania SSN I.Z. na urząd

sędziego Sądu Najwyższego, jak też fakt, iż rozpoznając wniosek - sygnalizację o

wznowienie postępowania oparty o treść art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k.- ze względu na wadliwy

konstytucyjnie sposób powołania sędziego X.Y. na urząd sędziego Sądu Apelacyjnego w

Rzeszowie, który wydał postanowienie z dnia 20 października 2022 r., sygn. II AKz 418/22 i

tożsamy, wadliwy sposób powołania na urząd sędziego Sądu Najwyższego SSN I.Z.,

orzekanie przez tego sędziego w sprawie sygnalizacji, naruszałoby zasadę nemo iudex in

causa sua, tworząc uzasadnione wątpliwości co do zachowania przez niego bezstronności

w toku orzekania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Wniosek jest zasadny.

Choć jako podstawę wniosku wskazano treść art. 41 § 1 k.p.k., to jednak w jego

uzasadnieniu znajduje się wywód dotyczący naruszenia treści art. 40 § 1 pkt 1 k.p.k. przez

orzekanie w tej sprawie przez wyznaczonego konkretnego sędziego Sądu Najwyższego i to

ten przepis powinien stanowić podstawę wniosku, wyprzedzając unormowanie zawarte w

art. 41 § 1 k.p.k.

Dlatego rozstrzygnięcie w sprawie wniosku oparto właśnie na regule wskazanej w art. 40 §

1 pkt 1 k.p.k.

Reguła będąca uzasadnieniem wniosku odwołująca się do łacińskiej paremii nemo iudex

idoneus in propria causa ( nemo iudex in causa sua), a więc wyrażająca zasadę, że nikt nie

może być sędzią we własnej sprawie, została przez ustawodawcę ujęta normatywnie jako

jedna z podstaw wyłączenia sędziego z mocy samego prawa ( iudex inhabilis), w art. 40 § 1

pkt 1 k.p.k. Przepis ten określa, że sędzia jest z mocy prawa wyłączony od udziału w

sprawie, jeżeli sprawa dotyczy tego sędziego bezpośrednio. Ratio legis tego przepisu

sprowadza się do odsunięcia od sprawy sędziego, w sytuacji, gdy jej rozstrzygnięcie wpływa

na sferę jego praw i obowiązków. Nie chodzi przy tym jedynie o tak ewidentne przypadki,

gdy sędzia jest stroną procesową, która ex definitione ma interes prawny w korzystnym dla

siebie rozstrzygnięciu, ale o każdy przypadek, gdy sprawa dotyczy sędziego bezpośrednio (J.

Kosonoga [w:] Kodeks postępowania karnego. Tom I. Komentarz do art. 1-166, red. R. A.

Stefański, S. Zabłocki, Warszawa 2017, art. 40, teza 19). Kwestia ta nie jest w doktrynie

jednoznaczna. Poza niekwestionowaną sytuacją, kiedy sędzia jest stroną postępowania,

proponuje się przyjęcie, że w zakresie dyspozycji art. 40 § 1 pkt 1 mieszczą się także

przypadki, gdy rozstrzygnięcie przedmiotu procesu wywiera bezpośredni wpływ na sferę

uprawnień i interesów sędziego, takich jak zysk, strata itp. (S. Śliwiński, Polski proces karny

przed sądem powszechnym. Zasady ogólne, Warszawa 1961, s. 156; W. Grzeszczyk, Kodeks

postępowania karnego. Komentarz, Warszawa 2010, s. 72) lub gdy z uwagi na własny

interes prawny jest on osobiście zainteresowany jej wynikiem (P. Hofmański, E. Sadzik, K.

III KO 244/25

3

Zgryzek, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, t. 1, 2011, s. 323), bądź zachodzi

materialny lub moralny związek sędziego ze sprawą (L. Peiper, Komentarz do kodeksu

postępowania karnego i do przepisów wprowadzających tenże kodeks, Kraków 1933, s. 81).

Twierdzi się także, że sprawa dotyczy sędziego bezpośrednio, gdy z danego rozstrzygnięcia

może on odnieść korzyść pośrednią (M. Siewierski [w:] J. Bafia, J. Bednarzak, M. Fleming, S.

Kalinowski, H. Kempisty, M. Siewierski, Kodeks postępowania karnego. Komentarz,

Warszawa 1976, s. 86) lub choćby wyłącznie satysfakcję moralną (J. Bratoszewski [w:] L.

Gardocki, Z. Gostyński, S. M. Przyjemski, R. A. Stefański, S. Zabłocki, J. Bratoszewski, Kodeks

postępowania karnego. Komentarz. Tom I, Warszawa 1998, art. 40, teza 7).

Poza sporem pozostaje jednak twierdzenie, że w dyspozycji art. 40 § 1 pkt 1 k.p.k. mieszczą

się przypadki obejmujące taką więź sędziego ze sprawą, że wynik danego postępowania

będzie miał znaczenie nie tylko dla jego stron, ale także dla samego sędziego. Trafnie w

nowszym piśmiennictwie nawiązuje się w tym zakresie do koncepcji stosunku ustrojowego,

funkcjonującego obok stosunku procesowego, pomiędzy stronami procesu oraz sędzią

rozpoznającym ich sprawę, eksponującym i reprezentującym imperium państwa. Stosunek

ów oparty jest na Konstytucji RP i przepisach ustrojowych sądownictwa. Jego istotą jest

obowiązek wykonywania przez sędziego zadań państwa z zakresu wymiaru sprawiedliwości

(art. 10 ust. 2 w zw. z art. 175 ust. 1 Konstytucji RP), połączony z bezwzględnym

obowiązkiem bezstronności (art. 45 Konstytucji RP w związku z art. 6 Europejskiej

Konwencji Praw Człowieka i art. 47 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej), a także

rzetelności działania i przestrzegania prawa (preambuła oraz art. 2, 7 i 82 Konstytucji RP) –

szerzej zob. J. Gudowski, Iudex impurus. Wyłączenie z mocy samej ustawy sędziego

objętego zarzutem wadliwego powołania lub przejścia na wyższe stanowisko sędziowskie,

Przegląd Sądowy 2022, nr 5, s. 15-18.

Powyższe oznacza, że wyłączeniu na podstawie art. 40 § 1 pkt 1 k.p.k. podlega sędzia w

sytuacji, w której miałby on dokonać oceny stosunku prawnoprocesowego (którego

podmiotem, obok stron, jest także sędzia rozpoznający sprawę), wywierającego zarazem

wpływ na jego własne prawa i obowiązki. Jeżeli status sędziego jest wadliwy albo

ustrojowo „nieczysty”, to wadliwość ta, wątpliwość i „nieczystość” pozbawiają go

uprawnień i obowiązków jurysdykcyjnych, co najmniej in casu, a jeżeli je wykona,

spowoduje wystąpienie bezwzględnej przyczyny odwoławczej, a więc cel – wymierzenie

sprawiedliwości – z powodów leżących po stronie sędziego nie zostanie osiągnięty. Jeżeli

natomiast jakość stosunku prawnoprocesowego, jego ważność i skuteczność, zostanie

oceniona pozytywnie, uprawnienia i obowiązki sędziego żadnego uszczerbku z tego

powodu nie doznają, jak też niezagrożone pozostają publiczne prawa podmiotowe stron.

Poza sporem jest, że oceny ważności i skuteczności tego stosunku nie może dokonywać

sędzia będący jego stroną albo będący w identycznej sytuacji ustrojowo-procesowej (J.

Gudowski, Iudex impurus…, s. 19-20).

III KO 244/25

4

Prawa i obowiązki jurysdykcyjne wynikające ze stosunku prawno-procesowego

wypełniającego publiczne prawo podmiotowe strony są zarazem prawami i obowiązkami

służbowymi sędziego, jeżeli zatem zostaną z punktu widzenia ustrojowego zanegowane, to

– naruszone lub niedopełnione – bezpośrednio oddziałają także na ten stosunek,

powodując odjęcie sędziemu legitymacji do skutecznego wymierzania sprawiedliwości w

imieniu państwa. Mogą także doprowadzić do naruszenia ślubowania, które ma nie tylko

charakter emblematyczny, uroczysty, ale również materialnoprawny, przekroczenie

bowiem granic wytyczonych ślubowaniem oznacza popełnienie przewinienia służbowego i

rodzi odpowiedzialność sędziego, a niekiedy także odpowiedzialność państwa. Skoro sędzia,

którego prawidłowość powołania oraz „czystość” sędziowskiego statusu sędziego są

wątpliwe, a tym samym wątpliwe są jego niezawisłość oraz bezstronność i musi on,

rozpoznając sprawę, sam dokonać osądu w tym zakresie, a więc eo ipso oceny

zachodzącego między nim a stronami stosunku, prawnoprocesowego, to jest z mocy

ustawy wyłączony jako iudex in sua causa, gdyż – co oczywiste, nawet gdyby był

krystaliczne bezstronny – wynik tego osądu, dotycząc go osobiście, wpłynie („oddziała”) na

jego prawa i obowiązki z dziedziny prawa publicznego, ale pośrednio dotknie także jego

sfery prywatnej. Przepisy wyłączają w tym przypadku sędziego niezależnie od jego

subiektywnego poczucia bezstronności i gotowości do jej uszanowania w konkretnej

sprawie. Do wyłączenia dochodzi nawet wtedy, gdy sędzia nie jest świadomy istnienia

podstawy wyłączenia albo – znając ją – nie akceptuje jej (J. Gudowski, Iudex impurus…, s.

20).

Przenosząc powyższe na grunt rozpoznawanej sprawy stwierdzić należy, że w tej sprawie

nie jest zatem możliwe aby sędzia I.Z. oceniając argumentację wspierającą wniosek –

sygnalizację o wznowienie wskazanego postępowania, nie oceniał jednocześnie dokładnie

tych samych okoliczności (istotnych w zakresie niezawisłości i niezależności w aspekcie

instytucjonalnym), związanych z trybem powołania na stanowiska sędziowskie z udziałem

KRS ukształtowanej na mocy ustawy z 2017 r. które dotyczą jego samego. Dlatego celem

wyeliminowania wszelkich mogących powstać wątpliwości w zakresie zapewnienia

skazanemu prawa do rozpoznania wniosku – sygnalizacji o wznowienie postępowania

przez niezawisły i niezależny sąd, co do którego nie zachodzi domniemanie braku

bezstronności zakotwiczone w art. 40 k.p.k. – należało na podstawie art. 40 § 1 pkt 1 k.p.k.,

wyłączyć sędziego I.Z. od udziału w rozpoznaniu wniosku – sygnalizacji o wznowienie

postępowania kasacyjnego – III KO 244/25.

Kierując się powołanymi względami orzeczono jak w części dyspozytywnej

postanowienia.

[WB]

[a.ł]

III KO 244/25

5