Renta socjalna zmarłego a renta rodzinna. SN odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej

Sąd Apelacyjny w Poznaniu, wyrokiem z 4 października 2023 r., oddalił

apelację A.W. od wyroku Sądu Okręgowego w Koninie z 10 maja 2023 r.

oddalającego odwołanie od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych II Oddział w

Poznaniu odmawiającej wnioskodawczyni A.W. prawa do renty rodzinnej.

III USK 205/24

2

Wnioskodawczyni A.W., reprezentowana przez pełnomocnika

wyznaczonego z urzędu, wniosła skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego

w Poznaniu, zaskarżając wyrok w całości. Skargę kasacyjną oparła na podstawach

naruszenia prawa materialnego, a mianowicie art. 65 ustawy z dnia 17 grudnia

1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity

tekst: Dz.U. z 2024 r., poz. 1631 ze zm.) na skutek dokonania błędnej wykładani

pojęcia „renty z tytułu niezdolności do pracy", która uprawnia do przysługiwania

prawa do renty rodzinnej członkowi rodziny po osobie, która zmarła, jeśli osoba ta

miała ustalone prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy. W ocenie skarżącej

do błędnej wykładni doszło przez brak przyjęcia przez Sąd Apelacyjny, że w pojęciu

„renta z tytułu niezdolności do pracy” nie mieści się katalog osób, których zmarli

członkowie mieli ustalone prawo do renty socjalnej.

Mając na uwadze powyższy zarzut, skarżąca wniosła o uchylenie

zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego w Poznaniu i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania; zasądzenie od organu rentowego na rzecz

wnioskodawczyni zwrotu kosztów postępowania przed Sądem Najwyższym, w tym

kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Wnosząc o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania, skarżąca powoła się

na art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c., a więc występowanie w sprawie istotnego zagadnienia

prawnego.

Ponadto skarżąca wniosła o zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego

od Skarbu Państwa na rzecz adwokat J.C. jako pełnomocnika z urzędu, która

oświadcza, że koszty te nie zostały pokryte ani w całości ani w części.

Na wypadek przegranej skarżąca wniosła o nieobciążanie jej kosztami

zastępstwa adwokackiego ze względu na wyjątkowo trudną sytuację materialną.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną, organ rentowy wniósł o wydanie

postanowienia o odmowie przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie kwalifikowała się do przyjęcia celem jej

merytorycznego rozpoznania.

III USK 205/24

3

Na wstępie warto podkreślić, że Sąd Najwyższy, jako sąd kasacyjny, nie jest

sądem powszechnym trzeciej instancji, zaś skarga kasacyjna nie jest środkiem

zaskarżenia przysługującym od każdego rozstrzygnięcia sądu drugiej instancji

kończącego postępowanie w sprawie, a to z uwagi na przeważający w charakterze

skargi kasacyjnej element interesu publicznego. Zgodnie z takim modelem skargi

kasacyjnej, jej rozpoznanie następuje tylko z przyczyn kwalifikowanych,

wymienionych w art. 3989 § 1 k.p.c. W konsekwencji tego, w art. 3984 § 2 k.p.c.

wśród istotnych wymagań skargi kasacyjnej ustawodawca wymienił obowiązek

złożenia wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania i jego uzasadnienie. Wymóg

ten wiąże się z tzw. przedsądem, polegającym między innymi na możliwości

odmowy przez Sąd Najwyższy przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania (art.

3989 § 2 k.p.c.), a jego spełnienie powinno przybrać postać wyodrębnionego

wywodu prawnego, w którym skarżący wykaże, jakie występujące w sprawie

okoliczności pozwalają na uwzględnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do

rozpoznania i jednocześnie uzasadnieniu, dlaczego odpowiadają one ustawowemu

katalogowi przesłanek przedsądu.

Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do

rozpoznania, gdy w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje

potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność

postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona.

Zagadnieniem prawnym w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. jest problem

nowy, który nie został do tej pory bezpośrednio rozwiązany w orzecznictwie Sądu

Najwyższego i dla którego rozwikłania dotychczasowe orzecznictwo jest

niewystarczające. W przypadku powołania jako podstawy wniosku o przyjęcie

skargi kasacyjnej do rozpoznania istnienia w sprawie istotnego zagadnienia

prawnego, skarżący ma obowiązek nie tylko sformułować samo zagadnienie, ale

także - w uzasadnieniu wniosku - przedstawić odpowiednią jurydyczną

argumentację wskazującą na dopuszczalność i celowość rozwiązania problemu

prawnego w sposób preferowany przez skarżącego, a odmienny od sposobu

rozstrzygnięcia tego problemu przy wykorzystaniu zapatrywań wyrażonych przez

sąd drugiej instancji. Wywód ten powinien być zbliżony do tego, jaki jest przyjęty

III USK 205/24

4

przy przedstawianiu zagadnienia prawnego przez sąd odwoławczy na podstawie art.

390 k.p.c. Samo zaś zagadnienie prawne, w formie pytania sformułowanego w taki

sposób, by możliwe było rozstrzygnięcie stawianych przez skarżącego wątpliwości,

musi w swej treści zawierać odwołanie do przepisu lub przepisów prawa, na tle

których takie zagadnienie powstaje. Dopiero wówczas Sąd Najwyższy ma

podstawę do oceny, czy przedstawione zagadnienie jest rzeczywiście

zagadnieniem "prawnym" oraz czy jest to zagadnienie "istotne". Nie można przy

tym zasadnie twierdzić, że w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, jeżeli

Sąd Najwyższy we wcześniejszym orzecznictwie wyraził swój pogląd w

podnoszonej kwestii, a nie zachodzą okoliczności uzasadniające jego zmianę

(postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 12 sierpnia 2014 r., I UK 64/14,

niepublikowane).

Należy stwierdzić, że skarżąca nie wykazała istnienia powołanej przesłanki

przedsądu. Nie przedstawiła jakiegokolwiek zagadnienia prawnego oraz nie podała

żadnych argumentów prawnych mających wskazywać na potrzebę rozstrzygnięcia

problemu dotyczącego wykładni jakiegokolwiek przepisu prawa materialnego.

Całość uzasadnienia sprowadza się do ogólnych stwierdzeń, akcentujących

sytuację życiową skarżącej, jej niepełnosprawność oraz oczekiwania wobec

Państwa Polskiego.

Wypowiedź uzasadniająca wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do

rozpoznania nie zachowuje standardu odpowiedniego do powagi postępowania

kasacyjnego przed Sądem Najwyższym i umiejętności zawodowych wnoszących

skargi profesjonalnych prawników.

Godzi się jednak wyjaśnić, że w dotychczasowym orzecznictwie Sąd

Najwyższy konsekwentnie przyjmuje, iż prawo do renty z tytułu niezdolności do

pracy jest świadczeniem zależnym od okresów opłacania składek na ubezpieczenie

społeczne a nie od stwierdzenia niezdolności do pracy (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 5 kwietnia 2001 r., II UKN 310/10, OSNP 2003 Nr 2, poz. 45).

Gdyby intencją ustawodawcy było umożliwienie nabycia prawa do renty rodzinnej

po osobie, która stała się niezdolna do pracy przed ukończeniem 18 roku życia, w

oderwaniu od pozostałych przesłanek warunkujących nabycie prawa do renty z

tytułu niezdolności do pracy, to odniósłby się w art. 65 ust. 1 ustawy o emeryturach

III USK 205/24

5

i rentach także do renty socjalnej, a nie tylko do renty z tytułu niezdolności do pracy.

W konsekwencji w obowiązującym systemie prawnym renta rodzinna jest

świadczeniem "zastępczym", "wtórnym" wyłącznie w stosunku do prawa do

emerytury lub renty z tytułu niezdolności do pracy, które przysługiwało zmarłemu

żywicielowi (por. wyrok Sądu Najwyższego z 26 stycznia 2017 r., II UK 641/15, LEX

nr 2241392).

Mając na uwadze powyższe, w szczególności wadliwość konstrukcyjną

wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania, za całkowicie bezpodstawne należało

uznać twierdzenie strony skarżącej, że w sprawie występuje istotne zagadnienie

prawne. W tym stanie rzeczy, Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej

do rozpoznania zgodnie z art. 3989 § 2 k.p.c.

O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu

Sąd Najwyższy orzekł na podstawie § 16 ust. 4 z dnia 14 maja 2024 r. w sprawie

ponoszenia przez Skarb Państwa albo jednostki samorządu terytorialnego kosztów

nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz.U. z 2024 r.,

poz. 763).

M.G.

[SOP]