Stara szkoła w Krzyszkowicach i burmistrz. SN oddalił skargę na uchylenie uniewinnienia

III KS 21/25

2

Wyrokiem Sądu Rejonowego w Myślenicach z dnia 25 kwietnia 2023 r., II K

130/21, M. O. został uniewinniony od czynu z art. 231 § 3 k.k. i art. 108 ust. 2

ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (t.j. Dz.

U. 2024, poz. 1242; dalej: ustawa o ochronie zabytków) w zw. z art. 11 § 2 k.k.

Po rozpoznaniu apelacji złożonych przez prokuratora i pełnomocnika

oskarżyciela posiłkowego – Gminy M. , Sąd Okręgowy w Krakowie wyrokiem z dnia

21 grudnia 2023 r., IV Ka 1566/23, uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę

Sądowi Rejonowemu w Myślenicach do ponownego rozpoznania.

Na skutek skargi obrońcy oskarżonego, Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia 20

maja 2024 r., III KS 23/24, uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi

Okręgowemu w Krakowie do ponownego rozpoznania w postępowaniu

odwoławczym.

Następnie, po przeprowadzeniu ponownego postępowania odwoławczego,

Sąd Okręgowy w Krakowie wyrokiem z dnia 12 listopada 2024 r., IV Ka 1000/24,

uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Rejonowemu w Myślenicach

do ponownego rozpoznania.

Skargę na ten wyrok kasatoryjny wniósł obrońca oskarżonego, zaskarżając

go w całości i zarzucając „obrazę przepisów postępowania, która miała wpływ na

treść orzeczenia, a to:

1. art. 437 § 2 k.p.k. poprzez bezzasadne uchylenie wyroku Sądu I Instancji w

sytuacji, gdy na podstawie zgromadzonych w sprawie dowodów oraz prawidłowo

ustalonego stanu faktycznego i prawnego sprawy przez Sąd I Instancji powinno

zostać wydane orzeczenie o utrzymaniu w mocy ww. wyroku (art. 437 § 1 k.p.k.) –

tj. nie zachodziły przesłanki do wydania wyroku kasatoryjnego,

2. art. 437 § 2 k.p.k. i art. 454 k.p.k. poprzez bezzasadne i pochopne przyjęcie, iż w

sprawie zapaść powinien wyrok skazujący, mimo że Sąd II instancji jako Sąd meriti

nie przeanalizował i nie wypowiedział się w uzasadnieniu co do całokształtu

sprawy, np. nie zajął się kwestią interesu publicznego, kwestią szkody, znikomej

społecznej szkodliwości i nie rozważył w ogóle zastosowania innych instytucji

prawa karnego procesowego, jakie mogły wchodzić w rachubę, w szczególności

umorzenia postępowania, mimo że jako Sąd meriti miał obowiązek rozważyć także i

te możliwości/opcje,

III KS 21/25

3

3. art. 437 § 2 k.p.k. w zw. z art. 457 § 3 k.p.k. w zw. z art. 454 § 1 k.p.k. poprzez

wydanie wyroku oraz sporządzenie uzasadnienia w sposób nieodpowiadający

wymogom procedury,

4. art. 442 § 2 k.p.k. w zw. z art. 8 k.p.k. poprzez naruszenie zasady

samodzielności jurysdykcyjnej innego sądu, w tym przypadku Sądu I instancji

poprzez zbyt rygorystyczne sformułowanie wytycznych (zapatrywań prawnych i

wskazań co do dalszego postępowania) – niepozostawiające swobody w zakresie

orzekania i właściwej subsumpcji”.

Obrońca wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie

sprawy Sądowi II Instancji do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie od

Skarbu Państwa na rzecz oskarżonego kosztów postępowania, w tym kosztów

zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.

Pisemne odpowiedzi na skargę przedłożyli: prokurator i pełnomocnik

oskarżyciela posiłkowego. Obie odpowiedzi zawierały wniosek o oddalenie skargi, a

odpowiedź pełnomocnika oskarżyciela posiłkowego również wniosek o zasądzenie

od M. O. na rzecz Gminy M. zwrotu wydatków, w tym kosztów ustanowienia

pełnomocnika.

Skarga została zarejestrowna w Sądzie Najwyższym w dniu 27 marca 2025

r., pod sygn. akt III KS 21/25. Dotychczas od udziału w rozpoznaniu tej sprawy

zostali wyłączeni: SSN Ryszard Witkowski, SSN Anna Dziergawka i SSN Marek

Siwek (ostatnie postanowienie w przedmiocie wyłączenia sędziego, dotyczące SSN

Marka Siwka, zapadło w dniu 14 stycznia 2026 r.).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Skarga okazała się niezasadna, dlatego też należało ją oddalić.

W pierwszej kolejności należy wskazać, że skarga została sformułowana w

sposób, który nie w pełni przystaje do istoty postępowania skargowego. Obrońca

skonstruował część zarzutów (po części zarzut z punktu 2, zarzuty z punktów 3 i 4),

a także znaczną część uzasadnienia w taki sposób, aby w ramach postępowania

skargowego przeprowadzić ponownie kontrolę na kształt apelacyjnej, tj., aby Sąd

Najwyższy wypowiedział się co trafności rozstrzygnięcia Sądu Okręgowego w

kontekście istnienia podstaw do pociągnięcia oskarżonego do odpowiedzialności

III KS 21/25

4

karnej. Obrońca analizował okoliczności sprawy, które w jego ocenie nie zostały

uwzględnione przez Sąd Okręgowy, prowadził polemikę ze stanowiskiem Sądu ad

quem na poziomie merytorycznym, co do zasadności ustaleń o potrzebie

pociągnięcia oskarżonego do odpowiedzialności karnej, sugerował potrzebę

umorzenia postępowania z uwagi na znikomą społeczną szkodliwość czynu. W

zarzucie czwartym obrońca w ogóle nie odniósł się do dopuszczalnych na

podstawie art. 539a § 3 k.p.k. zarzutów, kwestionując wyłącznie kategoryczność

wytycznych (art. 442 § 2 k.p.k.).

Tymczasem skarga na wyrok kasatoryjny nie może być traktowana jako

odpowiednik zwyczajnego środka odwoławczego, ani być środkiem umożliwiającym

podnoszenie innych zarzutów, niż wskazujące na naruszenie przepisów

wymienionych w art. 539a § 3 k.p.k. (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia

7 kwietnia 2025 r., II KS 4/25). Wobec tego wszelkie zawarte w skardze wywody

związane z oceną prawidłowości rozpoznania apelacji, nie mogą być brane pod

uwagę w postępowaniu skargowym (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia

30 lipca 2025 r., III KS 33/25). Zakres rozpoznania sprawy w postępowaniu

skargowym jest bowiem bardzo ograniczony. Postępowanie to ma na celu jedynie

stwierdzenie, czy uchylając wyrok sądu pierwszej instancji i przekazując sprawę do

ponownego rozpoznania, sąd odwoławczy kierował się podstawami wydania

wyroku kasatoryjnego wskazanymi w art. 539a § 3 k.p.k. oraz czy takie

rozstrzygnięcie było w konkretnej sprawie konieczne (por. postanowienia Sądu

Najwyższego: z dnia 11 czerwca 2021 r., III KS 1/21; z dnia 31 maja 2021 r., V KS

13/21). Dlatego też rozpoznając skargę w tej sprawie Sąd Najwyższy ograniczył się

do badania czy istniały podstawy do wydania wyroku kasatoryjnego i czy zostały

one prawidłowo wykazane i uzasadnione przez Sąd odwoławczy.

W ocenie Sądu Najwyższego argumentacja Sądu Okręgowego wykazująca

zaistnienie podstawy wydania wyroku kasatoryjnego z art. 454 § 1 k.p.k. jest

wystarczająca dla oddalenia skargi. W świetle uchwały Sądu Najwyższego z dnia

20 września 2018 r. (I KZP 10/18, OSNK 2018, z. 11, poz. 73), możliwość uchylenia

wyroku uniewinniającego lub umarzającego postępowanie i przekazania sprawy do

ponownego rozpoznania związana z regułą ne peius określoną w art. 454 § 1 k.p.k.

(art. 437 § 2 zd. drugie k.p.k.) zachodzi dopiero wtedy, gdy sąd odwoławczy – w

III KS 21/25

5

wyniku usunięcia stwierdzonych uchybień stanowiących jedną z podstaw

odwoławczych określonych w art. 438 pkt 1-3 k.p.k. (czyli np. po uzupełnieniu

postępowania dowodowego, dokonaniu prawidłowej oceny dowodów, poczynieniu

prawidłowych ustaleń faktycznych) – stwierdza, że zachodzą podstawy do wydania

wyroku skazującego, czemu stoi na przeszkodzie zakaz określony w art. 454 § 1

k.p.k. Sama tylko możliwość wydania takiego wyroku w ponownym postępowaniu

przed sądem pierwszej instancji jest niewystarczająca dla przyjęcia wystąpienia

reguły ne peius określonej w art. 454 § 1 k.p.k. Jednocześnie w wypadku reguły ne

peius z art. 454 § 1 k.p.k. kontrola skargowa obejmuje ocenę prawidłowości

zastosowania tego przepisu pod kątem spełnienia warunku, zgodnie z którym sąd

odwoławczy „nie może skazać oskarżonego”. Wymaga to wykazania przez ten sąd,

że gdyby nie stwierdzone uchybienie, to mógłby zapaść wyrok skazujący, ale jego

wydanie nie jest dopuszczalne w instancji odwoławczej z uwagi na zakaz takiego

orzekania (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 25 maja 2021 r., IV KS

21/21).

Sąd odwoławczy rzetelnie uzasadnił wydanie wyroku kasatoryjnego na

podstawie art. 454 § 1 k.p.k., wskazując na błędną wykładnię przepisów zawartych

w kumulatywnej kwalifikacji prawnej czynu – art. 231 § 3 k.k. i art. 108 ust. 2 ustawy

o ochronie zabytków. W kontekście tego drugiego przepisu Sąd odwoławczy oparł

się na definicji zabytku. Sąd I instancji wskazał, że przedmiotem czynności

wykonawczej czynu z art. 108 ust. 2 ustawy o ochronie zabytków może być

wyłącznie zabytek podlegający jednej z form ochrony z art. 7 ww. ustawy. Sąd

odwoławczy wykazał, że takie stanowisko jest błędne, wskazując przede wszystkim

na definicję legalną zabytku zawartą w art. 3 pkt 1 ustawy o ochronie zabytków oraz

brak powiązania odpowiedzialności karnej w art. 108 ust. 2 ww. ustawy z

poddaniem określonego zabytku ochronie, o której mowa w art. 7 ww. ustawy.

Jednocześnie Sąd odwoławczy zauważył, że tam, gdzie ustawodawca chciał

powiązać odpowiedzialność z działaniem przeciwko zabytkowi podlegającemu

ochronie to wyraźnie dał temu wyraz w treści przepisu (np. art. 118 ww. ustawy).

Sąd Okręgowy zwrócił uwagę na oparcie się przez Sąd I instancji na

nieadekwatnym orzecznictwie, popierając swoje stanowisko literaturą przedmiotu.

Wypada zauważyć, że wykładnia zaprezentowana przez Sąd odwoławczy nie jest

III KS 21/25

6

odosobniona (zob. powołany przez Sąd odwoławczy komentarz do ustawy o

ochronie zabytków autorstwa A. Gintera i A. Michalak, jak również m.in. M. Kulik,

Komentarz do przepisów karnych ustawy o ochronie zabytków i opiece nad

zabytkami, LEX/el 2010, t. 2 do art. 108). Sąd odwoławczy odparł też stawiane

następczo w skardze zarzuty dotyczące dowolności uznania „starej szkoły” w

Krzyszkowicach za zabytek, wskazując – co nie jest kwestionowane w tej sprawie –

że budynek ten jest wpisany do Wojewódzkiej Ewidencji Zabytków.

Z kolei w odniesieniu do kwalifikacji z art. 231 § 3 k.k. Sąd odwoławczy

dokonał rzetelnej analizy przepisów ustawy o gospodarce nieruchomościami (t.j.

Dz. U. z 2024 r., poz. 1145, ze zm.) i ustawy o samorządzie gminnym (t.j. Dz. U. z

2025 r., poz. 1153, ze zm.). Doprowadziła go ona do stanowiska, że oskarżony,

odpowiadający jako funkcjonariusz publiczny – Burmistrz Miasta i Gminy M. ,

działał nie tylko jako przedstawiciel inwestora, czyli gminy M. , ale również jako

organ wykonawczy tej jednostki samorządu terytorialnego, zobowiązany do

wykonywania ciążących na niej zadań z zakresu ochrony i opieki nad zabytkami, a

co za tym idzie był on zdatny do ponoszenia odpowiedzialności za przestępstwo z

art. 231 § 3 k.k.

Sąd odwoławczy odniósł się także do materiału dowodowego

zgromadzonego w aktach sprawy i poddał go ponownej ocenie. Uczynił to na

poparcie tez dotyczących wykładni przepisów zawartych w kwalifikacji prawnej

czynu. Jednocześnie, jak wskazał Sąd Okręgowy w odniesieniu do zarzutów

apelacji pełnomocnika oskarżyciela posiłkowego z punktów 7-11, zarzuty

kwestionujące ocenę dowodów i ustalenia faktyczne były zasadne, jednakże miały

drugorzędne znaczenie względem naruszenia prawa materialnego, które Sąd

odwoławczy uznał za wystarczające do uchylenia wyroku uniewinniającego i

zajęcia stanowiska o potrzebie skazania oskarżonego.

Nie budzi bowiem wątpliwości, że Sąd odwoławczy zawarł kategoryczne

stanowisko co do możliwości wydania wyroku skazującego. Sąd Najwyższy

dostrzega, że rozpoznając pierwszą skargę wniesioną w tej sprawie, od

poprzedniego wyroku kasatoryjnego, Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok

Sądu Okręgowego w Krakowie z uwagi na fakt, że Sąd ten nie sprostał

obowiązkowi jednoznacznego wskazania podstawy uchylenia wyroku. W

III KS 21/25

7

uzasadnieniu wyroku w sprawie III KS 23/24 wykazano, że w wyroku kasatoryjnym

zawarto niespójne, niekiedy wykluczające się twierdzenia co do podstaw uchylenia

wyroku, wyrażające się z jednej strony w powołaniu na potrzebę skazania

oskarżonego, z drugiej na potrzebę uzupełnienia postępowania dowodowego i

możliwość – w jej wyniku – wydania wyroku takiego, jak uchylany. Jednakże w tej

sprawie Sąd odwoławczy bez wątpienia uchylił wyrok na podstawie art. 454 § 1

k.p.k. i jednoznacznie wskazał, że istnieją podstawy do wydania wyroku

skazującego. Oddaje to zdanie podsumowujące rozważania w punkcie 3.1.

uzasadnienia: „zdaniem Sądu odwoławczego w realiach niniejszej sprawy należało

stwierdzić, że zachowanie oskarżonego wyczerpało znamiona zarzucanego mu

przestępstwa z art. 231 § 3 k.k. w zw. z art. 108 ust. 2 u.o.o.z. w zw. z art. 11 § 2

k.k.”. Również zapatrywania prawne i wskazania co do dalszego postępowania nie

przeczą takiej konkluzji. Sąd odwoławczy wskazał, że przy ponownym rozpoznaniu

sprawy pozostawia do uznania Sądu I instancji zakres postępowania dowodowego,

dopuszczając poprzestanie na ujawnieniu dowodów zgromadzonych w aktach

sprawy, jednocześnie wskazując na potrzebę dokonania swobodnej oceny tych

dowodów i – mając na względzie zapatrywania prawne wyrażone w tym wyroku –

wydanie wyroku w ponownym postępowaniu pierwszoinstancyjnym.

Jest przy tym rzeczą oczywistą, że oddalenie skargi przez Sąd Najwyższy

nie może być uznawane za równoznaczne z wypowiedzeniem się o potrzebie

wydania wyroku skazującego wobec oskarżonego w ponowionym postępowaniu

pierwszoinstancyjnym. Ponownie należy podkreślić, że nie jest rolą Sądu

Najwyższego w postępowaniu skargowym ponowne rozpoznawanie apelacji (w tym

przypadku wniesionych na niekorzyść oskarżonego). Ocena sposobu rozpoznania

apelacji może mieć miejsce jedynie w postępowaniu kasacyjnym. W tym

postępowaniu Sąd Najwyższy ma jedynie zbadać, czy Sąd Okręgowy wydał wyrok

kasatoryjny respektując treść art. 437 § 2 in fine k.p.k.

Podsumowując, kontrola skargowa doprowadziła Sąd Najwyższy do

wniosku, że Sąd Okręgowy orzekając w tej sprawie nie naruszył art. 437 § 2 k.p.k.,

a uchylenie zaskarżonego wyroku miało miejsce z poszanowaniem reguł

koniecznych do takiego rozstrzygnięcia, w związku z treścią art. 454 § 1 k.p.k.

III KS 21/25

8

Zawarte w skardze i w odpowiedzi na skargę wnioski obrońcy oraz

pełnomocnika oskarżyciela posiłkowego o zasądzenie kosztów zastępstwa

procesowego są przedwczesne. Jak słusznie podkreśla się w orzecznictwie,

postępowanie skargowe nie jest postępowaniem kończącym postępowanie karne,

skoro przesądza ono jedynie na jakim etapie to postępowanie będzie się dalej

toczyło. Z tego powodu w orzeczeniu w przedmiocie skargi Sąd Najwyższy nie

powinien orzekać co do kosztów zastępstwa procesowego (obrońcy oraz

pełnomocnika z wyboru). Koszty te powinny być rozliczone w orzeczeniu

kończącym postępowanie karne, zgodnie z przepisem art. 626 § 1 k.p.k. (tak,

słusznie: postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 21 listopada 2024 r., I KS 36/24;

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 maja 2024 r., IV KS 13/24; zob. także D.

Świecki, [w:] Kodeks postępowania karnego. Tom II. Komentarz aktualizowany, red.

D. Świecki, LEX/el 2025, t. 38-40 do art. 539a).

Mając na uwadze powyższe, należało orzec jak w części

dyspozytywnej postanowienia.

[J.J.]

[a.ł]