Upadłość banku w trakcie sporu o zwrot rat kredytu frankowego. Sąd pyta TSUE

I. Sąd odsyłający:

Sądem odsyłającym jest: Sąd Apelacyjny w Warszawie, VIII Wydział Cywilny

Skład orzekający sądu: sędzia sądu apelacyjnego Przemysław Feliga

Adres sądu odsyłającego: ul. (...) budynek (...), (...)-(...) H.

Nr telefonu: (...)

Adres poczty elektronicznej: (...)@(...).sa.gov.pl

II. Strony postępowania

Strona powodowa:

Powódka:

Ł. P. (1)

Pełnomocnik powódki: adwokatka P. P.

Adres do doręczeń pełnomocnika powódki: Kancelaria (...), ul. (...), (...)

Adres poczty elektronicznej: (...)@poczta.onet.pl

Strona pozwana:

Pozwany:

syndyk masy upadłości (...) Bank S.A. w upadłości w H.

Pełnomocnicy pozwanego: adwokatka O. U., adwokatka Ł. M.

Adres do doręczeń dla pełnomocnika pozwanego: Kancelaria (...), (...), (...), (...) sp. k. w H., ul. (...), (...)piętro, (...)-(...) H.

Adres poczty elektronicznej: (...)

III. Przedmiot sporu

1. Ł. P. (2) wytoczyła przeciwko (...) S.A. w H. powództwo o ustalenie, że umowa kredytu nr (...) z 26 stycznia 2007 r. jest nieważna w całości oraz o zasądzenie od pozwanego na rzecz powódki 515 528, 85 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 28 lutego 2007 r. do dnia zapłaty (pozew z 22 lutego 2018 r. wraz z pismem przygotowawczym z 7 kwietnia 2022 r. zmieniającym żądanie powództwa).

2. W odpowiedzi na pozew pozwany wniósł o oddalenie powództwa.

3. Postępowanie przed sądem drugiej instancji w zakresie roszczenia o zapłatę zostało zawieszone na podstawie art. 174 § 1 pkt 4 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. z uwagi na ogłoszenie upadłości pozwanego. Spór przed sądem krajowym dotyczy skuteczności ochrony praw konsumenta w prawie Unii Europejskiej w świetle art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 2 dyrektywy 93/13/93 w kontekście przepisów krajowych o wpływie ogłoszenia upadłości na toczące się cywilne postępowania sądowe i proporcjonalności tych regulacji.

IV. Ramy prawne

Prawo Unii

Dyrektywa Rady nr 93/13/EWG z 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.U.UE.L.1993.95.29, dalej jako: „dyrektywa nr 93/13/EWG”), stanowi:

4. w art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13:

„Państwa członkowskie stanowią, że na mocy prawa krajowego nieuczciwe warunki w umowach zawieranych przez sprzedawców lub dostawców [przedsiębiorców] z konsumentami nie będą wiążące dla konsumenta, a umowa w pozostałej części będzie nadal obowiązywała strony, jeżeli jest to możliwe po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków”.

5. w art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13:

„Zarówno w interesie konsumenta, jak i konkurentów, państwa członkowskie zapewniają stosowanie i skuteczne środki mające na celu zapobieganie stałemu stosowaniu nieuczciwych warunków w umowach zawieranych przez sprzedawców lub dostawców [przedsiębiorców] z konsumentami”.

Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2015/848 z 20 maja 2015 r. w sprawie postępowania upadłościowego (Dz. Urz. UE.141.19) (dalej jako: „Rozporządzenie nr 2015/848”) stanowi:

6. w punkcie 63 preambuły:

„Każdy wierzyciel mający miejsce zwykłego pobytu, miejsce zamieszkania lub siedzibę statutową w Unii powinien być uprawniony do zgłoszenia swoich wierzytelności w każdym postępowaniu upadłościowym wszczętym w Unii względem majątku jego dłużnika (…)”;

7. w artykule 1 (Zakres zastosowania):

ust. 1 Niniejsze rozporządzenie ma zastosowanie do publicznych postępowań zbiorowych - w tym do postępowań przejściowych - określonych w prawie dotyczącym niewypłacalności i w których do celów naprawczych, celów restrukturyzacji długu, reorganizacji lub likwidacji:

a) całkowicie lub częściowo odebrano dłużnikowi zarząd majątkiem i powołano zarządcę;

b) majątek i sprawy dłużnika poddano kontroli sądowej lub nadzorowi sądowemu;

Postępowania, o których mowa w niniejszym ustępie, są wymienione w załączniku A”

8. w artykule 2 (Definicje):

„Do celów niniejszego rozporządzenia:

4) "postępowanie upadłościowe" oznacza postępowanie wymienione w załączniku A.”

9. w artykule 7 (Prawo właściwe):

„1. O ile niniejsze rozporządzenie nie stanowi inaczej, dla postępowania upadłościowego i jego skutków właściwe jest prawo państwa członkowskiego, w którym zostaje wszczęte postępowanie ("państwo wszczęcia postępowania").

ustęp 2. Prawo państwa wszczęcia postępowania określa przesłanki wszczęcia postępowania upadłościowego, sposób jego prowadzenia i zakończenia. W szczególności określa ono:

f) wpływ postępowania upadłościowego na środki dochodzenia praw przez poszczególnych wierzycieli, z wyłączeniem zawisłych postępowań sądowych;

g) jakie wierzytelności mogą być zgłoszone do masy upadłościowej dłużnika oraz sposób postępowania z wierzytelnościami powstałymi po wszczęciu postępowania upadłościowego;

h) zasady zgłaszania, weryfikacji i uznania wierzytelności;

j) przesłanki oraz skutki zakończenia postępowania upadłościowego, w szczególności w drodze układu”.

10. w artykule 18 (Wpływ postępowania upadłościowego na zawisłe postępowania sądowe lub postępowanie polubowne):

„Wpływ postępowania upadłościowego na zawisłe postępowania sądowe lub postępowania polubowne, które dotyczą przedmiotu lub prawa wchodzącego w skład masy upadłościowej dłużnika, podlega wyłącznie prawu państwa członkowskiego, w którym toczy się postępowanie sądowe lub w którym ma siedzibę organ polubowny”.

11. Załącznik A do rozporządzenia nr 2015/848:

„Postępowania upadłościowe, o których mowa w art. 2 pkt 4:

POLSKA: Upadłość, Postępowanie o zatwierdzenie układu, Postępowanie o zawarcie układu na zgromadzeniu wierzycieli przez osobę fizyczną nieprowadzącą działalności gospodarczej, Przyspieszone postępowanie układowe, Postępowanie układowe, Postępowanie sanacyjne.”

Prawo polskie

Ustawa z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz.U. z 1964 r., nr 16, poz. 93, tekst jednolity Dz.U. z 2020 r., poz. 1740) (dalej jako: „kodeks cywilny”) stanowi:

12. w art. 385

1:

„§ 1. Postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (niedozwolone postanowienia umowne). Nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny.

§ 2. Jeżeli postanowienie umowy zgodnie z § 1 nie wiąże konsumenta, strony są związane umową w pozostałym zakresie.

§ 3. Nieuzgodnione indywidualnie są te postanowienia umowy, na których treść konsument nie miał rzeczywistego wpływu. W szczególności odnosi się to do postanowień umowy przejętych z wzorca umowy zaproponowanego konsumentowi przez kontrahenta.

§ 4. Ciężar dowodu, że postanowienie zostało uzgodnione indywidualnie, spoczywa na tym, kto się na to powołuje.”

13. w art. 405:

„Kto bez podstawy prawnej uzyskał korzyść majątkową kosztem innej osoby, obowiązany jest do wydania korzyści w naturze, a gdyby to nie było możliwe, do zwrotu jej wartości.”

14. w art. 410:

„§ 1. Przepisy artykułów poprzedzających stosuje się w szczególności do świadczenia nienależnego.

§ 2. Świadczenie jest nienależne, jeżeli ten, kto je spełnił, nie był w ogóle zobowiązany lub nie był zobowiązany względem osoby, której świadczył, albo jeżeli podstawa świadczenia odpadła lub zamierzony cel świadczenia nie został osiągnięty, albo jeżeli czynność prawna zobowiązująca do świadczenia była nieważna i nie stała się ważna po spełnieniu świadczenia”.

Ustawa z 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (tekst jednolity: Dz. U. z 2024 r., poz. 1568, dalej jako: „Kodeks postępowania cywilnego”), stanowi:

15. w art. 174:

„§ 1. Sąd zawiesza postępowanie z urzędu:

4) jeżeli postępowanie dotyczy masy upadłości, masy układowej lub masy sanacyjnej i ogłoszono upadłość lub wszczęto wtórne postępowanie upadłościowe albo ustanowiono zarządcę w postępowaniu restrukturyzacyjnym,”

16. w art. 180:

„§ 1. Sąd postanowi podjąć postępowanie z urzędu, gdy ustanie przyczyna zawieszenia, w szczególności:

5) w przypadku:

b) ogłoszenia upadłości strony lub wszczęcia wtórnego postępowania upadłościowego, z wyjątkiem określonym w

art. 145 ust. 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (Dz.U. z 2025 r.

poz. 614,

1085,

1170 i

1172 oraz z 2026 r.

poz. 331 i

340) - z chwilą ustalenia osoby pełniącej funkcję syndyka.”

17. w art. 317:

„§ 1. Sąd może wydać wyrok częściowy, jeżeli nadaje się do rozstrzygnięcia tylko część żądania lub niektóre z żądań pozwu; to samo dotyczy powództwa wzajemnego.”

18. w art. 365:

„§ 1.Orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy oraz inne organy państwowe i organy administracji publicznej, a w wypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby.”

19. w art. 366:

„Wyrok prawomocny ma powagę rzeczy osądzonej tylko co do tego, co w związku z podstawą sporu stanowiło przedmiot rozstrzygnięcia, a ponadto tylko między tymi samymi stronami.”

20. w art. 367:

§ 1. Od wyroku sądu pierwszej instancji przysługuje apelacja do sądu drugiej instancji.”

21. w art. 378:

„§ 1. Sąd drugiej instancji rozpoznaje sprawę w granicach apelacji; w granicach zaskarżenia bierze jednak z urzędu pod uwagę nieważność postępowania.”

22. w art. 381:

„Sąd drugiej instancji może pominąć nowe fakty i dowody, jeżeli strona mogła je powołać w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji, chyba że potrzeba powołania się na nie wynikła później.”

23. w art. 382:

„Sąd drugiej instancji orzeka na podstawie materiału zebranego w postępowaniu w pierwszej instancji oraz w postępowaniu apelacyjnym”;

24. w art. 391:

„§ 1. Jeżeli nie ma szczególnych przepisów o postępowaniu przed sądem drugiej instancji, do postępowania tego stosuje się odpowiednio przepisy o postępowaniu przed sądem pierwszej instancji”;

25. w art. 458

14:

„§ 1. Przepisy niniejszego działu stosuje się w sprawach o roszczenia konsumenta przeciwko przedsiębiorcy oraz o roszczenia przedsiębiorcy przeciwko konsumentowi, o ile konsument ten jest stroną postępowania.”

Prawo upadłościowe

Ustawa z 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe (tekst jednolity Dz. U. z 2025 r., poz. 614, dalej jako: „prawo upadłościowe”, stanowi:

26. w art. 1:

„Ustawa reguluje:

1) zasady wspólnego dochodzenia roszczeń wierzycieli od niewypłacalnych dłużników będących przedsiębiorcami;

3) skutki ogłoszenia upadłości.”

27. w art. 2:

„1. Postępowanie uregulowane ustawą należy prowadzić tak, aby roszczenia wierzycieli mogły dotychczasowe przedsiębiorstwo dłużnika zostało zachowane.”

28. w art. 61:

„Z dniem ogłoszenia upadłości majątek upadłego staje się masą upadłości, która służy zaspokojeniu wierzycieli upadłego.”

29. w art. 62:

„W skład masy upadłości wchodzi majątek należący do upadłego w dniu ogłoszenia upadłości oraz nabyty przez upadłego w toku postępowania upadłościowego, z wyjątkami określonymi w art. 63-67a.”

30. w art. 144:

„1. Po ogłoszeniu upadłości postępowania sądowe, administracyjne lub sądowoadministracyjne dotyczące masy upadłości mogą być wszczęte i prowadzone wyłącznie przez syndyka albo przeciwko niemu.

2. Postępowania, o których mowa w ust. 1, syndyk prowadzi na rzecz upadłego, lecz w imieniu własnym.

3. Przepisów ust. 1 i 2 nie stosuje się do postępowań w sprawach o należne od upadłego alimenty oraz renty z tytułu odpowiedzialności za uszkodzenie ciała lub rozstrój zdrowia albo utratę żywiciela oraz z tytułu zamiany uprawnień objętych treścią prawa dożywocia na dożywotnią rentę.

4. Syndyk może żądać zmiany orzeczenia lub umowy dotyczącej obowiązku alimentacyjnego.”

31. w art. 145:

„1. Postępowanie sądowe, administracyjne lub sądowoadministracyjne w sprawie wszczętej przeciwko upadłemu przed dniem ogłoszenia upadłości o wierzytelność, która podlega zgłoszeniu do masy upadłości, może być podjęte przeciwko syndykowi tylko w przypadku, gdy w postępowaniu upadłościowym wierzytelność ta po wyczerpaniu trybu określonego ustawą nie zostanie umieszczona na liście wierzytelności”.

32. w art. 236:

„1. Wierzyciel osobisty upadłego, który chce uczestniczyć w postępowaniu upadłościowym, jeżeli niezbędne jest ustalenie jego wierzytelności, powinien w terminie oznaczonym w postanowieniu o ogłoszeniu upadłości zgłosić syndykowi swoją wierzytelność za pośrednictwem systemu teleinformatycznego obsługującego postępowanie sądowe”.

33. w art. 247:

„2. Odsetki od wierzytelności pieniężnej umieszcza się na liście wierzytelności w kwocie naliczonej do dnia poprzedzającego dzień ogłoszenia upadłości włącznie.”

34. w art. 264:

„1. Z zastrzeżeniem art. 296, po zakończeniu lub umorzeniu postępowania upadłościowego wyciąg z zatwierdzonej przez sędziego-komisarza listy wierzytelności, zawierający oznaczenie wierzytelności oraz sumy otrzymanej na jej poczet przez wierzyciela, jest tytułem egzekucyjnym przeciwko upadłemu.

2. Upadły może żądać ustalenia, że wierzytelność objęta listą wierzytelności nie istnieje albo istnieje w mniejszym zakresie, jeżeli nie uznał wierzytelności zgłoszonej w postępowaniu upadłościowym i nie zapadło co do niej jeszcze prawomocne orzeczenie sądowe.

3. Po nadaniu wyciągowi z listy wierzytelności klauzuli wykonalności, zarzut, że wierzytelność objęta listą wierzytelności nie istnieje albo że istnieje w mniejszym zakresie, upadły może podnieść w drodze powództwa o pozbawienie tytułu wykonawczego wykonalności.

4. Przepisu ust. 1 nie stosuje się w stosunku do wierzycieli, wobec których upadły nie był dłużnikiem osobistym.”

35. w art. 263:

„Odmowa uznania wierzytelności według przepisów niniejszego działu nie stanowi przeszkody do jej dochodzenia we właściwym trybie. Z uwzględnieniem art. 145 ust. 1 dochodzenie wierzytelności, której odmówiono uznania, jest możliwe dopiero po umorzeniu lub zakończeniu postępowania upadłościowego.”

36. w art. 367:

„1. Po umorzeniu postępowania upadłościowego umarza się wszczęte przez syndyka niezakończone procesy o uznanie za bezskuteczną czynności dokonanej przez upadłego ze szkodą dla wierzycieli. Wzajemne roszczenia o zwrot kosztów procesu wygasają.

2. W innych postępowaniach cywilnych upadły wchodzi do postępowania w miejsce syndyka.”

37. w art. 368:

„1. Sąd po wykonaniu ostatecznego planu podziału stwierdza zakończenie postępowania upadłościowego.

2. Sąd stwierdza zakończenie postępowania także wtedy, gdy w toku postępowania wszyscy wierzyciele zostali zaspokojeni.

3. Przepisy art. 362-367 stosuje się odpowiednio.”

Prawo restrukturyzacyjne

Ustawa z 15 maja 2025 r. Prawo restrukturyzacyjne (tekst jednolity Dz. U. z 2026 r., poz. 533, dalej jako: „prawo restrukturyzacyjne”)

38. w art. 257:

„Otwarcie przyspieszonego postępowania układowego nie wyłącza możliwości wszczęcia przez wierzyciela postępowań sądowych, administracyjnych, sądowoadministracyjnych i przed sądami polubownymi w celu dochodzenia wierzytelności podlegających umieszczeniu w spisie wierzytelności.”

39. w art. 258:

„Dłużnik niezwłocznie informuje nadzorcę sądowego o postępowaniach sądowych, administracyjnych, sądowoadministracyjnych i przed sądami polubownymi, dotyczących masy układowej, prowadzonych na rzecz lub przeciwko dłużnikowi. W sprawach tych uznanie roszczenia, zrzeczenie się roszczenia, zawarcie ugody lub przyznanie okoliczności istotnych dla sprawy przez dłużnika bez zgody nadzorcy sądowego nie wywiera skutków prawnych.”

40. w art. 276:

„Otwarcie postępowania układowego nie wyłącza możliwości wszczęcia przez wierzyciela postępowań sądowych, administracyjnych, sądowoadministracyjnych i przed sądami polubownymi w celu dochodzenia wierzytelności podlegających umieszczeniu w spisie wierzytelności. Koszty postępowania obciążają wszczynającego postępowanie, jeżeli nie było przeszkód do umieszczenia wierzytelności w całości w spisie wierzytelności.”

41. w art. 277:

„1. Nadzorca sądowy wstępuje z mocy prawa do postępowań sądowych, administracyjnych, sądowoadministracyjnych oraz przed sądami polubownymi, dotyczących masy układowej.

2. W sprawach cywilnych nadzorca sądowy ma uprawnienia interwenienta ubocznego albo uczestnika postępowania, do którego przepisy o współuczestnictwie jednolitym stosuje się odpowiednio.

3. W postępowaniach administracyjnych, sądowoadministracyjnych oraz przed sądami polubownymi nadzorca sądowy ma prawa strony.

4. W postępowaniach, o których mowa w ust. 1, uznanie roszczenia, zrzeczenie się roszczenia, zawarcie ugody lub przyznanie okoliczności istotnych dla sprawy przez dłużnika bez zgody nadzorcy sądowego nie wywiera skutków prawnych.”

42. w art. 310:

„Otwarcie postępowania sanacyjnego nie wyłącza możliwości wszczęcia przez wierzyciela postępowań sądowych, administracyjnych, sądowoadministracyjnych i przed sądami polubownymi w celu dochodzenia wierzytelności podlegających umieszczeniu w spisie wierzytelności. Koszty postępowania obciążają wszczynającego postępowanie, jeżeli nie było przeszkód do umieszczenia wierzytelności w całości w spisie wierzytelności.”

43. w art. 311:

„1. Postępowania sądowe, administracyjne, sądowoadministracyjne i przed sądami polubownymi dotyczące masy sanacyjnej mogą być wszczęte i prowadzone wyłącznie przez zarządcę albo przeciwko niemu. Postępowania te zarządca prowadzi w imieniu własnym na rzecz dłużnika.

2. Do postępowań w sprawach o należne od dłużnika alimenty oraz odszkodowania i renty z tytułu odszkodowania za wywołanie choroby, niezdolności do pracy, kalectwa lub śmierci oraz z tytułu zamiany uprawnień objętych treścią prawa dożywocia na dożywotnią rentę przepisu ust. 1 nie stosuje się.”

Regulamin urzędowania sądów powszechnych

Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 23 grudnia 2015 r. – Regulamin urzędowania sądów powszechnych (Dz.U. z 2024 r. poz. 867) (zwane dalej „Regulaminem urzędowania sądów powszechnych”), stanowi:

44. w § 2 pkt 5 lit. i)

„Użyte w rozporządzeniu określenia oznaczają:

sprawy pilne: sprawy z powództwa i przeciwko syndykowi oraz zarządcy ustanowionemu w postępowaniu restrukturyzacyjnym.”

V. W przedmiocie pytania prejudycjalnego

1. Stan faktyczny sprawy w zakresie istotnym dla rozstrzygnięcia o pytaniu prejudycjalnym:

45. W dniu 15 listopada 2006 r. powódka złożył wniosek do pozwanego o udzielenie kredytu hipotecznego 320 000 zł, indeksowanego do CHF, do spłaty w ciągu 30 lat. Jako cel kredytu wskazano dowolny cel konsumpcyjny, refinansowanie zobowiązań konsumpcyjnych kredytu konsumpcyjnego, refinansowanie kredytu mieszkaniowego.

46. Przy złożeniu wniosku powódka podpisała oświadczenie o wyborze waluty obcej. Wskazano w nim, że zapoznała się z pojęciami ryzyka walutowego i ryzyka stopy procentowej, oraz że zapoznał się z modelową sytuacją dotyczącą kredytu w kwocie 150.000 zł indeksowanego do CHF, udzielonego na 15 lat i spłacanego w ratach równych, przy czym oprocentowanie kredytu złotowego wynosiło 6 %, zaś indeksowanego – 3%. Oświadczenie wskazywało porównanie wysokości rat kredytu złotowego oraz kredytu indeksowanego do CHF w następujących modelowych sytuacjach: wysokości rat kredytu przy aktualnym kursie CHF i aktualnej wysokości stopy procentowej; wysokość raty przy założeniu, że kwota kredytu jest większa o 20% a stopa kredytowa odpowiada stopie kredytu złotowego; wysokość raty przy założeniu, że wysokość raty przy założeniu, że kurs wzrośnie o zmienność kursów z ostatnich 12 miesięcy; wysokość raty przy założeniu, że stopa procentowa jest wyższa o 4 punkty procentowe; wysokość raty przy założeniu, że stopa procentowa wzrośnie o zmienność tej stopy z ostatnich 12 miesięcy.

47. W dniu 1 lutego 2007 r. strony zawarły umowę kredytu hipotecznego indeksowanego do CHF, na podstawie której pozwany udzielił kredytu 345 679,83 zł z przeznaczeniem na spłatę pożyczki w innym banku, dowolny cel konsumpcyjny, pokrycie opłaty manipulacyjnej., spłatę kredytu hipotecznego w innym banku, uiszczenie opłaty z tytułu ubezpieczenia niskiego wkładu własnego, uiszczenie składki z tytułu ubezpieczenia od ryzyka utraty wartości nieruchomości, zapłatę prowizji od kredytu, pokrycie składek ubezpieczeniowych, refinansowanie podatku od czynności cywilnoprawnej oraz uiszczenie kosztów związanych z ustanowieniem hipoteki zabezpieczającej spłatę kredytu. Spłata miała nastąpić w ciągu 360 miesięcy. Częścią umowy był regulamin.

48. Kredyt oprocentowany został według zmiennej stopy procentowej, która na dzień sporządzenia umowy wynosiła 6,22 % w stosunku rocznym. Zmienna stopa procentowa ustalana była jako suma obowiązującej stawki DBF i stałej marży Banku w wysokości 4,23%. Kredyt został w umowie określony jako indeksowany do CHF: Wypłata miała nastąpić w PLN po przeliczeniu na walutę wskazaną w części szczególnej umowy (tu: CHF) według kursu kupna walut określonego w tabeli kursów banku obowiązującym w banku w dniu uruchomienia środków. Spłata każdej raty miała następować w złotych po przeliczeniu wartości wymaganej spłaty w CHF według kursu sprzedaży walut określonego w tabeli. Umowa zawierała wzmiankę, iż kredytobiorca jest świadomy ryzyka kursowego i je akceptuje.

49. Tabela kursów walut dla kredytów dewizowych oraz indeksowanych kursem walut miała być sporządzana przez merytoryczna komórkę banku na podstawie kursów obowiązujących na rynku międzybankowym w chwili sporządzania tabeli i po ogłoszeniu kursów średnich NBP. Miała być sporządzana każdego dnia roboczego o godz. 16.00 i obowiązywać przez cały następny dzień roboczy.

50. W umowie ani w regulaminie nie określano przy tym sposobu ustalania kursów obowiązujących w Bankowej Tabeli Kursów.

51. W okresie od dnia zawarcia umowy do 31 stycznia 2022 r. powódka zapłaciła na rzecz pozwanego 515 528,85 zł tytułem rat-kapitałowo odsetkowych z umowy kredytu.

52. Wyrokiem Sądu Okręgowego w Warszawie z 29 grudnia 2022 r. (XXVIII C 20405/22) ustalono, że umowa kredytu nr (...) z 26 stycznia 2007 r. jest nieważna w całości (1), zasądzono od pozwanego na rzecz powódki 515 528, 85 zł z zastrzeżeniem, że spełnienie świadczenia powinno nastąpić z jednoczesnym zaoferowaniem przez powódkę pozwanemu 345 679, 83 zł tytułem spłaty albo zabezpieczenia roszczenia pozwanego o tę kwotę (2); oddalono powództwo w pozostałej części (3); rozstrzygnięto o kosztach procesu (4).

53. Sąd pierwszej instancji uznał, że umowa kredytu zawarta między stronami zawierała nieuczciwe warunki umowne (art. 385

1 § 1k.c.) obejmujące mechanizm przeliczeniowy rat kapitałowo-odsetkowych w oparciu o Tabelę kursową, uznał, że po ich wyeliminowaniu umowa kredytu nie może być utrzymana w mocy i ustalił nieważność tej umowy oraz zasądził 515 528, 85 zł tytułem nienależytego świadczenia spełnionego w wyniku wykonania umowy kredytu z uwzględnieniem prawa zatrzymania zgłoszonego przez pozwanego (art. 405 k.c. w zw. z art. 410 k.c.).

54. Postanowieniem z 20 lipca 2023 r. sąd upadłościowy m.in. ogłosił upadłość dłużnika, którym jest (...) S.A. w W., wyznaczył dla niego syndyka masy upadłości, wskazał, że podstawą jurysdykcji krajowej sądów polskich jest art. 3 ust. 1 Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady nr (...) z 20 maja 2015 r. o postępowaniu upadłościowym oraz wezwał wierzycieli upadłego do zgłaszania wierzytelności syndykowi za pośrednictwem systemu teleinformatycznego obsługującego postępowanie sądowe w terminie 30 dni od dnia obwieszczenia postanowienia o ogłoszeniu upadłości.

55. Apelacją z 6 października 2023 r. pozwany zaskarżył przedmiotowy wyrok w części co do punktów 1 (ustalenie nieważności umowy kredytu); 2 (zasądzenie nienależnego świadczenia) i 4 (koszty procesu), zarzucając, naruszenie przepisów prawa procesowego: art. 327

1 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c., art. 227 k.p.c. w zw. z art. art. 235

2 § 1 pkt 2 i 3 i 5 k.p.c. w zw. z art. 205

12 § 2 k.p.c. w zw. z art. 278 § 1 k.p.c. w zw. z art. 232 zd. 1 k.p.c., art. 235

2 § 1 pkt 2 k.p.c. w zw. z art. 227 k.p.c. w zw. z, art. 232 zd. 2 k.p.c. , art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 299 k.p.c., art. 233 § 1 k.p.c., naruszenie przepisów prawa materialnego: art. 189 k.p.c., art. 58 1 i 2 k.c. w zw. z art. 353

1 k.c. w zw. z art. 56 i art. 65 k.c., art. 111 ust. 1 pkt 4 prawa bankowego, art. 56k.c. w zw. z art. 65 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 354 § 1 i 2 k.c. w zw. z § 6 ust. 1, § 9 ust. 2, § 10 ust. 3 umowy kredytu, art. 56 k.c. w zw. z art. 65 1 i 2 k.c. w zw. za art. 354 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 385 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 385

1 § 2 k.c., art. 385

1 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy nr 93/13/EWG, art. 385

1 k.c. w zw. z art. 385

2 k.c., art. 385 § 2 k.c. w zw. z art. 5 zd. 2 dyrektywy nr 93/13/EWG, art. 385

2 k.c., art. 358 § 1 i 2 k.c., art. 24 ust. 1 ustawy o Narodowym Banku Polskim, art. 30 ust. 2 pkt 1 i 2 w zw. z art. 2 ust. 1 pkt 3 ustawy o rachunkowości, art. 5 k.c., na płaszczyznach wskazanych w apelacji, wnosząc o zmianę zaskarżonego wyroku przez oddalenie powództwa, ewentualnie jego uchylenie, oraz zasądzenie kosztów procesu za II instancję według norm przepisanych.

56. W odpowiedzi na apelację powódka wniosła o jej oddalenie.

57. Postanowieniem z 30 grudnia 2025 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie na podstawie art. 174 § 1 pkt 4 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. zawiesił postępowanie z uwagi na ogłoszenie upadłości pozwanego.

58. Postanowieniem z 30 grudnia 2025 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie na podstawie art. 180 § 1 pkt 5 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. podjął zawieszone postępowanie z udziałem syndyka masy upadłości (...) S.A. w W.w zakresie roszczenia o ustalenie nieistnienia umowy kredytu z powodu jej nieważności.

59. Wyrokiem częściowym Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 27 stycznia 2026 r., VIII ACa 13076/25 oddalono apelację pozwanego co do punktu 1 zaskarżonego wyroku, podzielając co do zasady argumentację prawną sądu I instancji co do ustalenia nieważności umowy kredytu.

60. Wyrok sądu II instancji jest prawomocny.

61. Na posiedzeniu jawnym 27 stycznia 2026 r. przewodniczący poinformował strony o jego wątpliwościach co do zawieszenia postępowania o zapłatę w świetle skuteczności praw ochrony konsumenta w prawie Unii Europejskiej i jej proporcjonalności oraz zobowiązał strony do zajęcia stanowiska w tym przedmiocie.

62. W piśmie z 2 lutego 2026 r. powódka wniosła o podjęcie zawieszonego postępowania, rozpoznanie apelacji co do punktów 2 i 4 zaskarżonego wyroku i oddalenie apelacji pozwanej także w tej części, wskazując, że regulacja z art. 174 § 1 pkt 4 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. narusza prawa konsumenta do skutecznej ochrony sądowej w świetle dyrektywy nr 93/13/EWG.

63. W piśmie z 26 marca 2026 r. pozwany wniósł o uwzględnienie apelacji, wskazując, że sankcyjny charakter ewentualnych naruszeń dokonanych przez bank w zakresie praw konsumentów w świetle dyrektywy 93/13/EWG, w zakresie, w jakim wynika z interpretacji wyroków TSUE w odniesieniu do wypłacalnych banków powinien ulec częściowej reinterpretacji względem masy upadłości ze względu na ważenie różnych interesów w postępowaniu upadłościowym.

64. Do chwili wydania niniejszego postanowienia pozwana nie wniosła skargi kasacyjnej od wyroku częściowego sądu II instancji.

65. Powódka zgłosiła wierzytelność wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia wymagalności do dnia ogłoszenia upadłości spełnioną w wykonaniu nieważnej umowy kredytu po usunięciu z niej nieuczciwych warunków umownych w procedurze zgłoszenia i uznania wierzytelności w postępowaniu upadłościowym.

V. Właściwość Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej i dopuszczalności wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym przez sąd odsyłający

63. Spór w postępowaniu głównym dotyczy zwrotu nienależnie spełnionego świadczenia w wykonaniu umowy kredytu zawartej między konsumentem a przedsiębiorcą, której nieważność wskutek usunięcia z niej nieuczciwych warunków umownych została ustalona prawomocnym wyrokiem częściowym sądu II instancji oraz niedopuszczalności prowadzenia przez ten sąd postępowania o zapłatę przeciwko upadłemu w toku procesu z uwagi na ogłoszenie upadłości przedsiębiorcy do czasu zgłoszenia przez konsumenta wierzytelności w procedurze zgłaszania i uznawania wierzytelności w postępowaniu upadłościowym i wyczerpania trybu określonego ustawą albo umorzenia, czy też zakończenia postępowania upadłościowego.

64. W orzecznictwie TSUE utrwalony jest pogląd, że ochrona przyznana przez dyrektywę 93/13 nie może być ograniczona jedynie do okresu wykonania umowy zawartej z konsumentem przez przedsiębiorcę, ale obowiązuje również po wykonaniu tej umowy. Tak więc o ile w przypadku unieważnienia zawartej między konsumentem a przedsiębiorcą umowy z powodu nieuczciwego charakteru jednego z jej warunków do państw członkowskich należy z pewnością uregulowanie, w drodze ich prawa krajowego, skutków tego unieważnienia, o tyle musi się to odbyć z poszanowaniem ochrony przyznanej konsumentowi przez tę dyrektywę, w szczególności poprzez zapewnienie przywrócenia sytuacji prawnej i faktycznej, jaka istniałaby w braku zaistnienia takiego nieuczciwego warunku [zob. wyrok TSUE z 16 marca 2023 r., M.B. i in. (Skutki unieważnienia umowy),

C‑6/22,

EU:C:2023:216, pkt

21,

22].

65. W tym celu art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13/EWG nakazuje państwom członkowskim zapewnić, by nieuczciwe warunki umowne nie były wiążące dla konsumenta, bez konieczności występowania przez konsumenta powództwem i uzyskania wyroku potwierdzającego nieuczciwy charakter tych warunków (wyrok TSUE z 4 czerwca 2009 r., Pannon GSM, C‑243/08, EU:C:2009:350, pkt 20–28). Wynika stąd, że sądy krajowe są zobowiązane do pominięcia stosowania nieuczciwych warunków umownych, aby nie wywierały one, w braku sprzeciwu konsumenta, wiążących wobec niego skutków (wyrok TSUE z 26 marca 2019 r., Abanca Corporación Bancaria i Bankia, C‑70/17 i C‑179/17, EU:C:2019:250, pkt 52).

66. Ponadto, zgodnie z art. 7 ust. 1 dyrektywy nr 93/13/EWG zarówno w interesie konsumentów, jak i konkurentów, państwa członkowskie winny zapewnić stosowne i skuteczne środki mające na celu zapobieganie stosowaniu nieuczciwych warunków w umowach zawieranych przez przedsiębiorę z konsumentami.

67. W orzecznictwie TSUE przyjmuje się również, że do państw członkowskich należy określenie w drodze ich prawa krajowego szczegółowych zasad, w ramach których następuje stwierdzenie nieuczciwego charakteru warunku w umowie i występują konkretne skutki tego stwierdzenia. Jednakże wspomniane stwierdzenie powinno umożliwić przywrócenie sytuacji prawnej i faktycznej, w jakiej znajdowałby się zainteresowany konsument w braku takiego nieuczciwego warunku. Takie uregulowanie przez prawo krajowe ochrony zagwarantowanej konsumentom przez dyrektywę 93/13 nie może bowiem naruszać istoty tej ochrony [zob. podobnie wyrok TSUE z 30 czerwca 2022 r., Profi Credit Bulgaria (Potrącenie z urzędu w przypadku nieuczciwego warunku), C‑170/21, EU:C:2022:518, pkt 43).

68. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem TSUE w braku stosownych uregulowań unijnych w tej dziedzinie właściwymi procedurami służącymi zapewnieniu ochrony konsumentów przewidzianej w dyrektywie 93/13 są – zgodnie z zasadą autonomii proceduralnej państw członkowskich – procedury ustanowione w wewnętrznym porządku prawnym tych państw. Niemniej jednak procedury te nie mogą być mniej korzystne od procedur dotyczących podobnych sytuacji o charakterze wewnętrznym (zasada równoważności) ani zorganizowane w taki sposób, by czyniły wykonywanie uprawnień przyznanych przez prawo Unii nadmiernie utrudnionym lub praktycznie niemożliwym (zasada skuteczności) [wyrok z dnia 10 czerwca 2021 r., BNP Paribas Personal Finance, od C‑776/19 do C‑782/19, EU:C:2021:470, pkt 27).

69. W związku z tym sąd krajowy stanął wobec problemu wykładni przepisów art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG z 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich i ustalenia, czy stoją one na przeszkodzie przepisom prawa krajowego, które nakazują sądowi drugiej instancji zawieszenie postępowania zapłaty wszczętego przez konsumenta przeciwko przedsiębiorcy, którego upadłość ogłoszono w toku tego postępowania, a opartego na żądaniu zwrotu nienależnego świadczenia spełnionego w wykonaniu nieważnej umowy kredytu, po usunięciu z niej nieuczciwych warunków w umowie konsumenckiej, do czasu wyczerpania trybu określonego ustawą albo uchylenia lub zakończenia postępowania upadłościowego, jeżeli ogranicza to korzystanie konsumentowi z praw gwarantowanych w tej dyrektywie.

VI. Pytanie prejudycjalne

1. Uwagi ogólne

70. W ocenie sądu apelacyjnego przepisy prawa krajowego w zakresie dochodzenia przez konsumenta wierzytelności przeciwko przedsiębiorcy nie zapewniają skutecznej i proporcjonalnej ochrony przed nieuczciwymi warunkami umownymi, a przez to - w przypadku ogłoszenia upadłości pozwanego przedsiębiorcy w toku procesu czynią tę ochronę iluzoryczną, uniemożliwiając przywrócenie sytuacji faktycznej i prawnej, w jakiej znajdowałby się zainteresowany konsument w braku takiego nieuczciwego warunku.

71. Po pierwsze, wobec pozwanego banku zostało wszczęte postępowanie upadłościowe w rozumieniu art. 1 ust. 1 lit. a i b i art. 8 pkt 4 rozporządzenia nr 2015/848, wymienione w Załączniku A do tego rozporządzenia, ze wskazaniem, że podstawą jurysdykcji krajowej sądów polskiej jest art. 3 ust. 1 rozporządzenia nr 2015/848.

72. Po drugie, wpływ ogłoszenia upadłości na toczące postępowania cywilne podlega regulacji przepisom prawa krajowego (art. 18 rozporządzenia nr 2015/848).

73. Po trzecie, zdaniem sądu apelacyjnego określenie wyłącznej autonomii proceduralnej w normie kolizyjnej z art. 18 rozporządzenia nr 2015/848 nie oznacza, że przepisy prawa krajowego regulującego tę kwestię mogą być sprzeczne ze skutecznością i proporcjonalnością ochrony konsumenta wynikającą z dyrektywy nr 93/13/EWG.

2. Podstawowe przepisy prawa krajowego regulujące wpływ ogłoszenia upadłości pozwango na toczące się postępowania cywilne dotyczące masy upadłości

a.

Zasady ogólne

74. Przepisy prawa krajowego regulujące wpływ ogłoszenia upadłości pozwanego na toczące się postępowania cywilne dotyczące masy upadłości odnoszą się do stron procesu niezależnie od tego, czy są przedsiębiorcami, konsumentami, czy też mają inną pozycję prawną w procesie.

75. W przypadku ogłoszenia upadłości pozwanego sąd cywilny zawiesza toczące się przed nim postępowania dotyczące masy upadłości (art. 174 § 1 pkt 4 k.p.c.).

76. W świetle tego przepisu postępowania dotyczące masy upadłości dzielą się na postępowania dotyczące wierzytelności podlegające procedurze zgłoszenia i uznania w postępowaniu upadłościowym oraz inne postępowania dotyczące masy upadłości. Różnica między tymi postępowaniami odnosi się do dopuszczalności podjęcia zawieszonego postępowania dotyczącego masy upadłości z udziałem syndyka.

b.

Inne postępowania dotyczące masy upadłości niż postępowania o wierzytelności podlegające procedurze zgłoszenia i uznania w postępowaniu upadłościowym

77. W przypadku postępowań innych niż postępowania o wierzytelności podlegające procedurze zgłoszenia i uznania w postępowaniu upadłościowym, podlegają one podjęciu z udziałem syndyka i mogą być dalej prowadzone wyłącznie udziałem syndyka (art. 180 § 1 pkt 5 lit. b k.p.c. w zw. z art. 144 ust. 1 i 2 prawa upadłościowego).

78. Takim postępowaniem jest - jak w niniejszej sprawie - proces o ustalenie nieistnienia stosunku prawnego wynikającego z umowy kredytu z powodu jej nieważności po usunięciu z niej nieuczciwych warunków umownych i niemożności jej utrzymania w mocy.

79. Dlatego sąd II instancji postanowieniem z 30 grudnia 2025 r. zawiesił toczące się przed nim postępowanie dotyczące masy upadłości (art. 174 § 1 pkt 4 k.p.c. w zw. z art. 391

1 k.p.c.) i podjął je w części o roszczenie o ustalenie nieistnienia stosunku prawnego wynikającego z umowy kredytu z powodu jej nieważności (art. 180

1 in principio k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.), a następnie wydał 27 stycznia 2026 r. prawomocny i objęty powagą rzeczy osądzonej wyrok częściowy (art. 317 k.p.c., art. 365 § 1 k.p.c. i art. 366 k.p.c.) oddalający apelację pozwanego co do punktu 1 zaskarżonego wyroku sądu okręgowego rozstrzygającego o ustaleniu nieważności umowy kredytu po usunięciu z niej nieuczciwych warunków umownych (art. 385

1 § 1 k.c.).

c.

Postępowania dotyczące masy upadłości o wierzytelności podlegające procedurze zgłoszenia i uznania w postępowaniu upadłościowym

80. W przypadku postępowań dotyczących masy upadłości o wierzytelności podlegające procedurze zgłoszenia i uznania w postępowaniu upadłościowym (pkt 63 preambuły rozporządzenia nr 2015/848, art. 7 ust. 2 lit f i g rozporządzenia nr 2015/848, art. 236 ust. 1 prawa upadłościowego), podlegają one podjęciu dopiero ich zgłoszeniu i uznaniu w postępowaniu upadłościowym po wyczerpaniu trybu określonego ustawą (art. 180 § 1 pkt 5 k.p.c. w zw. z art. 145 ust. 1 prawa upadłościowego) albo po umorzeniu postępowania upadłościowego (art. 367 ust. 2 prawa upadłościowego).

81. Takim postępowaniem jest - jak w niniejszej sprawie - proces o zapłatę wierzytelności z tytułu nienależytego świadczenia spełnionego przez konsumenta w wykonaniu nieistniejącej umowy kredytu z powodu jej nieważności (art. 405 k.c. w zw. z art. 410 k.c.), jeżeli po usunięciu z niej nieuczciwych warunków umownych nie można jej utrzymać w mocy (art. 385

1 § 1 k.c.).

82. Dlatego sąd II instancji wydając postanowienie z 30 grudnia 2025 r. nie podjął postępowania o taką wierzytelność i pozostaje ono nadal zawieszone.

83. Postępowanie to może zostać podjęte w zależności od tego, w jaki sposób skończy się postępowanie upadłościowe o wierzytelność podlegającą procedurze zgłaszania i uznawania w postępowaniu upadłościowym.

84. Pierwszy przypadek. Jeżeli postępowanie dotyczące masy upadłości o wierzytelność podlegającą procedurze zgłoszenia i uznania w postępowaniu upadłościowym zakończy się uznaniem wierzytelności w całości, to sąd umorzy postępowanie co do całości wierzytelności wraz odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia wymagalności do dnia ogłoszenia upadłości (art. 355 k.c. i art. 180 § 1 pkt 5 lit. b k.p.c. w zw. z art. 145 ust. 1 prawa upadłościowego) i podejmie je z udziałem upadłego co do odsetek ustawowych za opóźnienie od wierzytelności uznanej na liście wierzytelności od dnia ogłoszenia upadłości do dnia zapłaty (w tym zakresie nie jest to postępowanie dotyczące masy upadłości) (art. 180 § 1 in principio k.p.c. i art. 62 prawa upadłościowego).

85. Drugi przypadek. Gdy postępowanie upadłościowe wszczęte zgłoszeniem wierzytelności zakończy się uznaniem wierzytelności w części, to sąd umorzy postępowanie w części obejmującej uznaną wierzytelność wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia wymagalności do dnia ogłoszenia upadłości (art. 355 k.c. i art. 180 § 1 pkt 5 lit. b k.p.c. w zw. z art. 145 ust. 1 prawa upadłościowego) i podejmie je z udziałem upadłego (art. 367 ust. 2 prawa upadłościowego) o część nieuznanej wierzytelności wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia wymagalności do dnia zapłaty oraz o odsetki ustawowe za opóźnienie od części uznanej wierzytelności od dnia ogłoszenia upadłości do dnia zapłaty(art. 355 k.c. i art. 180 § 1 pkt 5 k.p.c. w zw. z art. 145 ust. 1 prawa upadłościowego i art. 180 § 1 pkt 5 k.p.c. w zw. z art. 145 ust. 1 prawa upadłościowego a contrario), ale dopiero po umorzeniu albo zakończeniu postępowania upadłościowego (art. 263 prawa upadłościowego).

86. Trzeci przypadek. Jeżeli postępowanie upadłościowe wszczęte zgłoszeniem wierzytelności zakończy się odmową uznania wierzytelności w całości, to sąd podejmuje postępowanie z udziałem upadłego (art. 367 ust. 2 prawa upadłościowego) o tę wierzytelność wraz ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia wymagalności do dnia zapłaty (art. 180 § 1 pkt 5 lit. b k.p.c. w zw. z art. 145 ust. 1 prawa upadłościowego a contrario), ale dopiero po umorzeniu albo zakończeniu postępowaniu upadłościowego (art. 263 prawa upadłościowego).

3. Skuteczność i proporcjonalność przepisów krajowych w świetle art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. dyrektywy 93/13/EWG

a.

Zasadnicze pozytywne aspekty przepisów krajowych wobec konsumentów

87. W postępowaniu cywilnym dotyczącym masy upadłości o wierzytelność podlegającą procedurze zgłoszenia i uznania w postępowaniu upadłościowym wszyscy wierzyciele (przedsiębiorcy, konsumenci i wierzyciele o innym statusie) są traktowani na równi zgodnie z zasadą równości wszystkich wierzycieli w postępowaniu upadłościowym, niezależnie od tego, czy wszczęli postępowania cywilne o takie wierzytelności przed ogłoszeniem upadłości, czy też nie (art. 1 pkt 1 prawa upadłościowego). Wszyscy wierzyciele upadłego dochodzą swoich roszczeń o zapłatę w postępowaniu upadłościowym przed sądem upadłościowym według tych samych reguł w trybie zgłoszenia i uznania wierzytelności na liście wierzytelności (art. 236 ust. 1 prawa upadłościowego). Sprzyja to także zasadzie optymalizacji postępowania upadłościowego i zaspokajaniu wszystkich wierzycieli zgodnie z regułami postępowania upadłościowego (art. 2 prawa upadłościowego). Temu służą także regulacje art. 174 § 1 pkt 4 k.p.c., art. 180 § 1 pkt 5 lit. b k.p.c., art. 144 ust. 1 i 2 prawa upadłościowego, art. 145 ust. 1 prawa upadłościowego, art. 247 prawa upadłościowego, art. 263 prawa upadłościowego, art. 264 prawa upadłościowego.

b.

Zasadnicze negatywne aspekty przepisów krajowych wobec konsumentów

88. Po pierwsze, sytuacja procesowa syndyka (jako powoda) w postępowaniu dotyczącym masy upadłości przeciwko konsumentowi (jako pozwanemu) przed sądem cywilnym jest uprzywilejowana. Po ogłoszeniu upadłości syndyk, co do zasady, wstępuje do wszystkich procesów wytoczonych przeciwko konsumentowi przez przedsiębiorcę przed ogłoszeniem działając w swoim imieniu i na rzecz upadłego (art. 144 ust. 1 i 2 prawa upadłościowego, art. 174 § 1 pkt 4 k.p.c. w zw. z art. 180 § 1 in principio k.p.c.) oraz może wytaczać bez ograniczeń w swoim imieniu i na rzecz upadłego powództwa przeciwko konsumentowi niezależnie od przedmiotu roszczenia procesowego (art. 144 ust. 1 i 2 prawa upadłościowego). Oznacza to, że syndyk w swoim imieniu, lecz na rzecz upadłego, może wytoczyć przeciwko konsumentowi w niniejszej sprawie powództwo o zapłatę spełnionego przez bank nienależnego świadczenia w wykonaniu nieważnej umowy kredytu, po usunięciu z niej nieuczciwych warunków umownych i niemożności jej utrzymania w mocy.

89. Po drugie, sytuacja procesowa konsumenta w postępowaniu dotyczącym masy upadłości w procedurze podlegającej zgłoszeniu i uznaniu w postępowaniu upadłościowym przed sądem upadłościowym jest mniej korzystna niż w procesie przed sądem cywilnym z uwagi na to, że ustawodawca w celu ochrony praw konsumenta wprowadził rozpoznanie ich spraw w postępowaniu odrębnym z udziałem konsumentów (art. 458

14 k.p.c. i n.), które przewidują uprzywilejowaną pozycję konsumenta w procesie z udziałem przedsiębiorcy.

90. Po trzecie, jeżeli konsument wszczął przed sądem cywilnym postępowanie o wierzytelność, która wskutek ogłoszenia upadłości przedsiębiorcy w toku tego postępowania podlega procedurze zgłoszenia i uznania w postępowaniu upadłościowym, to konsument musi niejako ponownie wszcząć postępowanie o taką wierzytelność przed sądem upadłościowym (art. 236 ust. 1 i n. prawa upadłościowego). Postępowanie to toczy się od samego początku, a wierzyciel i syndyk mogą zgłaszać ponownie wszystkie twierdzenia i dowody, niezależnie od tego, czy zostały one już przeprowadzone i rozważone przed sądem cywilnym. Jedynym pozytywnym aspektem w niniejszej sprawie jest to, że wobec prawomocności wyroku sądu II instancji w części i objęcia go powagą rzeczy osądzonej, w jakiej dotyczy on ustalenia nieistnienia umowy kredytu z powodu jej nieważności, w procedurze zgłoszenia i uznania wierzytelności wszystkie ewentualne zarzuty syndyka zgłoszone na tej płaszczyźnie, nie będą mogły być uznane przez sąd upadłościowy z uwagi na art. 365 § 1 k.p.c. i art. 366 k.p.c.

91. Po czwarte, w postępowaniu upadłościowym obejmującym procedurę zgłoszenia i uznania wierzytelności konsument może dochodzić wyłącznie odsetek ustawowych za opóźnienie od dnia wymagalności do dnia ogłoszenia upadłości (art. 247 prawa upadłościowe). Roszczenie o odsetki ustawowe po dniu ogłoszenia upadłości do dnia zapłaty może być dochodzone wyłącznie po wyczerpaniu trybu określonego ustawą lub po umorzeniu albo zakończeniu postępowania upadłościowego (art. 367 ust. 2 prawa upadłościowego, art. 263 prawa upadłościowego).

92. Po piąte, wyciąg z zatwierdzonej przez sędziego-komisarza listy wierzytelności, zawierający oznaczenie wierzytelności oraz sumy otrzymanej na jej poczet przez wierzyciela, jest tytułem egzekucyjnym przeciwko upadłemu (art. 264 ust. 1 prawa upadłościowego), ale nie jest objęty prawomocnością (art. 365 § 1 k.p.c.), ani powagą rzeczy osądzonej (art. 366 k.p.c.). W rezultacie po zakończeniu postępowania upadłościowego upadły może żądać ustalenia, że wierzytelność objęta listą wierzytelności nie istnieje albo istnieje w mniejszym zakresie (jeżeli nie uznał jej w postępowaniu upadłościowym) i nie zapadło co do niej jeszcze prawomocne orzeczenie sądowe (art. 264 ust. 2 prawa upadłościowego), natomiast po nadaniu wyciągowi z listy wierzytelności klauzuli wykonalności może podnieść zarzut, że wierzytelność objęta listą wierzytelności nie istnieje albo istnieje w mniejszym zakresie w drodze powództwa o pozbawienie tytułu wykonawczego wykonalności (art. 264 ust. 3 prawa upadłościowego). Innymi słowy, po umorzeniu lub zakończeniu postępowania upadłościowego upadły może ponownie włączyć konsumenta w spór o wierzytelność z tytułu nienależnego świadczenia spełnioną w wykonaniu nieważnej umowy kredytu po usunięciu z niej nieuczciwych warunków umownych i niemożności utrzymania jej w mocy.

93. Po szóste, jak wynika z postanowienia o ogłoszeniu upadłości z 20 lipca 2023 r. sąd upadłościowy wyznaczył sędziego- komisarza i jednego zastępcę sędziego-komisarza. Ze względu na to, że pozwanym w sprawie jest bank, a przedmiot sporu dotyczy umów kredytowych zawieranych przez ten bank z konsumentami, to potencjalnie dwaj sędziowie będą rozpoznawać kilkadziesiąt tysięcy spraw konsumentów o wierzytelności podlegające procedurze zgłoszenia i uznania w postępowaniu upadłościowym obejmujące nienależne świadczenie wynikające z nieistniejącego stosunku prawnego umowy kredytu po usunięciu z niej nieuczciwych warunków umownych z uwagi na niemożność utrzymania jej w mocy. W ten sposób ochrona konsumenta staje się iluzoryczna, gdyż postępowania przed sądem upadłościowym będą trwać latami, natomiast przed sądem II instancji ograniczają się z reguły do jednego posiedzenia.

c.

Nieuzasadnione zróżnicowanie pozycji prawnej konsumentów w procesie w przypadku ogłoszenia upadłości pozwanego przedsiębiorcy w porównaniu z analogicznymi sytuacjami procesowymi

94. Sąd krajowy wskazuje, że ustawodawca dopuszcza możliwość prowadzenia procesu przeciwko syndykowi (albo upadłemu) w drodze wyjątku w przypadku określonych roszczeń procesowych oraz w innych postępowaniach upadłościowych w rozumieniu rozporządzenia nr 2015/848.

95. Po pierwsze, art. 144 ust. 3 prawa upadłościowego dopuszcza prowadzenie postępowania przed sądem cywilnym o wierzytelności podlegające procedurze zgłoszenia i uznania w postępowaniu upadłościowym, takich jak: należne od upadłego alimenty oraz renty z tytułu odpowiedzialności za uszkodzenie ciała lub rozstrój zdrowia albo utratę wierzyciela oraz z tytułu zamiany uprawnień objętych treścią prawa dożywocia na dożywotnią rentę. Są to postępowania dotyczące masy upadłości, lecz toczą się one z udziałem upadłego (a nie syndyka), gdyż ostateczny wyrok zapadły w tych sprawach będzie prawomocny (art. 365 § 1 k.p.c.) i objęty powagą rzeczy osądzonej (art. 366 k.p.c.), co oznacza, że upadły po umorzeniu lub zakończeniu postępowania upadłościowego nie będzie mógł kwestionować tych wierzytelności w trybie przewidzianym w art. 264 ust. 2 i 3 prawa upadłościowego.

96. Po drugie, przepisy krajowe regulujące wpływ ogłoszenia innych postępowań upadłościowych wymienionych w Załączniku A do Rozporządzenia nr 2015/848, takich jak: postępowanie o zatwierdzenie układu, postępowanie o zawarcie układu na zgromadzeniu wierzycieli przez osobę fizyczną nieprowadzącą działalności gospodarczej, przyspieszone postępowanie układowe, postępowanie układowe, postępowanie sanacyjne, na przebieg toczących się postępowań cywilnych, przewidują dopuszczalność prowadzenia ich prowadzenia przeciwko dłużnikowi, mimo że podlegają one różnym procedurom zgłoszenia i uznania w tych postępowaniach (zob. art. 257, 258, 276, 277, 310, 311 prawa restrukturyzacyjnego).

97. W szczególności jest to widoczne w postępowaniu sanacyjnym (art. 310 i art. 311 prawa restrukturyzacyjnego), w którym ustanawiany jest zarządca o analogicznej pozycji prawnej, jak pozycja prawna syndyka w postępowaniu upadłościowym, tj. postępowania cywilne mogą być wszczynane lub dalej się toczyć tylko z udziałem zarządcy, który działa w imieniu i na rzecz dłużnika (art. 311 ust. 1 prawa restrukturyzacyjnego). Przepisy prawa krajowego przewidują w przypadku otwarcia postępowania sanacyjnego zawieszenie postępowania cywilnego (art. 174 § 1 pkt 4 k.p.c.), a następnie jego podjęcie z udziałem zarządcy (art. 180 § 1 pkt 5 lit. c i d k.p.c.) i dalsze prowadzenie niezależnie od tego, czy przedmiotem procesu objęta jest wierzytelność podlegająca procedurze zgłoszenia i uznania w postępowaniu sanacyjnym, a lista wierzytelności sporządzona w postępowaniu sanacyjnym jest tytułem egzekucyjnym (art. 310 prawa restrukturyzacyjnego), tak jak wyciąg z zatwierdzonej przez sędziego-komisarza lista wierzytelności w postępowaniu upadłościowym i nie jest objęta prawomocnością (art. 365 § 1 k.p.c.) ani powagą rzeczy osądzonej (art. 366 k.p.c.).

d.

Zasadnicze pozytywne aspekty wydania wyroku przez TSUE w zakresie pytania prejudycjalnego

98. Po pierwsze, w procesach dotyczących masy upadłości przed sądem cywilnym nastąpi zrównanie pozycji syndyka (upadłego) oraz konsumenta w zakresie dochodzenia wzajemnych wierzytelności bez żadnej szkody dla upadłego, gdy ogłoszono w toku procesu upadłość przedsiębiorcy, niezależnie od tego, która ze stron występuje w roli powoda, a która - w roli pozwanego.

99. Po drugie, wyrok sądu II instancji zasądzający świadczenie nienależne spełnione w wykonaniu nieważnej umowy kredytu z powodu usunięcia z niej nieuczciwych warunków umownych i niemożności jej utrzymania w mocy obejmuje samą wierzytelność oraz odsetki ustawowe za opóźnienie od dnia wymagalności do dnia zapłaty i jest z dniem wydania prawomocny (art. 365 § 1 k.p.c.) oraz objęty powagą rzeczy osądzonej (art. 366 k.p.c.).

100. Po trzecie, sąd upadłościowy w procedurze zgłaszania i uznania wierzytelności w postępowaniu upadłościowym jest związany wyrokiem sądu II instancji i nie może go kwestionować w żadnej części. Oznacza to, że nie będzie prowadził żadnego postępowania dowodowego w tym przedmiocie ani też rozważał żadnych zarzutów uczestników tego postępowania co do wierzytelności objętej wyrokiem sądu II instancji. W rezultacie sąd upadłościowy musi umieścić na liście wierzytelności wierzytelność ustaloną w wyroku sądu II instancji wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie do dnia ogłoszenia upadłości.

101. Po czwarte, z uwagi na prawomocność wyroku sądu II instancji, który zapada z udziałem syndyka, i objęcie tego wyroku powagą rzeczy osądzonej (art. 365 § 1 k.p.c., art. 366 k.p.c.) upadły, nie będzie mógł po zakończeniu postępowania upadłościowego żądać ustalenia, że wierzytelność objęta listą wierzytelności nie istnieje albo istnieje w mniejszym zakresie (jeżeli nie uznał jej w postępowaniu upadłościowym) i nie zapadło co do niej jeszcze prawomocne orzeczenie sądowe (art. 264 ust. 2 prawa upadłościowego), albo po nadaniu wyciągowi z listy wierzytelności klauzuli wykonalności nie będzie mógł podnieść zarzutu, że wierzytelność objęta listą wierzytelności nie istnieje albo istnieje w mniejszym zakresie w drodze powództwa o pozbawienie tytułu wykonawczego wykonalności (art. 264 ust. 3 prawa upadłościowego). Innymi słowy, po umorzeniu lub zakończeniu postępowania upadłościowego upadły nie będzie mógł ponownie włączyć konsumenta w spór o wierzytelność z tytułu nienależnego świadczenia spełnioną w wykonaniu nieważnej umowy kredytu po usunięciu z niej nieuczciwych warunków umownych i niemożności utrzymania jej w mocy.

102. Po piąte, w procesie przed sądem II instancji zachowana jest pełna ochrona praw konsumenta i przedsiębiorcy. Sytuacja procesowe upadłego nie ulega w żaden sposób pogorszeniu. Sąd II instancji rozpoznaje sprawę od początku (art. 382 k.p.c.), na podstawie materiału procesowego zgromadzonego przed sądem I i II instancji, co do zasady, na jednej rozprawie apelacyjnej. W imieniu i na rzecz upadłego działa profesjonalny podmiot będący syndykiem (art. 144 ust. 2 prawa upadłościowego). Syndyk, jeżeli nie brał udziału w postępowaniu przed sądem I instancji, tak jak w niniejszej sprawie, może w apelacji podnieść nowe twierdzenia i dowody, a sąd II instancji, co do zasady, nie może ich pominąć (art. 381 k.p.c.). Przyjęte rozwiązanie nie pozbawia także syndyka do zgłoszenia zarzutu potrącenia w postępowaniu upadłościowym.

103. Po szóste, sprawy o wierzytelność w procedurze zgłaszania i uznawania w postępowaniu upadłościowym rozpoznawane są według kolejności, niezależnie od tego, czy wierzycielem jest konsument. Natomiast przed sądem cywilnym sprawa z udziałem syndyka jest uznawana za sprawę pilną (§ 2 pkt 5 lit i Regulaminu urzędowania sądów powszechnych). Za taką zostanie uznana niniejsza sprawa – w przypadku pozytywnej odpowiedzi przez TSUE na zadane pytanie prejudycjalne - gdyż sąd cywilny podejmie zawieszone postępowanie z udziałem syndyka i nada jej bieg poza kolejnością wpływu.

104. Po siódme, udzielenie odpowiedzi przez TSUE zgodnie z odesłaniem prejudycjalnym sądu krajowego przyspieszy postępowania upadłościowego obejmujące procedurę zgłoszenia i uznania wierzytelności konsumentów wynikających z nienależytego świadczenia spełnionego w wykonaniu nieważnej umowy kredytu i zmniejszy koszty postępowania upadłościowego w ogólności.

Wnioski końcowe:

105. W ocenie sądu krajowego zasady skuteczności i proporcjonalności wyrażone w art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG z 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich stoją na przeszkodzie przepisom prawa krajowego, które nakazują sądowi drugiej instancji zawieszenie postępowania zapłaty wszczętego przez konsumenta przeciwko przedsiębiorcy, którego upadłość ogłoszono w toku tego postępowania, a opartego na żądaniu zwrotu nienależnego świadczenia spełnionego w wykonaniu nieważnej umowy kredytu, po usunięciu z niej nieuczciwych warunków w umowie konsumenckiej, do czasu zgłoszenia wierzytelności i wyczerpania trybu określonego ustawą albo umorzenia lub zakończenia postępowania upadłościowego, gdyż ograniczają korzystanie konsumentowi z praw gwarantowanych w tej dyrektywie czyniąc je iluzoryczne.

106. W ocenie sądu krajowego nie ma żadnych racji aksjologicznych, aby konsumenta nie można było objąć taką samą lub zbliżoną ochroną prawną, jak wierzycieli, o których stanowi art. 144 ust. 3 prawa upadłościowego, albo wierzycieli dłużnika w postępowaniach w przedmiocie niewypłacalności innych niż postępowanie upadłościowe, w sytuacji gdy przed sądem II instancji zachowane są pełne prawa syndyka (upadłego) i nie wpłynie to negatywnie na przebieg postępowania upadłościowego, a może przyczynić się tylko do jego przyspieszenia i zmniejszania kosztów jego prowadzenia z zyskiem dla wszystkich wierzycieli oraz samego upadłego.

107. Wyłącznie zatem pozytywna odpowiedź TSUE w zakresie odesłania prejudycjalnego jest konieczna dla zapewnienia pełnej skuteczności orzeczenia w odniesieniu do nieuczciwych warunków umownych i przywróci sytuację prawną i faktyczną konsumenta, w jakiej znajdowałby się konsument w braku takiego nieuczciwego warunku, i spowoduje, że przepisy krajowe nie będą naruszać istoty ochrony konsumenta wynikającej z dyrektywy nr 93/13/EWG.

Znaczenie wyroku TSUE dla rozpoznania niniejszej sprawy

108. W piśmie z 2 lutego 2026 r. powódka wniosła o podjęcie zawieszonego postępowania i oddalenie apelacji pozwanego w pozostałej części.

109. Wykładnia zaprezentowana w wyroku TSUE będzie stanowić podstawę do wydania postanowienia o podjęciu zawieszonego postępowania oraz rozpoznania apelacji pozwanego albo do wydania postanowienia o odmowie podjęcia zawieszonego postępowania.

Przemysław Feliga

Sędzia

Sądu Apelacyjnego w Warszawie