Obsługa biura rachunkowego brata jako działalność gospodarcza. SN odmówił przyjęcia skargi ZUS

Sąd Apelacyjny w Rzeszowie, wyrokiem z 8 grudnia 2023 r., oddalił apelację

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Rzeszowie od wyroku Sądu

Okręgowego w Rzeszowie z 17 czerwca 2021 r. zmieniającego decyzję organu

rentowego z 15 stycznia 2020 r. i ustalającego, że wnioskodawca B.D. jako osoba

prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą podlega obowiązkowo

ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowemu i wypadkowemu w okresie od 1 marca

2014 r. do 3 czerwca 2015 r., od 18 czerwca 2015 r. do 13 października 2015 r. i od

III USK 171/24

2

17 lutego 2016 r., a ponadto dobrowolnie ubezpieczeniu chorobowemu w okresie

od 1 marca 2014 r. do 31 sierpnia 2014 r., od 1 października 2014 r. do 3 czerwca

2015 r., od 18 czerwca 2015 r. do 13 października 2015 r. i od 17 lutego 2016 r.

Organ rentowy wniósł skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego w

Rzeszowie, zaskarżając wyrok w całości. Skargę kasacyjną oparto na podstawach

naruszenia prawa materialnego, a mianowicie:

1) art. 2 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej

(jednolity tekst: Dz.U. z 2017 r. poz. 2168 ze zm.) - obowiązującego w spornym

okresie oraz art. 3 ustawy z dnia 6 marca 2018 r. - Prawo przedsiębiorców

(jednolity tekst: Dz.U. z 2024 r., poz. 236) przez ich błędną wykładnię polegającą na

przyjęciu, że wnioskodawca B.D. od 1 marca 2014 r. do 3 czerwca 2015 r., od 18

czerwca 2015 r. do 13 października 2015 r. oraz od 17 lutego 2016 r. prowadził

działalność gospodarczą, mimo że nie uczestniczył w obrocie gospodarczym w

sposób zawodowy, zorganizowany i ciągły, działając na własne ryzyko i

odpowiedzialność;

2) art. 6 ust 1 pkt 5, art. 11 ust. 2, art. 12 ust. 1, art. 13 pkt 4 ustawy z dnia 13

października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z

2025 r., poz. 350) przez błędne przyjęcie, że wnioskodawca podlega

obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym i dobrowolnemu ubezpieczeniu

chorobowemu od 1 marca 2014 r. do 3 czerwca 2015 r., od 18 czerwca 2015 r. do

13 października 2015 r. oraz od 17 lutego 2016 r. z tytułu prowadzenia działalności

gospodarczej, w sytuacji gdy okoliczności sprawy wskazują na brak tytułu do

ubezpieczeń społecznych, w tym dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego, ze

względu na to, że podjętym przez wnioskodawcę czynnościom nie można przypisać

cech konstrukcyjnych pozarolniczej działalności gospodarczej.

Mając powyższe na uwadze organ rentowy wniósł o uchylenie zaskarżonego

wyroku w całości oraz zmianę wyroku Sądu Okręgowego w Rzeszowie z 17

czerwca 2021 r. przez oddalenie odwołania wnioskodawcy oraz o zasądzenie od

wnioskodawcy na rzecz organu rentowego kosztów postępowania kasacyjnego

oraz postępowania przed sądem pierwszej i drugiej instancji według norm

przepisanych.

III USK 171/24

3

We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania organ rentowy

powołał się na oczywistą zasadność skargi wskazując na rażąco wadliwą wykładnię

przepisów prawa materialnego powołanych w podstawach kasacyjnych. Organ

rentowy wskazał także na elementy stanu faktycznego, które miałyby jego zdaniem

świadczyć o braku cech prowadzenia działalności gospodarczej, w szczególności

wskazał na fakt podjęcia współpracy tylko z jednym kontrahentem, bratem

skarżącego, brak zaplecza organizacyjno-technicznego, brak ryzyka

gospodarczego. Zdaniem organu rentowego, incydentalne, sporadyczne

wykonywanie przez wnioskodawcę pojedynczych czynności administracyjno-

księgowych na rzecz innego podmiotu nie wypełniają przesłanki ciągłości i stałości

działalności gospodarczej.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną, B.D. wniósł o wydanie postanowienia

odmawiającego przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania oraz zasądzenie od

organu rentowego na rzecz wnioskodawcy kosztów postępowania kasacyjnego, w

tym kosztów zastępstwa prawnego według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie kwalifikowała się do przyjęcia celem jej

merytorycznego rozpoznania.

Na wstępie warto podkreślić, że Sąd Najwyższy, jako sąd kasacyjny, nie jest

sądem powszechnym trzeciej instancji, zaś skarga kasacyjna nie jest środkiem

zaskarżenia przysługującym od każdego rozstrzygnięcia sądu drugiej instancji

kończącego postępowanie w sprawie, a to z uwagi na przeważający w charakterze

skargi kasacyjnej element interesu publicznego. Zgodnie z takim modelem skargi

kasacyjnej, jej rozpoznanie następuje tylko z przyczyn kwalifikowanych,

wymienionych w art. 3989 § 1 k.p.c. W konsekwencji tego, w art. 3984 § 2 k.p.c.

wśród istotnych wymagań skargi kasacyjnej ustawodawca wymienił obowiązek

złożenia wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania i jego uzasadnienie. Wymóg

ten wiąże się z tzw. przedsądem, polegającym między innymi na możliwości

odmowy przez Sąd Najwyższy przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania

(art. 3989 § 2 k.p.c.), a jego spełnienie powinno przybrać postać wyodrębnionego

wywodu prawnego, w którym skarżący wykaże, jakie występujące w sprawie

okoliczności pozwalają na uwzględnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do

III USK 171/24

4

rozpoznania i jednocześnie uzasadnieniu, dlaczego odpowiadają one ustawowemu

katalogowi przesłanek.

Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do

rozpoznania, gdy w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje

potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność

postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona.

W razie powołania przesłanki przedsądu, jaką jest oczywista zasadność

skargi kasacyjnej, należy w motywach wniosku zawrzeć wywód prawny

wyjaśniający, w czym wyraża się owa oczywistość i przedstawić argumenty na

poparcie tego twierdzenia (postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 26 kwietnia

2006 r., II CZ 28/06, LEX nr 198531; z dnia 10 sierpnia 2006 r., V CSK 204/06, LEX

nr 421035; z dnia 9 stycznia 2008 r., III PK 70/07, LEX nr 448289; z dnia 11

stycznia 2008 r., I UK 283/07, LEX nr 448205; z dnia 3 kwietnia 2008 r., II PK

352/07, LEX nr 465859 i z dnia 5 września 2008 r., I CZ 64/08). O ile dla

uwzględnienia skargi wystarczy, że jej podstawa jest usprawiedliwiona, to dla

przyjęcia skargi do rozpoznania niezbędne jest wykazanie kwalifikowanej postaci

naruszenia przepisów prawa materialnego lub procesowego, polegającej na jego

oczywistości widocznej prima facie, przy wykorzystaniu podstawowej wiedzy

prawniczej, bez potrzeby wchodzenia w szczegóły czy dokonywania pogłębionej

analizy tekstu wchodzących w grę przepisów i doszukiwania się ich znaczenia

(postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 16 września 2003 r., IV CZ 100/03, LEX

nr 82274; z dnia 22 stycznia 2008 r., I UK 218/07, LEX nr 375616; z dnia 26 lutego

2008 r., II UK 317/07, LEX nr 453107; z dnia 9 maja 2008 r., II PK 11/08, LEX nr

490364; z dnia 21 maja 2008 r., I UK 11/08, LEX nr 491538 i z dnia 9 czerwca

2008 r., II UK 38/08, LEX nr 494134).

Przenosząc powyższe na grunt niniejszej sprawy, należy stwierdzić, że

organ rentowy nie wykazał istnienia powołanej przesłanki przedsądu.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych wskazuje na błąd w wykładni przepisów

prawa materialnego powołanych w podstawach kasacyjnych. Analiza uzasadnienia

wyroku Sądu drugiej instancji nie pozwala na przyjęcie, by Sąd meriti mylnie

interpretował przesłanki kwalifikujące osobę jako prowadzącą działalność

III USK 171/24

5

gospodarczą. Istota twierdzenia strony skarżącej o oczywistej zasadności skargi nie

sprowadza się do wykładni pojęć „działalność zorganizowana i ciągła” bądź „ryzyko

gospodarcze”, ale zakwestionowania zastosowania wobec wnioskodawcy

przepisów ustawy o swobodzie działalności gospodarczej (a obecnie – ustawy –

Prawo przedsiębiorców).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego jednolicie przyjmuje się, że o

działalności gospodarczej jako stanowiącej tytuł do podlegania ubezpieczeniom

społecznym na podstawie art. 6 ust. 1 pkt 5 oraz art. 8 ust. 6 pkt 1 ustawy o

systemie ubezpieczeń społecznych można mówić wtedy, gdy są spełnione

kumulatywnie wszystkie przesłanki wymienione w art. 2 ustawy o swobodzie

działalności gospodarczej (w obecnym stanie prawnym chodzi o art. 3 Prawa

przedsiębiorców), tj. zarobkowy charakter prowadzonej działalności, jej

zorganizowany charakter i ciągłość wykonywania (por. wyroki Sądu Najwyższego: z

dnia 6 kwietnia 2017 r., II UK 98/16, LEX nr 2307127 czy z dnia 13 września 2016 r.,

I UK 455/15, LEX nr 2122404 i powołane tam orzeczenia). Przesłanka

zarobkowego charakteru działalności zostaje przy tym spełniona wówczas, gdy jej

prowadzenie przynosi rzeczywisty zysk, a także wtedy, gdy mimo jego

nieosiągnięcia, przedsiębiorca nastawiony był na uzyskanie dochodu (por. wyroki

Sądu Najwyższego: z dnia 13 września 2016 r., I UK 455/15; z dnia 6 kwietnia

2017 r., II UK 98/16, oraz z dnia 15 marca 2018 r., III UK 47/17, LEX nr 2497578).

Przy czym, jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 23 września 2020 r., II UK

353/18 (LEX nr 3106218), cechą działalności gospodarczej jest prowadzenie jej dla

zysku, który powinien wystarczyć na koszty działalności, utrzymanie przedsiębiorcy

i dalszy rozwój. Ubezpieczenie społeczne nie jest natomiast celem głównym

działalności gospodarczej. Celem tym jest zarobek, czyli dochód pokrywający w

pełni koszty działalności, w tym ubezpieczenia społecznego, a ponadto

wystarczający na utrzymanie oraz rozwój przedsiębiorcy. Swoboda działalności

gospodarczej nie jest równoznaczna z jej dowolnością, gdyż działalność ta podlega

regulacji, co oznacza, że nie wystarcza subiektywne przekonanie i własna

kwalifikacja kształtowanej sytuacji jako działalności gospodarczej. Jako tytuł

podlegania ubezpieczeniom społecznym działalność gospodarcza podlega kontroli

organu rentowego. Zorganizowanie działalności gospodarczej w płaszczyźnie

III USK 171/24

6

materialnej odbywa się przykładowo przez: zapewnienie kapitału, lokalu, środków

biurowych, maszyn, sprzętu, technologii, zatrudnienie pracowników,

przedsięwzięcie działań o charakterze marketingowym (informacja, reklama) oraz

przez podejmowanie działań zmierzających do uzyskania i utrzymania

wymaganych kwalifikacji niezbędnych ze względu na rodzaj wykonywanej

działalności (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 10 lutego 2016 r., I UK 65/15,

LEX nr 2118451 i z dnia 16 lutego 2016 r., I UK 77/15, LEX nr 2000382). Z kolei

ciągłość działalności gospodarczej ma dwa aspekty. Pierwszy to powtarzalność

czynności, tak aby odróżnić prowadzoną działalność gospodarczą od jednostkowej

umowy o dzieło lub zlecenia albo umowy o świadczenie usług, które same w sobie

nie stanowią lub nie składają się jeszcze na działalność gospodarczą. Przejawem

działalności gospodarczej nie są działania o charakterze sporadycznym, doraźnym,

okazjonalnym lub incydentalnym. Drugi aspekt, wynikający zresztą z pierwszego, to

zamiar niekrótkiego prowadzenia działalności gospodarczej. Oba aspekty zależą od

zachowania osoby podejmującej działalność gospodarczą (por. wyroki Sądu

Najwyższego: z dnia 16 stycznia 2014 r., I UK 235/13, LEX nr 1444493; z dnia 21

września 2017 r., I UK 366/16, OSNP 2018 nr 7, poz. 98; z dnia 18 grudnia 2018 r.,

II UK 413/17, LEX nr 2609126). Ocena, czy w okolicznościach konkretnej sprawy

działalność gospodarcza rzeczywiście jest wykonywana należy do sfery ustaleń

faktycznych (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 22 lutego 2010 r., I UK 240/09,

LEX nr 585723; z dnia 10 maja 2017 r., I UK 184/16, LEX nr 2305920; z dnia 5

października 2017 r., I UK 395/16, LEX nr 2400313). O tym, czy ubezpieczony

podlegał obowiązkowym ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym, a w

konsekwencji tego mógł zgłosić się także do dobrowolnego ubezpieczenia

chorobowego, przesądza zatem ustalenie, że faktycznie prowadził pozarolniczą

działalność gospodarczą odpowiadającą wyżej wymienionym cechom. Chodzi więc

o rzeczywiste podjęcie i prowadzenie działalności zarobkowej, wykonywanej w

sposób zorganizowany i ciągły (por. np. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 14

września 2007 r., III UK 35/07, LEX nr 483284; z dnia 18 lutego 2009 r., II UK

207/08, LEX nr 736738; z dnia 19 lutego 2009 r., II UK 215/08, LEX nr 736739;

z dnia 19 lutego 2010 r., II UK 186/09, LEX nr 590235; z dnia 22 lutego 2010 r.,

I UK 240/09, LEX nr 585723; z dnia 18 listopada 2011 r., I UK 156/11, LEX nr

III USK 171/24

7

1102533; z dnia 25 stycznia 2017 r., II UK 621/15, LEX nr 2248732). Sąd

Najwyższy przyjmuje ponadto, że prowadzenie działalności gospodarczej o tyle

stanowi tytuł podlegania ubezpieczeniom, o ile faktycznie ubezpieczony działalność

tę wykonuje (por. wyrok z dnia 5 października 2017 r., I UK 395/16, LEX nr

2400313 z glosą K. Stepnickiej, LEX/el 2018), choć stopień natężenia jego

aktywności może być różny (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 września

2016 r., I UK 455/15, LEX nr 2122404).

Sąd Najwyższy zauważa równocześnie, że Sąd drugiej instancji w pełni

respektował taki właśnie kierunek wykładni powołanych w ocenianym wniosku

przepisów prawa materialnego, przyjmując go za podstawę oceny prawnej

ustalonego w sprawie stanu faktycznego.

Godzi się podkreślić, że z mocy art. 39813 § 2 k.p.c. Sąd Najwyższy w

postępowaniu kasacyjnym jest związany ustaleniami faktycznymi stanowiącymi

podstawę zaskarżonego orzeczenia, co oznacza, że w przypadku poddania skargi

kasacyjnej merytorycznemu rozpoznaniu musiałby uwzględnić owe ustalenia przy

rozpatrywaniu podniesionych w skardze zarzutów naruszenia przepisów prawa

materialnego, stanowiących wszak rzeczywistą podstawę prawną rozstrzygnięcia

zawartego w zaskarżonym wyroku.

Zgodnie z tymi ustaleniami, B.D. zarejestrował prowadzenie działalności

gospodarczej pod nazwą „B.D.” od dnia 1 października 2008 r. Zgodnie z PKD

przeważającym rodzajem prowadzonej działalności miała być działalność usługowa

związana z administracyjną obsługą biura, doradztwo w zakresie prowadzenia

działalności gospodarczej i zarządzania (...). Przez początkowy okres działalności

zajmował się dekoracjami sal weselnych, następnie zaś podjął współpracę z firmą

swojego brata - biurem rachunkowym. Ukończył studia z zakresu ekonomii i studia

podyplomowe w zakresie rachunkowości.

Brat wnioskodawcy – R.D. prowadzi Biuro Rachunkowe od 2005 r. zatrudnia

w nim pracowników. W ramach ustnej umowy zawartej przez braci. B.D. wykonywał

administracyjną obsługą Biura, sporządzał dokumenty rachunkowe wnioski, różne

rozliczenia, w tym dla Urzędu Skarbowego, przygotowywał faktury, udzielał

informacji klientom Biura. Za wykonywane czynności otrzymywał wynagrodzenie.

Stałym odbiorcą usług wnioskodawcy była firma brata. Wnioskodawca

III USK 171/24

8

samodzielnie decydował o sposobie i formie wykonywanych usług, o czasie i

miejscu ich wykonania. Świadczył je zdalnie z domu lub w siedzibie firmy. Poza

siedzibą firmy B.D. miał możliwość łączenia się zdalnie z jej serwerem i wówczas

wprowadzał dane bądź dokument}’ do systemu. Wykonując natomiast usługę w

Biurze Rachunkowym korzystał z urządzeń powierzonych przez brata. Kwoty za

wykonane usługi kształtowały się w wysokości kilkunastu tysięcy złotych

miesięcznie. Ich wysokość uzależniona była od ilości wykonanych zadań,

przerobionego materiału i przychodu Biura Rachunkowego i wynosiły ok. 10 tyś. zł.

Z uwagi na niską odporność i alergie, zdarzały się wnioskodawcy okresy

niezdolności do pracy. Ich częstotliwość zwiększyła się w 2014 r. i wynikała z

okoliczności sprawowanie opieki na dziećmi wnioskodawcy, które od 2014 r.

uczęszczały do żłobka i często chorował, od których zarażał się wnioskodawca.

Przed dniem 7 kwietnia 2011 r. wnioskodawca nie korzystał ze świadczeń z

ubezpieczenia chorobowego. Jako płatnik składek złożył miesięczne raporty

rozliczeniowe za miesiące od 10/2008 do 11/2019. W okresie od 10/2008 do

09/2009 w dokumentach rozliczeniowych ZUS DRA wykazywał podstawę wymiaru

składek na obowiązkowe ubezpieczenia społeczne w wysokości 30% kwoty

minimalnego wynagrodzenia za pracę, następnie w okresie od 10/2010 do 08/2014

w dokumentach rozliczeniowych na obowiązkowe ubezpieczenia społeczne i

dobrowolne ubezpieczenie chorobowe wykazywał podstawę wymiaru składek w

wysokości 60% prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia za pracę, w

miesiącu 10/2014 zadeklarował podstawę wymiaru składek w wysokości 9 000 zł,

zaś kolejno za okres od 11/2014 do 11/2019 o w dokumentach rozliczeniowych

wykazywał podstawę wymiaru składek w wysokości 60% prognozowanego

przeciętnego wynagrodzenia. Z informacji uzyskanej od Naczelnika Pierwszego

Urzędu Skarbowego wynika, że w latach 2008-2018 zadeklarował przychody z

tytułu pozarolniczej działalności gospodarczej. Wnioskodawca, jak ustalono, istotnie

korzystał ze świadczeń z ubezpieczenia chorobowego i to w znacznej wysokości,

ale nie sposób przyjąć, aby celem wnioskodawcy było stworzenie pozoru

działalności tylko dla uzyskiwania zasiłków- z ZUS. Działalność była bowiem w

spornych okresach faktycznie przez niego prowadzona, z nastawieniem na ciągłość

i osiąganie zysku. Z tego tytułu osiągał również przychód. Sam organ rentowy

III USK 171/24

9

przyznaje, że w przerwach między kolejnymi i niezdolnościami do pracy

wnioskodawca wykonywał „jednorazowe, incydentalne czynności na rzecz swojego

brata”.

Mając na uwadze powyższe ustalenia faktyczne oraz wywód prawny

zaprezentowany w uzasadnieniu wyroku Sądu drugiej instancji nie można uznać,

że skarga kasacyjna zarzucająca rażąco wadliwą wykładnię przepisów ustawy o

swobodzie działalności gospodarczej oraz Prawa przedsiębiorców jest oczywiście

uzasadniona. Nie jest dopuszczalne by pod pozorem zarzutu naruszenia prawa

materialnego dążyć do zakwestionowania podstaw faktycznych rozstrzygnięcia.

W tym stanie rzeczy, Sąd Najwyższy postanowił odmówić przyjęcia skargi

kasacyjnej do rozpoznania, zgodnie z art. 3989 § 2 k.p.c. O kosztach postępowania

orzeczono zgodnie z art. 98 § 1 i 3 k.p.c.

M.G.

[a.ł]