Przymusowe przeszkolenie wojskowe z 1982 r. Kasacja o zadośćuczynienie oddalona

W dniu 5 września 2024 r. Z.B. wystąpił z wnioskiem o zasądzenie od

Skarbu Państwa na jego rzecz kwoty 359.352,77 zł tytułem zadośćuczynienia za

doznaną krzywdę wskutek powołania na przeszkolenie wojskowe w Wojskowym

Obozie Specjalnym w C. i pozbawienia wolności w okresie od 5 listopada 1982 r.

do dnia 24 grudnia 1982 r., co pozostawało w związku z prowadzoną przez niego

działalnością na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego.

IV KK 40/26

2

Sąd Okręgowy w Białymstoku, wyrokiem z dnia 25 października 2023 r.,

sygn. akt III Ko 371/23, zasądził od Skarbu Państwa na rzecz Z.B. kwotę 10.000 zł

tytułem zadośćuczynienia z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia

uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty, w pozostałym zakresie oddalając

roszczenie wnioskodawcy.

Pełnomocnik Z.B. wniosła apelację od tego wyroku, zaskarżając go w części,

w jakiej nie uwzględnił roszczenia, zarzucając:

„1. co do pkt. II oddalającego wniosek w pozostałym zakresie, tj. ponad kwotę

10.000,00 zł tytułem zadośćuczynienia za krzywdę doznaną przez Wnioskodawcę

wynikłą z powołania go na 3-miesięczne przeszkolenie wojskowe w C. i

pozbawienia go wolności w okresie od 5 listopada 1982 r. do dnia 24 grudnia 1982

r., w związku z jego działalnością na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego

(…):

1. w oparciu o art. 438 pkt 2 k.p.k., obrazę przepisów postępowania, która mogła

mieć wpływ na treść orzeczenia, tj. art. 7 k.p.k. poprzez dowolną ocenę dowodów i

wyciągnięcie z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wniosków

sprzecznych z zasadami prawidłowego rozumowania, doświadczenia życiowego i

wskazaniami wiedzy i uznanie, że zasądzone zadośćuczynienie spełnia cel i

wymogi określone art. 8a ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za

nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na

rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (dalej: ustawa lutowa, ustawa

rehabilitacyjna) w przypadku krzywd Z. B., doznanych wskutek powołania go na 3-

miesięczne przeszkolenie wojskowe w C. i pozbawienia go wolności w okresie od 5

listopada 1982 r. do dnia 24 grudnia 1982 r., w związku z jego działalnością na

rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego;

2. w oparciu o art. 438 pkt 1a k.p.k., obrazę przepisów prawa materialnego, tj. art.

445 § 1 k.c. w zw. z art. 445 § 2 k.c. oraz art. 448 k.c., w zbiegu z art. 8a ust. 1

ustawy lutowej, poprzez błędne przyjęcie, że zasądzona kwota zadośćuczynienia

jest kwotą odpowiednią w przypadku krzywd Z.B., doznanych wskutek powołania

go na 3-miesięczne przeszkolenie wojskowe w C. i pozbawienia go wolności w

IV KK 40/26

3

okresie od 5 listopada 1982 r. do dnia 24 grudnia 1982 r., w związku z jego

działalnością na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego.”

Podnosząc powyższe, pełnomocnik wniosła o zasądzenie na rzecz

wnioskodawcy dalszej kwoty 349.353,00 zł tytułem zadośćuczynienia za krzywdę

doznaną przez niego wskutek powołania go na 3 - miesięczne przeszkolenie

wojskowe w C. i pozbawienia go wolności w okresie od 5 listopada 1982 r. do dnia

24 grudnia 1982 r., w związku z jego działalnością na rzecz niepodległego bytu

Państwa Polskiego, ewentualnie, o przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania przez Sąd Okręgowy w Białymstoku.

Sąd Apelacyjny w Białymstoku, wyrokiem z dnia 30 września 2025 r., sygn.

akt II AKa 114/25:

I. zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, iż zasądzoną tytułem zadośćuczynienia

kwotę podwyższył do 20.000 zł z ustawowymi odsetkami liczonymi od dnia

uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty;

II. w pozostałym zakresie utrzymał w mocy wyrok Sądu I instancji.

Pełnomocnik wnioskodawcy wniosła kasację od wyroku Sądu odwoławczego,

zaskarżając go w całości i zarzucając:

„1. rażące naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik

sprawy, tj. art. 457 § 3 k.p.k. w zw. z art. 433 § 2 k.p.k. poprzez brak właściwego i

rzetelnego rozpoznania wszystkich zarzutów zgłoszonych w apelacji, w sytuacji gdy

Sąd II instancji miał bezwzględny obowiązek merytorycznego i należytego

rozpoznania wszystkich zarzutów, a nie jedynie powielenie rozstrzygnięcia,

podczas gdy w przypadku rozpoznania tych zarzutów Sąd II instancji powinien być

wydać orzeczenie odmienne poprzez zasądzenie odpowiedniego zadośćuczynienia;

2. rażące naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 440 k.p.k. w zw. z art. 433 § 1

k.p.k. i art. 457 § 3 k.p.k. i art. 167 k.p.k. w zw. z art. 193 k.p.k. oraz art. 452 k.p.k.

polegające na braku przeprowadzenia z urzędu czynności dowodowych i tym

samym przeprowadzeniu kontroli instancyjnej przez Sąd odwoławczy, co

doprowadziło z ostrożności do zaniechania przeprowadzenia czynności z urzędu w

IV KK 40/26

4

zakresie m. in. dopuszczenia dowodu z opinii biegłego z zakresu medycyny

sądowej celem oceny okoliczności wymagających wiedzy specjalnej oraz

dokonanie nieprawidłowej kontroli zgromadzonego materiału dowodowego w tym

zakresie przez Sąd 1 instancji, w skutek czego doszło do wydania orzeczenia

rażąco niesprawiedliwego wobec Z.B., podczas gdy prawidłowo przeprowadzony

dowód z opinii biegłego w związku ze stwierdzonym uszczerbkiem w obszarze

zdrowia psychicznego represjonowanego, wykazałby, że represje stosowane

podczas przymusowej służby wojskowej wywołały u skarżącego stan chorobowy i

powinny być podstawą do zasądzenia zadośćuczynienia w kwocie odpowiedniej do

skali represji;

3. rażące naruszenie art. 433 § 2 k.p.k. i art. 457 § 3 k.p.k. w zw. z art. 410 k.p.k. w

zw. z art. 8a ust. 1 tzw. ustawy lutowej, polegające na nieodniesieniu się przez Sąd

Apelacyjny do zarzutów postawionych przez apelującego, a jedynie powieleniem

poprzedniego rozstrzygnięcia, podczas gdy prawidłowa kontrola instancyjna i

należyte zastosowanie przesłanek wskazanych przez ustawodawcę w treści art. 8a

ust. 1 ustawy lutowej doprowadziłby do uznania, iż materiał dowodowy potwierdza

wystąpienie wyjątkowych i uciążliwych warunków w jakich Z.B. odbywał izolację i

tym samym prowadziłby do uwzględnienia zarzutów apelacyjnych;

4. rażące naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 481 § 1 k.c. poprzez

jego niezastosowanie i nieprzyznanie od zasądzonej sumy odsetek ustawowych za

opóźnienie liczonych od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty, pomimo

iż takie odsetki zostały przyznane przez Sąd I instancji.”

Podnosząc powyższe, skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i

przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu w Białymstoku do ponownego

rozpoznania oraz zasądzenie na rzecz wnioskodawcy kosztów procesu, w tym

kosztów zastępstwa procesowego wg norm przepisanych.

W pisemnej odpowiedzi na kasację obrońcy prokurator wniósł o jej oddalenie

jako oczywiście bezzasadnej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

IV KK 40/26

5

Kasacja jest oczywiście bezzasadna, dlatego podlega rozpoznaniu i

oddaleniu na posiedzeniu w trybie art. 535 § 3 k.p.k.

W zarzutach pierwszym i trzecim pełnomocnik wnioskodawcy kwestionuje

jakość i rzetelność kontroli odwoławczej podnosząc, że Sąd drugiej instancji nie

rozpoznał wnikliwie wszystkich zarzutów apelacyjnych oraz nie odniósł się do nich

należycie w uzasadnieniu wyroku, poprzestając na powieleniu rozstrzygnięcia Sądu

pierwszej instancji. W opisie słownym pierwszego zarzutu skarżąca nie precyzuje

przy tym, który z zarzutów nie został w pełni rozpoznany ani z czego wywodzi, że

Sąd odwoławczy niewłaściwie postawione w apelacji zarzuty rozważył.

Opis słowny zarzutu naruszenia art. 433 § 2 k.p.k. oraz art. 457 § 3 k.p.k. nie

może ograniczać się wyłącznie do formalnego powołania tych przepisów w zarzucie

kasacji i stworzenia pozorów nieprawidłowej kontroli odwoławczej (poprzez

sugerowanie np. „nienależytego", „niepełnego", „niewłaściwego", „nierzetelnego",

„pobieżnego" rozpoznania apelacji), jeżeli z istoty zarzutu odczytywanej z jego

uzasadnienia, jednoznacznie wynika, że skarżący wyłącznie domaga się

przeprowadzenia przez Sąd Najwyższy kolejnej, dublującej kontrolę apelacyjną,

weryfikacji prawidłowości orzeczenia sądu pierwszej instancji bądź forsuje

subiektywną interpretację wyników postępowania dowodowego (por. postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 11 grudnia 2023 r., I KK 357/23).

Taka sytuacja wystąpiła w niniejszej sprawie. Autorka kasacji zdaje się stać

na stanowisku, że skoro Sąd odwoławczy nie podzielił zaprezentowanej w apelacji

argumentacji, to musiał nienależycie rozważyć podniesione zarzuty i tym samym

naruszyć przepisy prawa procesowego, powołane w podstawie prawnej zarzutów

kasacji. Tymczasem brak jest podstaw do stwierdzenia, że przeprowadzona w tej

sprawie kontrola odwoławcza była nieprawidłowa. Sąd ad quem należycie, bo

rzetelnie i poprawnie merytorycznie rozpoznał wszystkie zarzuty apelacji i

wystarczająco odniósł do nich w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku. Uzasadnienie

to nie jest wprawdzie szczególnie obszerne, jednak jego treść świadczy o

rozpoznaniu środka odwoławczego zgodnie z wymogami określonymi w art. 433 §

2 k.p.k. w. zw. z art. 457 § 3 k.p.k. i koreluje z niskim stopniem skomplikowania

sprawy. O tym zaś, że Sąd odwoławczy zachował krytycyzm wobec orzeczenia

IV KK 40/26

6

Sądu meriti, świadczy choćby częściowe uwzględnienie apelacji i podwyższenie w

zaskarżonym kasacją wyroku kwoty zadośćuczynienia na rzecz wnioskodawcy.

Wszystko to prowadzi do wniosku, że podniesione w tych dwóch zarzutach

kasacji uchybienia w tej sprawie nie zaistniały, jako że Sąd odwoławczy ze swoich

obowiązków kontrolnych określonych w art. 433 § 2 k.p.k. i art. 457 § 3 k.p.k.

wywiązał się należycie. Tym samym, brak jest podstaw do stwierdzenia naruszenia

w sprawie standardu odwoławczego.

Pełnomocnik wnioskodawcy zarzuciła ponadto Sądowi drugiej instancji

rażące naruszenie art. 440 k.p.k. w zw. z art. 433 § 1 k.p.k. i art. 457 § 3 k.p.k. i art.

167 k.p.k. w zw. z art. 193 k.p.k. oraz art. 452 k.p.k., poprzez nieprzeprowadzenie z

urzędu czynności dowodowych, w tym m.in. dowodu z opinii biegłego z zakresu

medycyny sądowej celem oceny okoliczności wymagających wiedzy specjalnej

oraz dokonanie nieprawidłowej kontroli zgromadzonego materiału dowodowego w

tym zakresie przez Sąd I instancji, co doprowadziło Sąd do błędnych ustaleń co do

uszczerbku na zdrowiu psychicznym, jakiego doświadczył Z.B. wskutek

przymusowej służby wojskowej (zarzut II).

Zarzut ten jest oczywiście bezzasadny i to z kilku względów.

Po pierwsze, jak wielokrotnie podkreślał Sąd Najwyższy, do naruszenia art.

167 k.p.k. może dojść jedynie wówczas, gdy przeprowadzenie przez sąd dowodu

jest niezbędne dla wyjaśnienia wszystkich istotnych okoliczności sprawy, a tym

samym konieczne dla prawidłowego wyrokowania. Do obrazy tego przepisu może

więc dojść tylko wtedy, gdy materiał dowodowy w sprawie jest niepełny, nasuwa

wątpliwości i wymaga uzupełnienia (por. m.in. postanowienie Sądu Najwyższego z

dnia 5 lutego 2025 r., IV KK 539/24). Takich wątpliwości w niniejszej sprawie nie

miał Sąd odwoławczy, aprobując twierdzenia wnioskodawcy, że udział w

przeszkoleniu wojskowym w C. wywarł negatywny wpływ na stan jego zdrowia. Po

drugie, podkreślenia wymaga, że ani sam wnioskodawca, ani jego profesjonalny

pełnomocnik nie dążyli do przeprowadzenia przedmiotowego dowodu, składając

stosowny wniosek w piśmie inicjującym postępowania, na etapie postępowania

przed Sądem pierwszej instancji lub w postępowaniu odwoławczym. Po trzecie, z

uwagi na znaczny upływ czasu (blisko 42 lat) od czasu zwolnienia Z.B. z jednostki

IV KK 40/26

7

wojskowej w C., można mieć zasadnicze wątpliwości, co do wartości dowodowej

takiej ewentualnej ekspertyzy.

Ostatni zarzut kasacji – zarzut rażącego naruszenia art. 481 § 1 k.c. - także

nie zasługuje na uwzględnienie.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego (zob. np. wyrok z dnia 22 marca 2023

r., I KA 22/22 oraz postanowienia z: 14 lipca 2022 r, III KK 356/21; 22 sierpnia 2024

r. III KK 311/24; 4 listopada 2021 r., II KK 495/21), jak również sądów

powszechnych (por. np. wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 13 marca

2025 r., sygn. akt II AKa 295/24) ugruntowane jest zapatrywanie, że w wypadku

roszczeń dotyczących odszkodowania i zadośćuczynienia wynikających z ustawy

lutowej, określone kwoty są zasądzane wraz z odsetkami ustawowymi. Wynika to z

treści art. 359 § 2 k.c., ponieważ zobowiązanym do zapłaty zasądzonego

odszkodowania i zadośćuczynienia jest Skarb Państwa, którego - do czasu

prawomocnego rozstrzygnięcia w powyższym przedmiocie - nie łączył z

wnioskodawcą żaden stosunek zobowiązaniowy. W odniesieniu do tego typu

roszczeń art. 481 k.c., regulujący odsetki za opóźnienie, nie może mieć

zastosowania. Dopiero bowiem z chwilą uprawomocnienia się orzeczenia

zasądzającego kwotę odszkodowania lub zadośćuczynienia na rzecz

uprawnionego po stronie Skarbu Państwa powstaje zobowiązanie. A skoro

wysokość tego zobowiązania jest określona w wyroku, należy zasądzić

zadośćuczynienie z ustawowymi odsetkami od dnia uprawomocnienia tego

orzeczenia.

Podzielając powyższe stanowisko uznać należało, że brak było podstaw do

uwzględnienia omawianego zarzutu kasacji.

Mając na uwadze oczywistą bezzasadność podniesionych przez

pełnomocnika wnioskodawcy zarzutów, kasację niniejszą należało oddalić, na

podstawie art. 637a w zw. z art. 636 § 1 k.p.k. - obciążając wnioskodawcę kosztami

postępowania kasacyjnego.

Z tych powodów Sąd Najwyższy orzekł jak w postanowieniu.

[WB]

[r.g.]

IV KK 40/26

8