Opieka nad chorym ojcem a uchybienie terminu do odwołania. NSA oddalił skargę kasacyjną

Wyrokiem z dnia 21 stycznia 2026 r., sygn. akt I SA/Po 48/26, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu po rozpoznaniu skargi T. K. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Lesznie z dnia 13 sierpnia 2025 r. w przedmiocie odmowy przywrócenia terminu do wniesienia odwołania, uchylił zaskarżone postanowienie oraz zasądził od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Lesznie na rzecz skarżącego zwrot kosztów postępowania.

W skardze kasacyjnej wywiedzionej od ww. wyroku Samorządowe Kolegium Odwoławczego w Lesznie zaskarżyło go w całości, wnosząc o jego uchylenie i oddalenie w całości skargi skarżącego, ewentualnie wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji. Ponadto, wniesiono o zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych.

Wydanemu wyrokowi, na podstawie art. 174 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2026 r., poz. 143 ze zm., dalej: "p.p.s.a.") - zarzucono naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.:

a) art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i art. 135 p.p.s.a. w zw. z art. 58 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2025, poz. 1691 ze zm.) poprzez niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że okoliczności wskazywane przez stronę (długotrwałe przebywanie poza stałym miejscem zamieszkania z powodu sprawowania opieki nad chorym rodzicem) stanowią okoliczności przez stronę niezawinione, które umożliwiają przywrócenie terminu do wniesienia odwołania, podczas gdy prawidłowe zastosowanie tegoż przepisu prowadzi do wniosku, iż strona nie dochowała należytej staranności w dbaniu o swoje interesy, co uniemożliwiało przywrócenie terminu do wniesienia odwołania;

Wydanemu wyrokowi, na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a., zarzucono naruszenie przepisów postępowania tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c i art. 135 tej ustawy

a) w zw. z art. 58 § 1 k.p.a. polegające na uwzględnieniu skargi i bezzasadnym przyjęciu, że strona uprawdopodobniła, że uchybienie terminu nastąpiło bez jej winy, a tym samym zaistniały przesłanki do przywrócenia terminu do wniesienia odwołania, pomimo wydania przez organ zaskarżonego postanowienia z poszanowaniem art. 58 § 1 k.p.a. polegającym na przyjęciu, że strona nie uprawdopodobniła braku winy w niezachowaniu terminu do złożenia odwołania, co w konsekwencji doprowadziło do prawidłowego przyjęcia, że nie zachodziły przesłanki do przywrócenia terminu do wniesienia odwołania.

Argumentację na poparcie powyższych zarzutów skarżący kasacyjnie organ przedstawił w uzasadnieniu skargi kasacyjnej.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną skarżący wniósł o jej oddalenie oraz o zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Wniesiona skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw.

Zgodnie z art. 182 § 2 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje skargę kasacyjną na posiedzeniu niejawnym, gdy strona, która ją wniosła, zrzekła się rozprawy, a pozostałe strony, w terminie czternastu dni od doręczenia skargi kasacyjnej, nie zażądały przeprowadzenia rozprawy. Wobec tego, że z taką sytuacją mamy do czynienia w niniejszej sprawie, Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznał skargę kasacyjną na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów.

Na wstępie należy wskazać, że jak wynika z art. 193 p.p.s.a. (zdanie drugie), uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną powinno zawierać ocenę przedstawionych w tej skardze zarzutów. Przepis ten określa tym samym zakres, w jakim NSA realizuje obowiązek uzasadnienia wyroku oddalającego skargę kasacyjną - modyfikując treść normy prawnej zawartej w art. 141 § 4 p.p.s.a. Norma zawarta w art. 193 p.p.s.a. (zdanie drugie) umożliwia zatem ograniczenie uzasadnienia wyroku NSA wyłącznie do oceny zarzutów skargi kasacyjnej. Naczelny Sąd Administracyjny, mając powyższe na uwadze, ograniczył rozważania w niniejszej sprawie do oceny zarzutów skargi kasacyjnej i wyjaśnienia istoty rozstrzygnięcia.

W myśl art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod uwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 p.p.s.a. Z tego względu Naczelny Sąd Administracyjny przy rozpoznaniu sprawy związany był granicami skargi kasacyjnej. Granice te są wyznaczone wskazanymi w niej podstawami, którymi - zgodnie z art. 174 p.p.s.a. - może być naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (art. 174 pkt 1 p.p.s.a.) albo naruszenie przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 p.p.s.a.). Związanie Naczelnego Sądu Administracyjnego granicami skargi kasacyjnej polega na tym, że jest on władny badać naruszenie jedynie tych przepisów, które zostały wyraźnie wskazane przez stronę skarżącą i nie może we własnym zakresie konkretyzować zarzutów skargi kasacyjnej, uściślać ich ani w inny sposób korygować.

Nietrafny jest zarzut art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. i art. 135 p.p.s.a. w sposób wskazywany w petitum skargi kasacyjnej organu W judykaturze przyjmuje się, że naruszenie art. 135 p.p.s.a. nie może być przedmiotem skutecznego zarzutu skargi kasacyjnej, ponieważ wspomniany przepis uprawnia sąd administracyjny, a nie wnoszącego skargę na ściśle określony akt lub czynność organu administracji publicznej.

Ponadto, Sąd I instancji nie stosował art. 135 p.p.s.a. w postępowaniu, a skoro nie stosował tego przepisu, to nie mógł go naruszyć. Sąd I instancji na podstawie art. 145 ust. 1 pkt 1 lit. a) jedynie uchylił zaskarżone postanowienie organu odwoławczego.

Przedmiot kontroli Sądu I instancji w niniejszej sprawie stanowiło postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Lesznie odmawiające skarżącemu przywrócenia terminu do wniesienia odwołania od decyzji Wójta Gminy Piaski z dnia 10 marca 2025 r. o ustaleniu obowiązku zwrotu dotacji oświatowej w kwocie 241.593,98 zł, wydane na podstawie art. 58 § 1 k.p.a. Zgodnie z tym przepisem w razie uchybienia terminu należy przywrócić termin na prośbę zainteresowanego, jeżeli uprawdopodobni, że uchybienie nastąpiło bez jego winy. Z przytoczonego przepisu wynika, że przywrócenie terminu następuje tylko na wniosek strony, że może mieć ono miejsce jedynie w przypadku, gdy terminowi uchybiono oraz, że wymaga ono uprawdopodobnia przez stronę, że uchybienie nastąpiło bez jej winy. Dodatkowo koniecznym jest, stosownie do art. 58 § 2 k.p.a., wniesienie prośby o przywrócenie terminu w ciągu siedmiu dni od dnia ustania przyczyny uchybienia terminu oraz dopełnienie jednocześnie z wniesieniem prośby czynności dla której określony był termin.

Z treści przytoczonych regulacji wynika, że instytucja przywrócenia terminu ma zastosowanie do terminu uchybionego, a dla jego przywrócenia konieczne jest złożenie przez zainteresowanego wniosku o przywrócenie terminu w określonym terminie, uprawdopodobnienie braku winy wnioskującego w uchybieniu terminowi oraz dokonanie czynności, dla której termin jest przewidziany.

Uzasadniając wniosek o przywrócenie terminu Skarżący wskazał, że był w kontakcie mailowym i telefonicznym z organem oraz korespondencja była kierowana za pomocą platformy ePUAP. W dacie wysłania przesyłki nie zamieszkiwał on pod adresem zamieszkania w M. Od początku marca 2025 r. mieszkał on z rodzicami w innej miejscowości (P.), gdzie sprawował stałą opiekę nad poważnie chorym ojcem. Chora matka nie mogła tej opieki zapewnić. Ojciec zmarł w dniu 28 maja 2025 r., pobyt u ojca był konieczny, co potwierdza zaświadczenie lekarskie z 5 czerwca 2025 r. Z zaświadczenia lekarza rodzinnego wynika, że ojciec skarżącego wymagał codziennej opieki ze względu na jego ciężki stan zdrowia. Opieka sprawowana przez matkę skarżącego nad jego ojcem była niewystarczająca. Skarżący załączył ponadto do wniosku akt zgonu swojego ojca, który nastąpił w dniu 28 maja 2025 r. w P.

Zdaniem Sądu I instancji, podane we wniosku przez skarżącego okoliczności oraz dołączone do tego dokumenty uprawdopodobniły brak jego winy w dochowaniu terminu do wniesienia odwołania.

W ocenie Sądu I instancji, przepis art. 58 § 1 k.p.a. nie wymaga wykazania braku winy w uchybieniu terminu, a uprawdopodobnienie braku winy. Oznacza to, że wskazanie na szczególne okoliczności całodobowej opieki skarżącego nad umierającym ojcem, uwiarygodnione stosownymi dokumentami, dawały podstawę do przyjęcia, że skarżący uchybiając termin do wniesienia odwołania nie działał w sposób niedbały lub lekkomyślnie, lecz, że jego stan i sprawowane pierwszorzędne obowiązki w tamtym czasie mogły czynić go na swój sposób niezdolnym do zadbania o sprawy urzędowe - złożenie odwołania w terminie. Decyzja organu I instancji była dwukrotnie awizowana (14 i 24 marca 2025 r.), ale skarżący nie mógł zatem o tym nie wiedzieć, bo czasowo nie przebywał w miejscu zamieszkania z powodu konieczności sprawowania opieki nad ciężko chorym ojcem w innej miejscowości, w miejscu zamieszkania rodziców.

W skardze kasacyjnej organ podnosi, iż brak jest po stronie skarżącego kasacyjnie takich okoliczności, które mogłyby świadczyć o podjęciu przez niego jakichkolwiek działań nakierowanych na zabezpieczenie swoich interesów na czas wyjazdu. Strona miała świadomość toczącego się postępowania administracyjnego, a zatem powinna również przewidywać, że organ przed którym toczy się postępowanie może skierować do niej - jako do strony postępowania - orzeczenie w toczącej się sprawie.

W realiach rozpatrywanej sprawy stanowisko to, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, jest wynikiem zbyt rygorystycznej i formalistycznej interpretacji przesłanki braku winy z art. 58 § 1 k.p.a., nieuwzględniającej w dostatecznym stopniu szczególnych okoliczności faktycznych sprawy oraz złagodzonego wymogu dowodowego w postaci uprawdopodobnienia.

Trafnie Sąd I instancji zauważył, że art. 58 § 1 k.p.a. wymaga jedynie uprawdopodobnienia braku winy, a nie jego udowodnienia. Oznacza to, że strona nie musi przedstawiać niepodważalnych dowodów na istnienie przeszkody, a jedynie wykazać w sposób wiarygodny, że zaistniały okoliczności, które usprawiedliwiają niedochowanie terminu. Uprawdopodobnienie nie oznacza udowodnienia. Jest ono bowiem środkiem zastępczym dowodu w znaczeniu ścisłym, niedającym pewności, lecz tylko wiarygodność (prawdopodobieństwo) twierdzenia o jakimś fakcie. Jest to środek zwolniony od ścisłych formalności dowodowych, co oznacza, że uprawdopodobnienie wymaga wykazania danej okoliczności w stopniu mniejszym aniżeli jej udowodnienie (zob. A. Hanusz, Uprawdopodobnienie jako środek zastępczy dowodu, "Przegląd Podatkowy" 2004, nr 3, s. 47-49, a także wyrok NSA z dnia 20 lutego 2018 r., sygn. akt II FSK 361/16).

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, przedstawione przez stronę skarżącą argumenty czynią prawdopodobnym, że uchybienie terminu do wniesienia odwołania nastąpiło bez jej winy. Wskazać należy, że słusznie w odpowiedzi na skargę kasacyjną podniesiono, że ciężka choroba osoby najbliżej sprawowanie nad nią całodobowej opieki zawsze wiąże się z traumatycznymi przeżyciami. Sprawowanie opieki nad osobą terminalnie chorą mogło mieć wpływ na niezłożenie środka odwoławczego od decyzji Wójta Gminy Piaski. Niewątpliwie sprawowanie takiej opieki może wiązać się z permanentnym stresem i zmęczeniem psychicznym i fizycznym dla skarżącego, co mogło stanowić przeszkodzę w złożeniu środka odwoławczego w terminie. Tym bardziej, że jak wskazano w odpowiedzi na skargę kasacyjną było to sprawowanie opieki nad dwojgiem rodziców, ponieważ matka strony jest też osobą ciężko chorą. Doświadczenie życiowe uczy, że opieka nad osobą w zaawansowanym stadium choroby, zwłaszcza gdy spoczywa ona na jednym członku rodziny, jest zadaniem niezwykle absorbującym i wyczerpującym psychicznie i fizycznie. Nagłe pogorszenie stanu zdrowia osoby chorej, wymagające nieustannej uwagi i interwencji, może stanowić traumatyczne przeżycie, które dezorganizuje normalne funkcjonowanie opiekuna i spycha inne sprawy, w tym formalności urzędowe, na dalszy plan. W takich okolicznościach nie można wykluczyć, że skarżący, skoncentrowany na zapewnieniu bezpieczeństwa i opieki ciężko choremu ojcu w krytycznym momencie życia bliskiej, znalazł się w sytuacji, która obiektywnie uniemożliwiła jemu podjęcie działań zmierzających do odebrania korespondencji pod stałym adresem zamieszkania lub nawet powiadomienia organu o czasowej zmianie miejsca pobytu (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 marca 2025 r., sygn. akt II OSK 517/24).

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, przyjęcie poglądu przedstawionego w skardze kasacyjnej stanowiłoby przejaw nadmiernego formalizmu oraz wymogu uprawdopodobnienia, co skutkowało naruszeniem przez organ art. 58 § 1 k.p.a.

Z tych powodów Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art.184 p.p.s.a. oddalił skargę kasacyjną. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 204 pkt 2 p.p.s.a. w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a.